Մեծն Բրիտանիոյ Խորհրդարանին Ներկայացուեցաւ Արցախի Մշակութային Ժառանգութեան Ոչնչացման Զեկոյցը
Արցախի մէջ մշակութային ժառանգութեան ոչնչացման վերաբերեալ զեկոյց մը ներկայացուեցաւ Մեծն Բրիտանիոյ խորհրդարանին։ 2020 թուականի Հոկտեմբերին՝ 44-օրեայ պատերազմի ընթացքին, Ատրպէյճանը երկու անգամ ռմբակոծած է Շուշիի Ղազանչեցոց եկեղեցին՝ շրջանի յայտնի հայկական կրօնական յուշարձաններէն մէկը։ Աւելի ուշ, երբ Շուշին անցած է Ատրպէյճանի վերահսկողութեան տակ, եկեղեցին ենթարկուած է կառուցուածքային փոփոխութիւններու, որոնց հետեւանքով հեռացուած են հիմնական կրօնական խորհրդանիշները։ Ղազանչեցոցի ճակատագրին արժանացած են նաեւ Արցախի այլ եկեղեցիներ, տաճարներ եւ խաչքարեր։
Շուշիի Սուրբ Յովհաննէս Մկրտիչ («Կանաչ ժամ») եկեղեցին ոչնչացուած է պատերազմէն ետք, իսկ ատրպէյճանական պաշտօնական յայտարարութիւններուն մէջ փորձեր կատարուած են ժխտելու անոր հայկականութիւնը։ Նման փոփոխութիւններ արձանագրուած են նաեւ Վանքասարի եկեղեցւոյ մէջ, ուր հեռացուած են հայկական արձանագրութիւնները եւ վնասուած՝ քրիստոնէական խորհրդանիշները, մինչդեռ Բերձորի Սուրբ Համբարձում եկեղեցին ամբողջութեամբ քանդուած է։ Առանձին յուշարձաններէն բացի, արձանագրուած են նաեւ ամբողջական բնակավայրերու ոչնչացման դէպքեր, ներառեալ Մոխրենէս եւ Քարին Տակ գիւղերը, ուր արբանեակային պատկերները կը վկայեն բնակելի տարածքներու լայնածաւալ ոչնչացման մասին։ 2020 թուականի պատերազմէն ետք, եւ յատկապէս 2023 թուականի սեպտեմբերեան ռազմական գործողութիւններէն ու աւելի քան 100,000 հայերու բռնի տեղահանումէն ետք, Արցախի մէջ արձանագրուած են հայկական մշակութային ժառանգութեան բազմաթիւ վայրերու ոչնչացման, փոփոխման եւ իւրացման դէպքեր։
Միջազգային եւ համեմատական իրաւունքի կեդրոնը, «Արդարադատութեան եւ մարդու իրաւունքներու հայկական իրաւական կեդրոն»-ին հետ համագործակցաբար, Արցախի մէջ մշակութային ժառանգութեան ոչնչացման վերաբերեալ գրաւոր զեկոյց մը ներկայացուցած է Մեծն Բրիտանիոյ խորհրդարանին։ Զեկոյցը ներկայացուած է Միջազգային փաստաբաններու ընկերակցութեան Մարդու իրաւունքներու հիմնարկին նախաձեռնութեամբ իրականացուող հետաքննութեան ծիրին մէջ, որ 2026 թուականի յունուար-փետրուար ամիսներուն տեղի ունեցած է Մեծն Բրիտանիոյ խորհրդարանին մէջ։ Հետաքննութիւնը կը կատարուի Միջազգային իրաւունքի, արդարադատութեան եւ հաշուետուութեան հարցերով խորհրդարանական բոլոր կուսակցութիւններու խումբին եւ Հայաստանի հարցերով խորհրդարանական բոլոր կուսակցութիւններու խումբին հետ համատեղ։
Միջազգային եւ համեմատական իրաւունքի կեդրոնը 2021 թուականէն ի վեր կը կատարէ Արցախի մէջ հայկական մշակութային եւ կրօնական ժառանգութեան վիճակի շարունակական հետապնդում, փաստագրում եւ իրաւական գնահատում։ Կեդրոնի ուսումնասիրութիւնները հիմնուած են բազմաշերտ մեթոտաբանութեան վրայ, որ կը ներառէ արբանեակային պատկերներու ուսումնասիրութիւն, բաց աղբիւրներու ստուգման ձեւեր, միջազգային փորձագէտներու խորհրդատուութիւն, ատրպէյճանական պաշտօնական յայտարարութիւններու վերլուծութիւն եւ տեղահանուած համայնքներու ներկայացուցիչներու վկայութիւններ՝ լրացուած միջազգային հարթակներու եւ ակադեմական աղբիւրներու նիւթերով։
