Աբրահամ Ա. Արծիւեան Կաթողիկոսի եւ Մխիթար Սեբաստացի Աբբահօր` մտերմութեան հետքերով

ԵՐԵՒԱՆ- Մեսրոպ Մաշտոցի անուան Մատենադարանի մէջ` 22-24 Յուլիս 2026-ին, կայացաւ 3-րդ Հայագիտական միջազգային գիտաժողովը, որ նուիրուած էր Մխիթար Սեբաստացիի ծննդեան 350-ամեակին, ուր համախմբուած էին`

Աշխարհի 16 երկիրներու` առաջատար համալսարաններու եւ գիտական հաստատութիւններու մասնագէտներն ու հայ հոգեւոր-ձեռագրական կեդրոններու ներկայացուցիչներ:

Առ այդ` նպատակայարմար նկատեցինք, համեստ ուսումնասիրութեամբ մը լուսարձակի տակ առնել` Զմմառու Պատրիարքական Կղերի Միաբանութեան եւ Հայ կաթողիկէ նուիրապետութեան հիմնադիր` Աբրահամ Ա.Արծիւեան Կաթողիկոսի (աջին) եւ Մխիթարեան միաբանութեան հիմնադիր` Մխիթար Սեբաստացի Աբբահօր (ձախին) միջեւ գոյացած հոգեւոր կապերը եւ անոնց շարունակականութեան արգասիքը հանդիսացող մտաւոր ժառանգութիւնը։

ԺԸ. դարու հայ եկեղեցական եւ մշակութային զարթօնքի պատմութեան մէջ առանցքային տեղ կը գրաւէ Հայ Կաթողիկէ Նուիրապետութեան ստեղծումը եւ անոր առաջին Գահակալ` Աբրահամ Ա.Արծիւեան Կաթողիկոս-Պատրիարքի (1679–1749) լուսաւոր դէմքը։

Ըստ որում` Վենետիկի Ս. Ղազարի դիւանատան վաւերագրերէն մէկուն մէջ` (հրատարակուած՝ Հ. Սահակ Ճեմճեմեանի կողմէ, «Բազմավէպ», 1979), Աբրահամ Ա. Արծիւեանի եւ Մխիթար Սեբաստացի Աբբահօր միջեւ գոյացած հոգեւոր եղբայրութիւնը սկիզբ առած է` 1697 թուականին, երբ 18-ամեայ երիտասարդ Արծիւեան կը հանդիպի դէպի Պոլիս ուղղուող նորընծայ աբեղայ Մխիթարին: Այս պատմական հանդիպումը խոր հետք կը ձգէ Արծիւեանի հոգիին մէջ, ինչպէս ինք կը վկայէ 1720-ին, Կղեմէս ԺԱ. Պապին ուղղած նամակին մէջ՝ նշելով, թէ «սկսայ ճանաչել զուղղափառ ճշմարտութիւնն ի ձեռն արգոյ Մխիթար Աբբահօր»:

Արծիւեան` Բերիոյ Թեմի առաջնորդ ձեռնադրուելէն ետք անգամ` կը շարունակէ սերտ կապի մէջ մնալ Ս. Ղազարի նորահաստատ միաբանութեան հետ՝ ի դէմս Աբբահօր Մխիթար Սեբաստացիի։

Սոյն մտերմիկ յարաբերութեան եւ համագործակցութեան հետքերը մենք կը տեսնենք մօտ 200 տարիներ ետք եւս` Զմմառու Պատրիարքական Կղերի Միաբանութեան եւ Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան մատենադարաններու միջեւ գոյացած համագործակցութեամբ։

Տուեալ խօսքերու լաւագոյն ապացոյցը` 1 Հոկտեմբեր 1921 թուակիր նամակն է` խմբագրուած`

Մեսրոպ վրդ Քէշիշեանի գրիչով։

Նամակի բովանդակութիւնը` պատմա-բանասիրական եւ գիտական բնոյթի յաւելեալ տեղեկութիւն է` Զմմառու պատրիարքական կղերի միաբանութեան եւ Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան մատենադարաններու միջեւ գոյացած համագործակցութեան շուրջ։

