ՄԱՅՔԻՆ ԱՐԱՐԱՏԸ
Գէորգ Պետիկեան
Երեւանի «Զուարթնոց» օդակայանն ենք։ Այդ օրերուն, շուրջ երկու ամիս հայրենիքը «վայելելէ» ետք, տէր եւ տիկին Ամերիկա կը վերադառնայինք՝ մեր բնակարանը։ Առաւօտ շատ կանուխ էր։ Այդպէս էր մեր թռիչքի ժամը։ Ճամբորդներու յատուկ շարքին մէջ, մենք՝ օդանաւային ընկերութեան յատուկ պատուհանին դիմաց մեր մեծ պայուսակներով կեցած կը սպասէինք, որ պաշտօնեան մեզ իր մօտ կանչէր։
Ու այր եւ կին, երբ ցած ձայնով, սարէն-ձորէն կը խօսէինք, յանկարծ լեցուն պայուսակներով, Նիւ Եորքի պէյսպոլի խումբի ազդանիշ-գլխարկով, քիչ մը ճերմկած մօրուքով, եւ քիչ մըն ալ լեցուն մարմնով, բարձրահասակ մարդ մը ճիշդ մեր ետեւը կեցաւ շարքի՝ հեւալով։ Նախ կանգ առաւ, եւ ապա մեզի յարգալից՝ «կուտ մորնինկ»-ով մըն ալ բարեւեց։ Բարի սովորութիւն։ Ինքնաբերաբար՝ փոխանակեցինք։ Եւ ահա «գնդակը խաղացողներուն դիմաց նետուածի նման», մեր խօսակցութիւնը սկսաւ։
Անկեղծ ըսելով, ճամբորդական մեծ ու երկար իր պայուսակներէն մեկնած՝ նախ կարծեցի, որ այս մարդը կոլֆ խաղացող մըն էր, որ եկած էր մեր երկիրը, խաղալու։ Կինս պնդեց, որ լեռնագնաց մը ըլլալու էր։ Հարցուցինք, նոյնքան ալ քաղաքավար։ Կողակիցս ճիշդ էր։ Եւ ահա արդէն սկսած էր մեր յարաբերութեան «հանգոյցը» քակուիլ։
Ու երկու կողմէ հարցումներու տարափներ։ Անուն, երկիր, եւ ասոնց յաջորդող «ինչո՞ւ» ներու շարքեր։ Նոր բարեկամութեան մը սկզբնաւորութիւնը յիշեցնող մթնոլորտ։
Անունը Մայք էր, Նիւ Եորքցի եւ արուեստագէտ։
—Ո՞ր լեռը բարձրացա՛ք, ըսի առաջին իսկ առիթով, արագ բառերով եւ հետաքրքիր աչքերով աշակերտի նման.- Արագա՞ծ։
-«Նօ՛, նօ՛, օնլի Էյրէրէտ»…։
Դէմքիս վրայ վայրկեանին զարմանք մը բռնեց։ Բառերը զիս խոր մտածումներու մէջ նետեցին։ Կարծես ինքնածին ու անհանգիստ բան մը կար մթնոլորտին մէջ։ Հայու հետաքրքրութիւն։ Եւ ահա ինքնաբերաբար զինք երկար եւ աւելի մօտէն սկսայ դիտել։ Աչքերս մնացած էին չոր ու անհամբեր։ Իսկ իրը՝ կարծես անմեղութեան կաթի անբծութիւնը կար անոնց մէջ։ Այլ խօսքով՝ աչքերուն մէջ կարելի էր կարդալ գաղտնիք մը։ Ու պատմեց։
«Համալսարանի տարիներուն հայ դասընկեր մը ունեցած էր։ Անոր պնդումով այս տարի իր արձակուրդը եկած էր անցնելու «Արմենիա»-ի մէջ։ Եւ որովհետեւ կիթառ նուագելու կողքին իր «հապի»ներէն մէկն ալ լեռնագնացութիւնն ալ էր, ուստի երկուքով որոշած էին բարձրանալ Արարատ լեռ։ Քիւրտ «կայտ» առաջնորդի մը հետեւելով, փոքրիկ խումբ մը կազմած, ձիով, ջորիով ոտքերնիս ձիւնին վրայ շատ զգոյշ քսելով եւ հազիւ քալել սորվող երեխայի մը քայլելով բարձրացած էինք լեռը։ Վտանգաւոր եւ նոյնքան ալ հաճելի փորձառութիւն...»։
-Բայց ինչո՞ւ Արարատը.- ընդմիջեցի դէմքիս վրայ բռնելով կրկնակի անհամբեր պատասխանի սպասող նայուածքս։
Բացատրեց։
Կը պատկանէր Նիւ Եորքի մեծ եկեղեցիներէն մէկուն եւ անոր ալ խմբավարն էր, կիթառիստ ու երգահան ըլլալու կողքին։ Աւետարանէն սորված էր «պիպլիական» այս լեռան մասին։ Եւ միշտ ցանկացած էր տեսնել։ Հիմա առիթը ներկայացած էր։ Իր հայ դասընկերը առաջարկած էր «հոն» բարձրանալ։ Իր ուխտը կատարելու համար, համաձայնած էր։
-Երբ լերան գագաթը, եւ կամ մեր վերջին կայքը հասանք, մեր ընկերակիցներէն շատեր իրենց երկիրներու դրօշակները պարզեցին, փորձեցին ձիւնին մէջ հաստատել ու այդպէս նկարուիլ: Յիշատակելի… եւ նոյնքան՝ գեղեցիկ սովորութիւն:
-Իսկ դո՞ւն, դո՛ւն ի՞նչ ըրիր.- հարցուցի նոյնքան ալ համարձակ, դասը գոց ըրած աշակերտի նման։
Սանկ թեթեւ մը ժպտաց ու քանի մը անգամ մօրուքը շփելէ ետք շատ հանդարտ պատասխանեց.-
-Ես ալ, կիթառս հանեցի ու աղօթեցի…, աղօթքս երգեցի ու վերջը…, վերջը…Աստուծմէս խնդրեցի, որ այս լեռը, իր տիրոջը պահէ…
Ըսաւ ու երկար ժպտած՝ գոհունակ։
Այր եւ կին կրկնակի ապշահար իրարու երես նայեցանք։ Երկար: Շուարած։ Զարմացած: Արդ, ինչպէ՞ս վստահութիւն տալ այս խօսքերուն։ Մայքը քանի մը անգամ կրկնեց իր վերջին նախադասութիւնը.-
-«Ես՛, ես… այ փրէյտ, անտ, ա՛յ պէկտ…»։
Այսչափ։ Ինքն ալ յուզուած կ՚երեւէր։ Մեզի նման… եւ կարծես՝ մեզի չափ։ Ինծի համար այդ վայրկեանին խորհրդաւորը՝ բառն էր, պատմումն էր, յուշը եւ իր պատմումի ձեւը որ լեցուցած էր մեր միտքն ու մեր հոգին, եւ սրած երեւակայութիւնը։ Անոր համար մեր գիտակցութեամբ, կարծես խորացած էինք մեր ճակատագրի պատմութեան մէջ։
Այս բոլորը պատմեց անուշ ժպիտով մը, որ ողողած էր նայուածքս։ Տաղանդ եւ քաջութիւն։ Պատմումը իջած էր ցած մտքիս մէջ, եւ զայն պեղած խորունկ։ Ու մենք երկուքով կապուած էինք ձայնին եւ բառերուն, որոնք հալած էին իր բերնին մէջ։
«Աղօթեցի», ըսած ու կրկնած էր։
Մայքը իր քաջագործութիւն-սխրանքը պատմած էր լուսաւոր երաժշտութեան նման, անմիջական եւ մտերիմ։ Պատմումէն ետք մեզի երկար նայեցաւ՝ հպարտ։ Արդէն նայուածքն ու ձայնը թեթեւ ժպիտով մը ինկած էին սրտիս մէջ։ Յուզուած ալ էինք ու շշմած։ Իսկ ինք՝ կը ժպտար։ Իր ժպիտը կարծես յաղթական հով մը ունէր, վճիտ եւ անկեղծ։
Ի՞նչ մարդ էր այս մարդը։ Ո՞վ կրնայ նկարագրել զայն։ Ուրկէ՞ յանկարծ «բուսած էր» մեր դիմաց եւ այսքան վաղ առաւօտ եւ ան ալ օդակայանին մէջ։ Այս ի՜նչ զուգադիպութիւն։ Ինչպէ՞ս մոռնալ այս մարդը։ Արդեօ՞ք Մայքը կրցած էր հասկնալ մեր հոգեվիճակը։ Ուղղակի խանդավառիչ։ Կարելի չէ բացատրել։
Հիմա, իմ կարգիս իր աչքերուն մէջ կը փորձեմ դիտել Արարատս։ Իսկապէս որ իր բառերը մեզի պարտադրած էին յստակ իրականութիւն։ Ալ ո՛չ մէկ կասկած։ համոզուած էինք։ Մեր դէմ կեցած էր օտար մը, որ եկած էր տեսնելու աւետեաց երկիրն ու անոր սրբազան լեռը։ Երանելի իրողութիւն։
Երկիւղած եմ ու նոյնքան ալ կախարդուած։ Խորապէս ինքզինքս աւելի հայ կը զգայի։ Հպարտ եւ անպարտ։ Մայքը խօսած էր սրբազան ժայռերու, խոր լռութեան եւ երկնքի անմահութեան հետ։ Անկասկած իր մէջ ալ ծնած էր աստուածայինը։ Այս բոլորը որովհե-տեւ ինք հաւատացեալ մը ըլլալով քաջատեղեակ էր, թէ հայոց երկիրը կրօնական էր։
Ապա վերջը, մեր յիշողութեան գետին վրայ, ինքնաբերաբար մեր միտքերը նաւարկեցին երկար եւ ալեկոծ։ Ճիշդ էր, որ մեր հոգեկան սնունդը Արարատէն էր, ուրեմն այս օտարը մեզմէ առաջ տեսած եւ առած էր այդ «մէկը»։ Դարձեալ հայու ոգիս դժուար պայքարի մէջ էր, բայց նաեւ տեսակ մը անօրինակ հրճուանք-հպարտանքով…։
Ու կը հաւատայի, որ մարդոց կեանքին մէջ պահեր կան, որ չեն մոռցուիր։ Այս անակնկալ մեր հանդիպումը, ա՛յդ քիչ բացառութիւններէն էր։
Մայքը վստահաբար Արարատի գագաթին շուրջիններէն մինակը հանդիպած էր իր Ամենակալին։ Հոն՝ մեր սրբազան լերան գագաթին, երկինքին հետ խօսած էր իր անկեղծ եւ անբիծ հաւատքով։ Ինձմէ աւելի երանելի մըն էր…հաստատապէս։
