Ապրուած Օրեր.- Է. Հարպ

ՐԱՖՖԻ ԱՐՏԱԼՃԵԱՆ Ընթերցողին: Ապրուած Օրեր» անունը նոր չէ: 1948-ին նոյն անունով լոյս տեսած է Արմէն Գարոյի գիրքը: Այս գրութիւնները անոր շարունակութիւնը չեն, այլ ուրիշ ժամանակի ու սերունդի ապրուած օրեր: Տարիներու ընթացքին կուտակուած այս յուշերը իմ կեանքիս պատառիկներն են, բայց նաեւ` մեր հաւաքական հայկական կեանքէն համեստ մաս մը: Անոնց մէջ կան օսմանահայ ընտանիքիս համն ու հոտը, սփիւռքեան ու հայաստանեան իրականութիւնները, հինը` նորին կողքին: Այս ամառ որոշեցի սկսիլ գրի առնել անոնցմէ որոշները: Յուսամ անոնց մէջ դուք ալ ձեզմէ բան մը գտնէք: 13 ապրիլ 1975-ին Այն Ռըմմենէի մէջ հանրակառք մը գնդակոծուեցաւ: Ես երեխայ էի: Դէպքին մանրամասնութիւնները չէի հասկնար: Միայն կը յիշեմ մեծերուն խօսակցութիւնները: Հանրակառքի մը մասին կը խօսէին, կրակոցի մը, սպաննուած մարդոց: Յետոյ դպրոցը սկսաւ երբեմն փակուիլ: Կը փակուէր, կը վերաբացուէր, նորէն կը փակուէր: Պէյրութի մէջ բան մը փոխուած էր: Այն քաղաքը, որ տակաւին Միջին Արեւելքի Փարիզը կը կոչուէր, մեզի համար պարզապէս մեր տունն էր` մեր դպրոցը, փողոցներն ու բարեկամները: Չէինք գիտեր, որ մեր ճանչցած Պէյրութը կամաց-կամաց պիտի անհետանար: Սկիզբը կրակոցը արտակարգ բան էր: Յետոյ դպրոց չերթալը սովորական դարձաւ: Յետոյ` պայթումները, զինեալ մարդիկը փողոցներուն մէջ, անցարգելները: Կամաց-կամաց սովորականին սահմանը կը փոխուէր: Լիբանանը կը բաժնուէր համայնքային եւ քաղաքական գիծերու համաձայն` քրիստոնեայ, իսլամ, պաղեստինցի, աջ, ձախ: Սուրիան, Իսրայէլը, արաբական աշխարհը, Ամերիկան ու Խորհրդային Միութիւնը իրենց ձեւերով ներկայ էին: Կրօնը, քաղաքականութիւնը, համայնքային պատկանելիութիւնն ու Պաղ պատերազմը իրարու խառնուած էին: Բայց երեխայի մը համար պատերազմը այդ բառերով չէր բացատրուեր: Պատերազմը այն էր, երբ մեր բնակարանը վնասուեցաւ, եւ ստիպուեցանք ժամանակ մը մեծ ծնողներուս մօտ` Աղեքսանդրիա երթալ: Յետոյ եկաւ 6 դեկտեմբեր 1975-ը` Սեւ շաբաթը, եւ անոր յաջորդած ինքնութեան թուղթերով սպանութիւնները: Այդ օրերուն քեռիս` Ճոն Գալֆայեանը, քիչ մնաց սպաննուէր: Զինեալներ Պէյրութի փողոցներուն մէջ անցարգելներ հաստատած էին, ինքնութեան թուղթերը կը ստուգէին եւ, ըստ համայնքային պատկանելիութեան, մարդիկ կը սպաննէին: Ճոնն ալ կանգնեցուցին: Ան աղաչեց, որ զինք չսպաննեն: Խումբին իսլամ հրամանատարը ի վերջոյ ազատ արձակեց զինք: Հայ էր: Այդ փոքր տարբերութիւնը այդ օրը իր կեանքը փրկեց: Քանի մը շաբաթ ետք սկսան Թել Զաաթարի շուրջ կռիւները: Էշրեֆիէի բարձրադիր մեր բնակարանին տանիքէն իրիկունները հեռուէն կը դիտէինք կռիւները: Այսօր տարօրինակ կը թուի նոյնիսկ գրել այս նախադասութիւնը: Երեխաներ էինք եւ իրիկունները տանիքէն պատերազմ կը դիտէինք, բայց այդ ալ կամաց-կամաց սովորական դարձած էր: Պատերազմը կը մտնէր մեր առօրեային մէջ եւ իւրաքանչիւր նոր փուլի հետ քիչ մը եւս կը փոխէր այն, զոր բնական կը համարէինք: Հայ համայնքը պատերազմի սկիզբէն փորձեց ուրիշ ճանապարհ մը ընտրել: Որդեգրեց, այսպէս կոչուած, դրական չէզոքութեան քաղաքականութիւնը եւ մերժեց միանալ քրիստոնեայ աջակողմեան ճակատին` պաղեստինցիներուն եւ ձախակողմեան ուժերուն դէմ: Այս պատերազմը մերը չէր: Բայց պատերազմը միշտ չէ, որ կը յարգէ չէզոք մնալու որոշումը: Հայկական թաղերուն մէջ կազմուեցան ինքնապաշտպանութեան խումբեր: Անոնց նպատակը պատերազմին մասնակցիլը չէր, այլ` հայկական թաղերը պաշտպանելը: Բախումներ եղան, յատկապէս` փաղանգաւորներուն հետ, եւ հայ երիտասարդներ ալ ինկան: Չէզոք մնալու համար ալ երբեմն զէնք պէտք էր կրել: Պատերազմի աճայիպ (զարմանալի) հակասութիւններէն մէկն էր ասիկա: Դրական չէզոքութեան եւ անոր ետին եղած իմաստութեան մասին առանձին պիտի գրեմ յաջորդ գրութիւններէս մէկուն մէջ: Տարիները անցան: Պատերազմն ալ փոխուեցաւ: Նոր կողմեր մտան, հին դաշինքներ քանդուեցան, նորերը կազմուեցան: Կային ծանր ամիսներ, կային նաեւ համեմատաբար խաղաղ շրջաններ: Կեանքն ալ հետզհետէ դժուարացաւ: Ջուրը եւ ելեկտրականութիւնը յաճախ կը կտրուէին, ուտելիքը, դեղորայքն ու առօրեայ անհրաժեշտ բաները երբեմն կը պակսէին: Կը սորվէինք ունեցածով բաւարարուիլ եւ սպասել: Մենք ալ կը մեծնայինք: Կրակոցին ձայնը այլեւս միշտ չէր վախցներ: Կը սորվէինք` ո՛ր ճամբան բաց էր, ո՛րը` փակ, ո՛ր թաղը կարելի էր երթալ, եւ ուրկէ պէտք էր հեռու մնալ: Մեր շուրջը երիտասարդներ զէնք կը կրէին, պահակութիւն կ՛ընէին, երբեմն ալ չէին վերադառնար: Պատերազմը, որ սկիզբը մեծերուն խօսակցութիւնն էր, դարձած էր մեր պատանեկութեան առօրեան: 1980-ի շուրջ էր: Սիմոնիկն ու ԿՊ-ն երբեմն պահակութեան կը ղրկուէին Արեւմտեան Պէյրութ: Այդ օրերուն Արեւմտեան Պէյրութն ու Արեւմտեան Հայաստանը շփոթողներ ալ կային: Դպրոցէն ետք երբեմն միասին Ճեմարանի բակը կը նստէինք: ԿՊ-ն «Թոշիպա» քասեթ նուագող մը ունէր: Փոլ Պաղտատլեանի իր սիրած քասեթ-ներէն մէկը կը հանէր ու կը դնէր: Պահածոյ միս մը կը բանայինք: Ճեմարանի պահակը` ռեհմեթլիք (ողորմած) Մեղուարը, լոլիկ մը ջարդեց ու ներսէն կէս շիշ վիսքի բերաւ (ինքը արդէն խմելու սկսած էր): Փոլի մելամաղձոտ ձայնը կը բարձրանար «Թոշիպա»-էն: ԿՊ-ն 14-նոցը մաշած ճինզէն հանեց, որ հանգիստ նստի. ձայնը քիչ մը եւս բարձրացուց, բաժակը ձեռքը առած` մեզի նայելով կ՛ըսէր. «Է՜հ, հարպ (պատերազմ) է ակամ: Խմեցէ՛ք»: Կենաց մը կը բարձրացնէինք եւ վայրկեան մը այդ դաժան պատերազմին մէջ կը ժպտէինք: Տարիներ ետք միայն հասկցայ, թէ ԿՊ-ին այդ կէս կատակ, կէս յոգնած «հարպը» որքան բան կը պարունակէր: Հարպը կ՛ապրէինք, բայց նաեւ կը փորձէինք հասկնալ, թէ ի՛նչ կը կատարուէր մեր շուրջը: «Պի.