Ընթերցողը յստակ պատկերացում կը կազմէ` համաշխարհային առաջին պատերազմէն քիչ անց`

Զմմառու միաբանութեան գիտամշակութային կեանքի վերակազմաւորման շուրջ։

1 Հոկտեմբեր 1921 թուակիր` Պէյրութէն գրուած եւ նոյն տարւոյն Դեկտեմբեր 12-ին ստացուած (R. 12/11/1921) սոյն նամակը, ուղղած` Գերյ. Հ. Պօղոս Ծ.Վրդ. Արիսին, բացառիկ պատմական եւ բանասիրական արժէք ներկայացնող սկզբնաղբիւր մըն է։ Համաշխարհային առաջին պատերազմի եւ Հայոց Ցեղասպանութեան անմիջական յաջորդող այս անցումային շրջանին` Ֆրանսական հոգատարութեան սկզբնաւորութեան` Լիբանանի եւ Սուրիոյ մէջ, ուր Զմմառու Պատրիարքական Կղերի Միաբանութիւնը կը գտնուէր իր գիտական, վանական եւ տնտեսական կառոյցներու վերակազմակերպման փուլին մէջ։ Նամակը լոյս կը սփռէ կարգ մը հիմնական առանցքներու վրայ, ինչպէս`

Զմմառու մատենադարանի ձեռագրացուցակի կազմութեան հետեւողաբանութեանն ու Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան հետ գիտական համագործակցութիւնը եւ այլ միաբանական հարցերու շուրջ։

Զանց առնելով ներ-միաբանական հարցերէն` պիտի առանձնացնենք մատենադարանի վերաբերող բաժիը։

Զմմառու ձեռագրացուցակը

Նամակին ամենէն ուշագրաւ բաժինն է, որ կը վերաբերի Զմմառու վանքի ձեռագրացուցակի կազմութեան եւ Վիեննայի Մխիթարեաններու պաշտօնաթերթ «Հանդէս Ամսօրեայ»ի հետ ունեցած սերտ համագործակցութեան։

Վիեննայի Մխիթարեաններու հետ ունեցած գիտական Կապի շնորհիւ` Հ․ Մեսրոպ Վրդ․ Քէշիշեան շնորհակալութիւն կը յայտնէ «Հանդէս Ամսօրեայ»ի պակաս թիւերու լրացման, «Արամեան Ընկերութեան» հրատարակութիւններու ձեռքբերման, ինչպէս նաեւ Հ․ Յակոբոս Վ․ Տաշեանի հեղինակած հսկայական ձեռագրացուցակէն օրինակ մը ստանալուն համար։ Այս փաստը ցոյց կու տայ, որ նոյնիսկ պատերազմէն ետք ստեղծուած «կղզիացած» եւ մեկուսացած կացութեան մէջ, Զմմառու միաբանները հետամուտ էին իրենց գրադարանը արդիականացնելու։

Հետեւողաբանական յեղաշրջում տեղի ունեցաւ` ձեռագրացուցակագրման մէջ, քանզի սկզբնական շրջանին Հ․ Մեսրոպ Քէշիշեան իր ցուցակագրութենէն դուրս ձգած էր 1700 թուականէն ետք գրուած ձեռագիրները՝ զանոնք նկատելով «նորագոյն»։ Սակայն, ուսումնասիրելով Հ․ Յակոբոս Տաշեանի հետեւողաբանութիւնը, որ ընդգրկած էր նոյնիսկ ԺԹ. դարու վերջին քառորդի ձեռագիրները, ան կ’անդրադառնայ, որ անհրաժեշտ է ընդլայնել ժամանակագրական սահմանները։ Այս որոշման արդիւնքով, Զմմառու ցուցակագրելի ձեռագիրներու թիւը գրեթէ կրկնապատկուած է։

Հ․ Ներսէս Ակինեանի հետ ունեցած թղթակցութիւններու հետեւանքով` մենք կը տեղեկանանք, որ հայագէտ Հ․ Ակինեան առաջարկած է Զմմառու ձեռագրացուցակը մաս առ մաս հրատարակել «Հանդէս Ամսօրեայ»ի մէջ, ապա արտատպել առանձին հատորով։ Հ․ Մեսրոպ կը ներկայացնէ իր մտահոգութիւնները սրբագրութեան, աշխատուժի պակասի, լուսանկարչական նմոյշներու (նմանահանութիւններու) ծախսերու եւ արտատպութեան օրինակներու քանակին մասին։

Ստորեւ` նամակին միայն մատենադարանի վերաբերող բաժինը

կը ներկայացնենք

R. 12/11/1921

             Պէյրութ 1/10/1921