ՀԱՐԱԶԱՏ ԽՈՐՔԻ ՈՐՈՆՈՒՄ՝ ԱՂՄՈՒԿԷ, ԲԵՄԻ ԼՈՅՍԵՐԷ ԵՒ ՀԱՒԿՈՒՐՈՒԹԵՆԷ ԱՆԴԻՆ

0 0
Read Time:4 Minute, 47 Second


Յ. Պալեան

«Առանց հողի մշակոյթ չկայ:»
Աւետիս Ահարոնեան

Ազգ մը կրնայ իր ինքնութեամբ տեւել ճպուռներու աղմուկէն տարբեր խօսքով եւ երգով: Այդ ընելու համար իր ներկան կարիք ունի հողէն, պատմութենէն եւ մշակոյթէն ստացուած աւիշի:
Երբ ազգի հոգեմտաւոր արժէքներու կրողները կը վերածենք սոսկ անունի, թուականի, քարոզչութեան, չենք լսեր անոնց ապրուած իմաստութիւնը, կը խափանենք մեր ինքնուրոյն լինելութեան ճանապարհը:
Ընթերցման նօթերու էջի մը վրայ կրկին հանդիպեցայ Աւետիս Ահարոնեանին:
Հայաստան եւ սփիւռք(ներ) եթէ հարցախոյզ մը կատարուի գիտնալու համար, թէ տասնեակ մը միլիոն հայերէն քանի հոգի գէթ էջ մը կարդացած են Աւետիս Ահարոնեանէն, այլապէս կը լուսաբանուինք: Փարիզ եկող-գացող հայերը, «Չամբ’ս Էլայզայս», «Էյֆէլեան աշտարակ», մեծ վաճառատուներ այցելելէ եւ բազում «ժողովներ»ու մասնակցելէ առաջ կամ վերջ, կը պատահի՞ որ «Փէր Լաշէզ» գերեզմանատուն այցի երթան, յիշելու համար ջատագովուած Սեւրի դաշնագիրը ստորագրած մեծ մարդու շիրիմը: Նախ պէտք է գիտնան, որ ան կը հանգչի հոն…
Այնքա՜ն զբաղած ենք աղմուկով, որ ժամանակ չունինք պահ մը հաղորդուելու հայոց տառապանքը ապրած արուեստագէտ հոգիի մը հետ, որ մեզի կտակած է դաշնագրի մը տակ դրուած իր ստորագրութենէն աւելիին առընչուող մեր լինելութեան խոր ըմբռնումը: Այդ ըմբռնումը հետզհետէ կծկուող փոքրամասնութեան մը շրջանակին մէջ ինքզինք կը թափահարէ, քայլ պահելով համատարած անհատապաշտութեան, սպառողական ընկերութեան եւ միշտ աւելի լաւ ապրելու անյագ ծարաւին հետ:
Ինչպէ՞ս հայ անհատները եւ զայն ղեկավարելու կոչուածները (յաճախ ինքնակոչ՝ հաստ քսակի իրաւունքով) պիտի լսեն Աւետիս Ահարոնեանի դարերու խորքէն եկած իմաստուն խօսքը.
«…բոլոր միւս ազգերի պէս, մենք մեզ պիտի զգանք միաձոյլ, պիտի դիմագրաւենք բոլոր տեսակի պատահարները, որովհետեւ մեր ժողովուրդը առանց մշակոյթի ոչինչ է եւ մահուան դատապարտուած»:
Կը պատահի՞ որ մտածենք, թէ ինչպէս «պիտի զգանք միաձոյլ», ինչ բան մեզ կը դարձնէ «միաձոյլ»: Եթէ հրաժարինք մարդորսական, դիրքապաշտական եւ հռետորական ճապկումներէ, տխրութեամբ կը հաստատենք, որ մեզ միաձոյլ դարձնող այդ «ինչ բան»ը յիշատակի երգ է, կիրակնօրեայ խոհանոց, ստուար մեծամասնութեան համար: Հայերը ընդհանրապէս անմշակոյթ չեն, անոնք հետզհետէ քիչ մը աւելի իրենց գտնուած աւազանին մշակոյթը ունին, ի հեճուկս սեփականի, ինչ որ «միաձոյլ»ը կը տարբաղադրէ, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ): Անհատը կը նուաճէ նոր ինքնութիւն, կը տեւէ, կը դադրի «միաձոյլ»ին մէջ գտնուելէ, հասցէ կը փոխէ, կ’արձանագրուի տարբեր ցանկի վրայ: Այդպէս է շրջապատին համար ընդունելի դարձած «ծագումով հայ»ը:
Աշխարհացրիւ հայութեան համար մշակոյթը, զանազան բարեսիրական, ենթագաղափարաբանական, ենթաքաղաքական ճառերէ անդին եւ աւելի, միաձուլող ազդակ է: Մշակոյթը՝ իր զանազան արտայայտութիւններով, բայց մանաւանդ տարբերութիւն նշող հասարակ յայտարար լեզուով, որմէ հեռացումը կը թուլացնէ Աւետիս Ահարոնեանի նշած «միաձոյլ»ը, ճամբայ հարթելով դէպի «ծագումով հայ» դառնալու վիճակին, որ դեռ ժամանակ մըն ալ սփիւռք(ներ)ի ազգի բեկոր ըլլալու խաբկանքը կը պահէ:
Մշակոյթը երբ չիւրացուիր պատմութեամբ եւ լեզուով եկած ժառանգութեամբ, կը ծանծաղի հետաքրքրաշարժի, բարեսէրի, զգացումով հայու եւ զբօսաշրջիկի ինքնարդարացման ճահիճին մէջ, նոյնիսկ երբ դեռ կը տեւեն յիշատակ-յուշագրութիւն յանձնառութիւններ: Աւետիս Ահարոնեանի վերջին խօսքը այլապէս կը լուսաբանէ հայուն եւ իր մշակոյթին հետ հոգեւոր եւ գոյութենական կապը: Կ’ըսէ.
«Ի՞նչ է մշակոյթը գաշթաշխարհի համար, եւ ի՞նչ է մշակոյթը հայրենիքի համար: Մշակոյթը անսահման մի բան է կապուած մի երկրի արեւին, ջրին, օդին, ցեղին եւ մարդկութեան: Առանց հողի մշակոյթ չկայ (ընդգծ. Յ.Պ.):
Երբ չկայ հողը, ուր արմատաւորուած ըլլայ ժողովուրդը, լեզուն կ’այլասերի, մշակոյթը կը ստեղծուի շրջապատին մէջ եւ շրջապատի մարդոց հետ: Այդ է կացութիւնը բազմագոյն սփիւռք(ներ)ի մէջ: Այդ կացութիւնը կը ստեղծուի նաեւ երբ կայսերական եւ գաղութարար ուժեր իրենց լեզուն, մշակոյթը եւ արժէքները կը հագցնեն տիրապետուած ժողովուրդներուն եւ հայրենիքներուն: Երբեմն ես ինծի հարց կու տամ, որ ֆրանսագիր սենակալցի մեծ բանաստեղծ, ֆրանսական Ակադեմիայի անդամ, Լէոփոլտ Սէտար Սենկորի ստեղծագործութիւնը որո՞ւ կը պատկանի:
Հետզհետէ բազմացող հայածնունդ օտարագիրներու ստեղծագործութիւնը որո՞ւ կը պատկանի: Միշտ ալ զարմացած եմ, թէ ինչո՞ւ ազգային հպարտութիւն կը փնտռենք անոնց հռչակին շուրջ աղմկելով: Անոնց գործերը կարելի է կարդալ, գնահատել, ինչպէս այդ կ’ընենք Զոլայի, Լամարթինի, Տոսթոյեւսկիի համար: Կրկին եւ կրկին պէտք է կարդալ Աւետիս Ահարոնեանի խօսքը:
Սփիւռքի առաջին սերունդները գաղթական էին, իրենց դպրոցներուն մէջ հայոց պատմութիւն, լեզու եւ մշակոյթ կը ժառանգէին, հզօր էր վերադարձի յոյսը, վառ էր բռանգրաւուած հողի գիտակցութիւնը, գրականութիւն եւ մշակոյթ կը շարունակէին հեռու դարձած հողէն ստանալ իրենց սնունդը: Համոզուած էին, որ իրենց պարտադրուած կացութիւնը ժամանակաւոր էր:
Դեռ կայ հետզհետէ աւելի կծկուող բայց այդ սնունդով ապրող չնչին փոքրամասնութիւն մը:
Մշակոյթը պատկանելիութեան անցագիր է: Պարզ տրամաբանութիւնը այն է, որ տէր եմ այն ինչին՝ որ ինծի կը պատկանի, ինչ որ ինծի չի պատկանիր տէր ունի՝ որ ես չեմ: Այդպէս է պարագան միշտ յիշած օրինակիս, Հանրի Թրուայայի գրականութեան, որուն տէրը ֆրանսական մշակոյթն է, կամ շատ սիրելի եւ սիրուած Շարլ Ազնաւուրին, պարագան, որուն երգերը կը լսենք, կը գնահատենք, բայց անոնք հայկական չեն, մեր երգարուեստի գանձարանը չեն մտներ: Ինչ որ սնապարծութիւն է, կամ ինչ որ քարոզչութիւն է, մշակութային ժառանգութիւն չեն ստեղծեր: Էական է աճիլ սեփական արմատներու վրայ:
Որքա՜ն դիպուկ է իր հողին ծնունդ, զայն ջերմացնող արեւին, ոռոգող ջուրին, օդին, ցեղին հետ ապրած Աւետիս Ահարոնեանի խօսքը, կեանքի խօսք, ոչ տօնական օրերու գրքունակ ընդհանրացումներ: Այդ բոլորէն հեռու ապրողներու բերնին մէջ հայերէնը կը դառնայ տարբեր, կը կորսնցնէ իր «արեւահամ»ը:
Իր ժողովուրդով եւ հողով սնած, իր ժողովուրդի ճակատագիրը լիովին բաժնած Աւետիս Ահարոնեան, 1934-ի Փետրուարի օր մը, Մարսէյի մէջ, երբ կը խօսէր արմատախիլ եղած հայերուն, որոնք դեռ կը պահէին վերադարձի յոյսը, կաթուածահար կ’ըլլայ եւ «կը լռէ»: Մէջբերումները իր վերջին խօսքերն են, որոնք եթէ յաճախ յիշուին եւ յիշեցուին, լսուին, կրնանք քիչ մը աւելի տէր ըլլալ մեր ինքնութեան, իրաւունքին, ժառանգութեան եւ ճակատագրին:
Իր վերջին բառերը եւ բառը եթէ կրկնենք ամէն օր, առաւօտեան աղօթքի պէս, որակ կը դրոշմենք մեր ներկային եւ ապագային.
«Մեր մշակոյթը կշիռն է նաեւ մեր կամքի ու թափի, մեր ուժի ու ճիգի»:
Վերջին բառը խորհրդանշական կերպով կը խեղդուի իր կոկորդին մէջ. «ՀԱՅ ԺՈ…ՂՈ…»
Աւետիս Ահարոնեանի մշակոյթի ըմբռնումը եթէ պարկեշտ վերլուծման ենթարկենք, կը յանգինք նաեւ քաղաքական պարզ իմաստութեան:
Եւ քանի որ ժողովուրդ մը կը շարունակուի իր մշակոյթով, եւ քանի որ «առանց հողի մշակոյթ չկայ», պարտաւոր ենք եզրակացնելու, որ այսօրուան եւ վաղուան ազգային իմաստութիւնը հողին տիրութիւնն է, տարտղնուող եւ մաշող սփիւռք(ներ)ի հայրենադարձութիւնը:
Փետրուարի օր մը լռած Աւետիս Ահարոնեանի պատգամը այսօր եւ վաղը աւելի բարձրաղաղակ պէտք է հնչէ, պէտք է հնչեցնել, հոսանքին դէմ երթալով, որպէսզի չբաւարարուինք կորսուող ջաղացքի չախչախով եւ փրկենք ջաղացքը:

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles