Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ
Մարտ 2020
Վերջին տարիներուն, մասնաւորաբար Ցեղասպանութեան 100-ամեակը կանխող տարիներէն ի վեր, յաճախ կը խօսուի-կը լսենք, թէ մեր Դատին հետապնդումը պէտք է փոխադրենք իրաւական դաշտ, միջազգային իրաւունքի ոլորտ, այսինքն, աւելի համահունչ խօսինք այսօրուան աշխարհի լեզուով եւ գործենք համապատասխանաբար։
Պէտք չէ մտահան ընենք, որ այս մտածումը, արդար ու տեղին ըլլալով հանդերձ, նորութիւն չէ հայ քաղաքական միտքին ու Հայ Դատի գործիչներուն համար։ (Չենք ուզեր կանգ առնել այն հաւանականութեան վրայ, թէ նման մտածողութիւն, իբրեւ նորութիւն հրապարակ նետողներուն մտապատկերին ենթապաստառին վրայ կայ այն՝ որ պէտք է հրաժարիլ իրաւունքի հետապնդման ուժական միջոցներէն, այսինքն՝ այնպիսի քայլերէ, որոնք աշխարհի քարոզչական մեքենաներուն կողմէ կրնան դասուիլ իբրեւ «ահաբեկչութիւն». սա առանձին քննարկելի հարց է, հոս միայն նշենք, որ Արցախի մէջ մեր պայքարը ահաբեկչութիւն չէ, թէեւ մեր թշնամին երբեմն փսփսուքով կը փորձէ նման «վարկած» յառաջ քշել։ Ահաբեկչութեան ազնիւ եւ արդարատենչ մէկ արտայայտութիւնն ալ ցեղասպանները զգետնող մեր արդարահատոյցներն էին…)։ Փաստօրէն, Հայկական Հարցը իրաւական դաշտին մէջ ներկայութիւն եղած է սկսեալ այն օրէն, երբ մեր քաղաքական զարթօնքի առաջին օրերուն, հայ գործիչներ մեր հարցերը ներկայացուցած են այդ օրերու աշխարհի հզօր ու ազդեցիկ ուժերու վարիչներուն, իսկ այդ ընթացքը պաշտօնականացած է՝ երբ մեր հարցերը նիւթ դարձած են միջազգային խորհրդաժողովներու, տեղ գտած են միջազգային դաշնագիրներու մէջ, որոնց շարքին է Սեւրի դաշնագիրը, ստորագրուած՝ ուղիղ 100 տարի առաջ, 10 Օգոստոս 1920-ին, դարաւոր երթին մէջ կը գրաւէ գագաթնային տեղ մը։
ՍԵՒՐԸ՝ ԴԱՇՆԱԳԻՐՆԵՐՈՒ ՇԱՐՔԻՆ
Սեւրի դաշնագիրին կարեւորութիւնն ու անժամանցելիութիւնը լուսարձակի տակ բերելէ առաջ, կ՚արժէ պահ մը կանգ առնել զայն կանխող կարեւոր դաշնագիրներու վրայ, որպէսզի կարենանք հարցերն ու մեր իրաւունքներուն դաշտերը դիտել աւանդականէն աւելի տարածուն հորիզոններով, տեսնել, որ Սեւրը աննախընթաց իրագործում չէ մեր մարդկային եւ քաղաքական իրաւունքներուն տեսանկիւնէն, թէեւ կը կազմէ ամէնէն ամուր հիմնաքարերէն մէկը։
Նկատի առնենք գոնէ երկու դաշնագիրներ, որոնք իրարու զօթուած են պատմական տուեալներու բերումով եւ հեռակայ կարգով ճամբայ հարդած՝ նոյնինքն Սեւրին։ Առաջինը՝ Սան Սթեֆանոյի դաշնագիրն է, կնքուած՝ 3 Մարտ 1878-ին, իսկ երկրորդը՝ Պերլինի դաշնագիրը, կնքուած՝ 3 ամիս ետք, 13 Յուլիս 1878-ին. անոնք անմիջական «պտուղներն էին նախընթաց տարիներու ռուս-թրքական (ցարական Ռուսիոյ եւ Օսմանեան Թուրքիոյ միջեւ) պատերազմներուն։ Կարճ պատմութիւնը ծանօթ է հետեւեալ ձեւով. Սան Սթեֆանոյի մէջ, յաղթական ռուսերն ու պարտեալ թուրքերը, դէմ դիմաց նստած, փորձեցին հաշուեյարդարը ընել նախընթաց երկու տարիներու պատերազմին։ Այդ համաձայնագիրը կը փաստագրէր ռուսական կայսրութեան հզօրացումն ու հեղինակութեան բարձրացումը, ո՛չ միայն ընդդէմ Օսմանեան Թուրքիոյ, այլ նաեւ ի հեճուկս Արեւմուտքի ուժերուն։ Արեւմուտքը այդ օրերուն ունէր ռազմական Ողիմպոսի գագաթին բնակող այլ աստուածներ, որոնք կը կոչուէին Աւստրօ-հունգարիա, Ֆրանսա, Պիզմարքի Գերմանիան, Բրիտանիա՝ իր աշխարհատարած գաղութներով, եւ Իտալիա։ Այդ քարտէսին վրայ չկային այլ ուժեր, որոնք իրենց գլուխը բարձրացուցին աւելի ուշ տասնամեակներու եւ տիրական են այսօրուան աշխարհին մէջ։ Այդ Արեւմուտքին համար, անբաղձալի էր տեսնել Արեւելքի ախոյեանին աւելի եւս հզօրացումը. փաստօրէն, ցարական Ռուսիան 18-րդ եւ 19-րդ դարերուն, տասնամեակ առ տասնամեակ աւելցուցած էր իր ուժն ու տարածած՝ իր ազդեցութիւնը մեծ ուժերու քարտէսին վրայ։ Հետեւաբար, ռազմական հակամարտութիւնը Պերլինի բանակցութեանց դաշտը փոխադրուեցաւ եւ, ուղղակի պատերազմողներուն կողքին, տեղ գրաւեցին Արեւմուտքի յիշեալ մեծերը։ Մնացեալը ծանօթ է. Ռուսիա որոշ բաներ կորսնցուց պատերազմին մէջ իր շահածէն ու Սան Սթեֆանոյով իր ձեռք բերածէն, իսկ Արեւմուտքը, իրեն համար աւելի՛ ցանկալի «հաւասարակշռութիւն» մը ստեղծելու կողքին՝ քիչ մը աւելի զօրացուց իր ազդեցութիւնը… Օսմանեան կայսրութեան վրայ։
Մեր պատմութեան դասագիրքերէն, եւ ընդհանրապէս այս երկու դաշնագիրներուն մասին գրականութենէն մեզի հասած են հետեւեալ սեղմ հաստատումները։ Սան Սթեֆանոյի մէջ, հայկական հարցին մասին արձանագրուեցաւ մէկ յօդուած, թիւ 16-ը, որ ռուսական կայսրութեան ձեռքը կը զօրացնէր՝ միջամտելու ի նպաստ հայութեան իրաւունքներուն, եթէ թրքական պետութիւնը չիրականացնէր հայութեան տարրական իրաւունքներուն յարգումն ու պաշտպանութիւնը։ 3 ամիս ետք գումարուած Պերլինի ժողովը նմանապէս մէկ յօդուած արձանագրեց մեր մասին, թիւ 61-ը, որ մեր իրաւունքներուն երաշխաւորումը դուրս կը բերէր ռուսական «մենաշնորհի» վիճակէն եւ անոր կողքին կ՚ապահովէր այդ օրուան աշխարհի բոլոր հզօրներուն երաշխաւորութիւնը, փաստօրէն թուլացնելով արդիւնաւորման կարելիութիւնները եւ մեր հարցը խաղալիք դարձնելով բազմաթիւ ուժերու միջեւ սակարկութեանց։ Միջազգային խաղերու նման «օրէնքներու» ականատես եղած եւ անոնց ցաւցնող հետեւանքները մորթին վրայ զգացած մեր սքանչելի «Հայրիկ»ը՝ Մկրտիչ Խրիմեան, Պերլինէն վերադարձին հայութեան ուղղեց առաւելաբար սեփական բազուկին յենելու եւ զէնքո՛վ իրաւունք հետապնդելու անժամանցելի պատգամը։
Հիմա, քիչ մը տարածուինք դաշնագիրներուն մանրամասնութեանց ու հետեւանքներուն մէջ, աշխարհն ու հարցերու դասաւորումը դիտելու համար նոյնինքն դաշնագիրներուն տուն տուող շարժառիթներուն եւ մեզմէ անդին տարածուող դասաւորումներուն ծիրին մէջ, քիչ մը աւելի խորունկ կերպով ըմբռնելու համար հարցեր եւ ուժեր դասաւորելու-վերադասաւորելու խաղերը, որոնց տարբերակներուն ականատես եղած ենք – պէտք է եղած ըլլայինք – յաջորդ տասնամեակներուն, հետքերն ու նմանակները, տարբերակները տեսնենք այսօրուան աշխարհին մէջ։ (Այս մանրամասնութիւններուն՝ պատմաբաններ եւ քաղաքական-դիւանագիտական կեանքի մէջ հմտութիւն ունեցողներ ծանօթ են վստահաբար, սակայն հայ զանգուածը առաւելաբար մնացած է դասագրքային «աւանդական» ծանօթութիւններու սահմաններուն մէջ)։ Այս մօտեցումը մեզի նպաստ կը բերէ ո՛չ միայն աւելի լաւ ըմբռնելու պատմական անցեալը, այլ նաեւ հետեւելու այսօրուան աշխարհաքաղաքական խաղերուն, դիտարկելու հինէն մինչեւ մեր օրերը հասնող՝ անփոփոխ կարմիր գիծեր։
Քանի մը հիմնական տեղեկութիւն՝ Սան Սթեֆանոյի դաշնագիրին մասին։
Ինչպէս նշեցինք, անիկա երկկողմանի համաձայնագիր մըն է, կը բովանդակէ ընդամէնը 29 յօդուած, հիմնականին մէջ հաշուեյարդարը կ՚ընէ ռուս-թրքական 1877-78 տարիներու պատերազմին, սակայն ակնարկութիւններ կան նաեւ նախընթաց երկկողմանի մեծ պատերազմին, որ աւարտին հասած էր 1856-ին եւ կողմերը հասցուցած՝ այլ համաձայնութեանց (այլապէս շահեկան, սակայն անմիջականօրէն կապ չունին հայկական հարցին դիտանկիւնէն)։ Ռուսիոյ գերակայութիւնը հաստատելու կողքին, դաշնագիրը իրողապէս – ոչ իրաւականօրէն – անկախ կը դարձնէ Պուլկարիան, որ պզտիկ դուռ մը կ՚ունենայ Միջերկրականի վրայ, չ՚ենթադրեր ռուսական ուժերու հեռացումը՝ պուլկարական հողերէ։ Այս երկիրը տակաւին քանի մը տասնեակ տարի պիտի սպասէր, մինչեւ իրաւական անկախութիւն, սակայն մտահոգութիւն կը պատճառէ Բրիտանիոյ, որ հաշտ աչքով չի դիտեր Պուլկարիոյ հողերուն ծաւալումը եւ ռուսական ազդեցութեան հոն տարածումը։ Նմանապէս ինքնավար կը դառնան Պոսնիան, Կրետէն, յունական Էփիրուն եւ Թեսաղոնիկէն։ Մոնթենեկրոն, Ռումանիան եւ Սերպիան դուրս կու գան օսմանեան տիրապետութենէն եւ կը դառնան անկախ։ Ալպանիա, հայերուս նման, դժգոհութեան պատճառներ ունի, որովհետեւ հող կը կորսնցնէ, շահողները կ՚ըլլան Պուլկարիա, Սերպիա եւ Մոնթենեկրօ։ Տարտանէլի եւ Վոսփորի նեղուցները առեւտրական նաւարկութեան համար բաց կը հռչակուին պատերազմի թէ խաղաղութեան ատեն։ Կան, տակաւին, Աւստրօ-Հունգարիան մտահոգող կէտեր։
Յիշեալ եւ այլ մանրամասնութիւններ, մեր հարցերուն դասաւորման դիտանկիւնէն, հաւանաբար նկատուին հեռակայ նիւթեր։ Ուսանելի կէտերուն շարքին են, օրինակի համար, այն «սակարկութիւններ»ը, որոնք ուղղակի թէ անուղղակի կերպով կ՚առնչուին մեր հողերուն, այլապէս կրնան ունենալ այժմէական թելադրականութիւն։ Այսօրուան տագնապներուն ալ կ՚ընկերանան սակարկութիւններ։ Համաձայնագիրին 19-րդ յօդուածը, պատերազմական վնասներու իբրեւ հատուցում՝ նիւթական հսկայական պարտաւորութիւններու տակ դնելէ ետք օսմանեան կողմը, ունի նաեւ հողային հատուցման բաժին. Արտահանը, Կարսը, Արդուինը, Պաթումը, Օլթին, Պայազիտն ու Ալաշկերտը (յիշենք Րաֆֆիի «Խենթը» վէպին պատմական յենքը) կ՚անցնին Ռուսիոյ։
Քանի մը հիմնական մանրամասնութիւն ալ՝ Պերլինի համաձայնագիրէն, որ, ինչպէս նշեցինք, կտրատումի կ՚ենթարկէ ցարական Ռուսիոյ ձեռքբերումները, եւ այդ՝ անկախ հայերուս վերաբերող թիւ 16 եւ թիւ 61 յօդուածներու ծանօթ պատմութենէն։
Դաշնագիրը ունի ընդամէնը 64 յօդուած։ Հիմնականին մէջ, Պերլինը կու գայ, ինչպէս ակնարկեցինք նախապէս, որոշ հակակշիռի ենթարկելու ռուսական յառաջխաղացքը, իսկ այս իրականութեան միայն մէկ արտայայտութիւնն է մեզի լաւ ծանօթ՝ թիւ 61 յօդուածը։ Սակայն այս խորհրդաժողովը չէր գումարուած միայն հայկական հարցի վերադասաւորման նպատակով, այլ անոր առանցքային հարցերը Պալքաններու գօտիին մէջ էին։ Հոն, արձանագրուած են երկու հիմնական գիծ. մէկը՝ Սան Սթեֆանոյի մէջ ռուսական որոշ ձեռքբերումներուն շրջումն է, իսկ երկրորդը՝ եւրոպական ցամաքամասին վրայ օսմանեան կայսրութեան աննախընթաց կրճատումը. փաստօրէն, այդ հանգրուանին է որ թրքական կայսրութիւնը գրեթէ ամբողջութեամբ դուրս կը նետուի Եւրոպայէն (այսօրուան Թուրքիան հոն վերադարձի ուղղակի եւ անուղղակի միջոցներու կը դիմէ…)։ Պերլինին յաջորդեցին, հանգրուան առ հանգրուան, Ռումանիոյ անկախութիւնը, 1881-ին, Սերպիոյ անկախութիւնը՝ 1882-ին, իսկ Մոնթենեկրոն հետեւեցաւ շուրջ 30 տարի ետք։ Պուլկարիոյ պարտադրուեցան հողային որոշ զիջումներ, իսկ անոր իրաւական անկախութիւնը եկաւ 1908-ին։
Մեզի համար շահեկան յօդուածներ են, թիւ 61-էն անկախ, թիւ 58-էն 60 յօդուածները։ Կը հաստատուի Կարսի, Արտահանի եւ Պաթումի Ռուսիոյ պատկանելիութիւնը, Պայազիտն ու Ալաշկերտը կը վերադառնան Թուրքիոյ, իսկ Պաթումը կը հռչակուի ազատ նաւահանգիստ։ Հարաւի մէջ, թուրքերը հողեր կը զիջին Պարսկաստանին, ուր բրիտանացիք կը շահին իրաւարարի դեր։
Սան Սթեֆանոյի եւ Պերլինի դաշնագիրներուն մասին այս հպանցիկ արձանագրութիւնները կատարեցինք, յուշելու համար, թէ ո՛ւր կը գտնուէին ծանրութեան կեդրոնները. անոնք մինչեւ այսօր ալ ուսանելի կէտեր ունի մեզի համար, ինչպէս՝ Պերլինի նոյն ժողովէն բխած Խրիմեան Հայրիկի պատգամը…։ Այս արագ ճամբորդութիւնը ըրինք նաեւ յիշեցնելու համար, որ մեր Դատին իրաւական ենթահողը, գէթ միջազգային յարաբերութեանց ու դաշնագիրներու դիտանկիւնէն, ուրկէ՛ ծայր առած է, հասնելէ առաջ Սեւր ու յետոյ, ճամբան շարունակած է մինչեւ մեր օրերը, երբ երէկ հրապարակ բերուեցան – ու ձախողութեան մատնուեցան – փրոթոգոլները, կը շարունակուին Արցախի շուրջ միջազգային բանակցութիւնները, իսկ մեր անմիջական հարցերուն զուգահեռ՝ մեզ շրջապատող աշխարհին մէջ ծանօթ իրադարձութիւններն ու խաղերը։ Սան Սթեֆանոյէն եւ Պերլինէն ետք, հանգրուաններ արձանագրուած են նաեւ Պալքանեան պատերազմէն ետք, երբ սեղանի վրայ դրուեցան «Թուրքիոյ արեւելեան նահանգներու» մէջ հայութեան իրաւունքներուն թղթածրարը եւ մինչեւ իսկ պատուիրակներ ալ հասան Թուրքիա, հետապնդելու համար ճշդուած դասաւորումները, սակայն Ա. Աշխարհամարտը տակ ու վրայ ըրաւ ամէն բան, նաեւ խառնեց աշխարհի քարտէսը…
ՍԵՒՐԸ՝ ՔԻՉ ՄԸ ԼԱՅՆ ՇՐՋԱԳԻԾՈՎ