Պի.Սի.»-էն եւ «Ռատիօ Մոնթէ Քարլօ»-էն կը լսէինք, «Նահար», «Լ՛Օրիան Լը Ժուր» եւ «Ազդակ» թերթերուն մէջ կը կարդայինք: Հարպի մասին ուրիշ բացատրութիւններ ալ կը լսէի ընտանեկան այցելութիւններու ժամանակ` ընկեր Աբոյենց կամ Փափազեաններուն մօտ, ուր հանգուցեալ Լեւոն Պէրպէրեանն ալ երբեմն ներկայ կ՛ըլլար: Ամէն ինչ չէի հասկնար, բայց այդ տարբեր տեսակէտներէն կամաց-կամաց կը կազմուէր պատերազմի մասին պատանեկան պատկերացումս: Ամէն նոր փուլի հետ կը կարծէինք, թէ թերեւս վերջը մօտ էր: Բայց հարպը կը շարունակուէր, իսկ մենք անոր մէջ կը մեծնայինք: Մեր պատանեկութեան ու երիտասարդութեան տարիներէն շատերը այդպէս անցան` սպասելով, որ վերջապէս աւարտի: Մինչեւ որ 1989-ին եկաւ Թայէֆի պատմական համաձայնութիւնը, որ ճամբայ բացաւ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմի աւարտին: Մինչ մենք կը սպասէինք, որ հարպը վերջանայ, ուրիշ բան մը կամաց-կամաց վերջ կը գտնէր: Մեր ճանչցած գեղեցիկ Պէյրութը կը քանդուէր, իսկ անոր հետ` մեր մեծցած կեանքի ձեւը: Քաղաքը օր մը պիտի վերաշինուէր, բայց այդ Պէյրութը այլեւս պիտի չվերադառնար: 1975-ին հարպը հանրակառք մըն էր Այն Ռըմմենէի մէջ, որուն մասին մեծերը մտահոգ կը խօսէին: Յետոյ դարձաւ փակ դպրոց, վնասուած տուն ու թեհժիր (գաղթ), անցարգել ու ինքնութեան թուղթ, դրական չէզոքութիւն, ակումբի պահակութիւն, Նապաա, զէնք կրող տղաք ու նահատակ ընկերներ: Դարձաւ նաեւ պահածոյ միս, լոլիկ, վիսքի եւ Փոլ Պաղտատլեանի երգի տակ ժպիտ մը: Կեանքը կը շարունակուէր, բայց սովորականը այլեւս փոխուած էր: Եւ յետոյ, մէկիկ-մէկիկ, մենք ալ հեռացանք լիբանանահայ մեր գաղութէն: Մէկը Ամերիկա, միւսը Քանատա, ուրիշ մը` ուրիշ տեղ: Բայց բոլորս չհեռացանք: Տարիներ ետք ընկեր Մամիկոնը յիշատակի երեկոյ մը կազմակերպեց Լոս Անճելըսի մէջ, պատերազմի տարիներուն ինկած հայ տղոց համար: Սրահին մէջ անոնց նկարները շարուած էին` մէկը միւսին քով: Երիտասարդ դէմքեր, որոնք մնացած էին այն տարիքին, երբ մենք զիրենք ճանչցած էինք: Անոնք ինկան, մենք ապրեցանք: Իրենց յիշատակը անթառամ: Պատերազմը միայն շէնքեր չքանդեց ու կեանքեր չխլեց: Ան ցրուեց նաեւ ամբողջ սերունդ մը: Այն հարպը, որ 1975-ին երեխայի մը համար հանրակառքի մը մասին մեծերուն խօսակցութիւնն էր, տարիներու ընթացքին դարձաւ մեր պատանեկութիւնը կլանող եւ շատերուն կեանքը խլող հրէշ մը: Մեզմէ շատերուն մէջ ալ ձգեց վէրքեր, որոնք այս կամ այն ձեւով ամբողջ կեանք մը մեզի հետ մնացին: Էյ վալլահ:

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

Ապրուած Օրեր.- Է. Հարպ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

ՏՕՆԵՐՈՒՆ ՄԵԾԱԳՈՅՆԸ՝ ԹԱՐԳՄԱՆՉԱՑԸ

Ե՞րբ Տեղի Պիտի Ունենայ Սպասուող Յեղափոխութիւնը

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է