Կեդրոնի ուսումնասիրութիւնները կը ցոյց տան, որ 2021 թուականէն ի վեր հայկական մշակութային ժառանգութեան բազմաթիւ կարեւոր վայրեր՝ ներառեալ եկեղեցիներ, վանքեր, գերեզմանատուներ, պատմական գիւղեր եւ յուշարձաններ, ենթարկուած են քանդումի, կառուցուածքային փոփոխութիւններու կամ պարզապէս ոչնչացուած են։ Անկախ կազմակերպութիւններու կողմէ իրականացուած արբանեակային ուսումնասիրութիւնները նոյնպէս կը հաստատեն նախկին հայկական բնակչութեամբ բնակեցուած բազմաթիւ բնակավայրերու ֆիզիքական վերացումը։
Հետազօտութիւնները կը փաստեն, որ արձանագրուած դէպքերը տեղի ունեցած են տարբեր հանգամանքներու մէջ՝ ռազմական գործողութիւններու հետեւանքով առաջացած վնասներէն մինչեւ հետպատերազմեան փոփոխութիւններ, ինչպիսին են մշակութային վայրերու վերափոխումը եւ հայկական արձանագրութիւններու ու խորհրդանիշներու հեռացումը։ Թէեւ իւրաքանչիւր դէպք առանձին ուսումնասիրութեան առարկայ է եւ տեղի ունեցած է իր յատուկ պայմաններուն մէջ, ընդհանուր պատկերը կը վկայէ մշակութային ինքնութեան կրող ժառանգութեան կրկնուող եւ շարունակական վնասի մասին։ Բռնի տեղահանուած արցախահայերը զրկուած են իրենց հարազատներու գերեզմանները այցելելու եւ հայկական մշակոյթին մէջ կարեւոր դեր ունեցող յիշատակի եւ սուգի արարողութիւնները կատարելու հնարաւորութենէն։
Միջազգային իրաւունքը մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութիւնը կը դիտարկէ իբրեւ կարեւոր պարտաւորութիւն։ 1954 թուականի Լա Հէյի համագումարը եւ անոր լրացուցիչ արձանագրութիւնները կը պարտադրեն պետութիւններուն պաշտպանել մշակութային արժէքները զինուած հակամարտութիւններու ընթացքին։ Աւելին, Մարդու իրաւունքներու եւրոպական գիտաժողովի եւ այլ միջազգային փաստաթուղթերու ծիրին մէջ, մշակութային ժառանգութեան ոչնչացումը կրնայ առնչուիլ անձնական եւ ընտանեկան կեանքի, կրօնական ազատութեան եւ մշակութային կեանքին մասնակցելու իրաւունքներու խախտումներուն։
Զեկոյցին մէջ նաեւ անդրադարձ կատարուած է Լեռնային Ղարաբաղի մէջ անկախ միջազգային առաքելութիւններու մուտքի բացակայութեան, որ լուրջ խոչընդոտ է մշակութային ժառանգութեան վիճակի ամբողջական գնահատման համար։
Զեկոյցը կը շեշտէ, որ առկայ են մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութեան միջազգային պարտաւորութիւններու խախտումներու լուրջ վտանգներ։ «Մշակութային յուշարձաններու ոչնչացումը կամ անոնց ինքնութեան փոփոխումը կրնայ յանգեցնել թէ՛ պետութիւններու միջազգային իրաւական պատասխանատուութեան, թէ՛ անհատական քրեական պատասխանատուութեան՝ միջազգային քրեական իրաւունքի ծիրին մէջ», նշուած է զեկոյցին մէջ։ Արցախի մշակութային ժառանգութեան պաշտպանութիւնը կը պահանջէ միջազգային համակարգուած արձագանգ։ Անհրաժեշտ է ապահովել անկախ միջազգային փորձագէտներու մուտքը տարածաշրջան՝ շարունակական մոնիթորինկ իրականացնելու համար, ինչպէս նաեւ պաշտպանել տեղահանուած քաղաքացիներու մշակութային իրաւունքները։
Միջազգային եւ համեմատական իրաւունքի կեդրոնը կը շարունակէ իր փաստահաւաք եւ վերլուծական աշխատանքը՝ նպատակ ունենալով նպաստել հայկական մշակութային ժառանգութեան պահպանութեան, ինչպէս նաեւ միջազգային իրաւունքի շրջանակին մէջ պատասխանատուութեան եւ պաշտպանութեան ձեւաւորմանը։
