Հայ Պատմական Եղափոխութեան և Պատմագիտութեան Մասին Նոր և Գիւտարարական Աշխատութիւն մը
Քննական Նախաբան Արևմտեան Հայաշխարհի Հազարամեայ Պատմութեան Թագաւորութիւններէ մինչև Զարթօնք Քաղաքականութիւն և Մշակոյթ Առաջին Հանգրուանը Տասներորդէն Տասնըհինգերորդ Դարեր.- Հեղինակ` Փրոֆ. Սեդա Պ. Տատոյեան
Փրոֆ. Սեդա Պ. Տատոյեանի հեղինակութեամբ՝ Քննական Նախաբան Արևմտեան Հայաշխարհի Հազարամեայ Պատմութեան ‒ Թագաւորութիւններէ մինչև Զարթօնք ‒ Քաղաքականութիւն և Մշակոյթ. Առաջին Հանգրուանը Տասներորդէն Տասնըհինգերորդ Դարեր (Prolegomenon to the Millennial History of the Western Armenian World – From Kingdoms to an Awakening ‒ Politics and Culture ‒ The First Phase Tenth to Fifteenth Centuries (Los Angeles: The Western Prelacy, 2026. ISBN 978-1-967180-02-8. 255 p.s).
Միացեալ Նահանգներու Արևմտեան Թեմի առաջնորդարանի Մատենաշարին երրորդ և ամէնէն ծաւալուն հատորն է Փրոլեկոմենոնը: Իսկ Մատենաշարը, նոյն հեղինակէն, կը կոչուի “Հիմնահարցեր եւ Հանգրուաններ Արեւմտեան Հայաշխարհի Կազմաւորումին մէջ/Fundamentals and Phases in the Making of the Western Armenian World”: Տատյեան կը գրէ իր Եզրակացութեան մէջ, “Կարելի չէ ունենալ նախահայեցութիւն (foresight) առանց յետահայեացութեան (hindsight): Ուրեմն կայ յարատև անհրաժեշտութիւն հասկնալու համար պատմութիւնը, գիտնալու համար թէ ուրկէ՛ և ինչէ՛ կու գանք, և ուր ու դէպի ի՞նչ կ’երթանք, կամ պէտք է որ ուղղուինք: Ա՛յս է նպատակը Արևմտեան Առաջնորդարանի Մատենաշարին:”
Մերձաւոր Արևելքի մէջ հայ պատմական եղափոխութեան, և առկայ պատմագիտութեան մասին գիւտարարական և քննական աշխատութիւն մը ըլլալու կողքին՝ հատորը սումմա (summa) մըն է, այսինքն գերազանցապէս տեսաբանական ամփոփում մը Տատոյեանի զանազան պատմագիտական տեսութեանց, թէ՛ Մատենաշարին մէջ և թէ՛ ընդհարապէս իր գրականութեան:
Իր տեսակին մէջ առաջինը, և ըստ խորագրին, Փրոլէկոմենոնը սովորական յառաջաբան չէ: Տառացիօրէն (յունարէնէ և լատիներէ եկած) կը նշանակէ ‘ան ինչ որ կ’ըսուի կամ պէտք է որ ըսուի նախապէս, բանի մը սկզբնաւորութեան (“that which is said beforehand): Անիկա նախապատրաստութիւն մը աշխատութեան կամ պարագայի մը համար: Տատոյեանի համար Փրոլէկոմենոնը քննական-վերլուծական հարթակ մըն է բնորոշելու կենսական խնդիրները և մեթոտները հասկնալու և գրելու Արևմտահայ Հայաշխարհին տակաւին անգիր պատմութիւնը: Հատորը ոչ միայն քննական, այլ նոյնիսկ յեղափոխական վերլուծում մըն է հայ պատմագրութեան մէջ թէև ընդունուած սակայն ոչ-հիմնաւորուած յարացոյցներուն (paradigms) դէմ:
Թոմաս Քունի [Thomas S. Kuhn, 1922-1996, The Structure of Scientific Revolutions] ‘գիւտը’, յարացոյց կը նշանակէ ընդհանուր կերպով ընդունուած տեսական շրջանակ (framework), որ կը պարունակէ որոշ տեսութիւններ, կարծիքներ, արժէքներ, և ուսումնասիրութեան միջոցներ տուեալ ընկերութեան մը կամ որոշ խումբի մը յատուկ, ինչպէս գիտական, քաղաքական, ևայլն: Յարացո՛յցը կ’որոշէ թէ ինչպիսի խնդիրներ Էական ու անհրաժեշտ են և ինչպիսի հարցումներ պէտք է որ առաջադրուին հասնելու համար ընդունելի ու ճիշդ պատասխաններու:
Հետևաբար, վերբերելու համար նիւթին ‒ այսինքն Արևմտեան Հայաշխարհին պատմութիւնը ‒ տարբեր և ուրոյն բնոյթը և նո՛ր յարացոյցներու անհրաժեշտութիւնը, Տատոյեան ամփոփ կերպով կը ներկայացնէ տասերորդ դարէն ետք ժողովուրդին մեծամասութեան շարժը դէպի արևմուտք և հարաւ, մանաւանդ՝ քաղաքական և մշակութային կառոյցները կորսնցուցած ազգին արտասովոր զանցակերպումը (metamorphosis), նոր և Արևելեանէն շատ աւելի ընդարձակ բնակավայրի մը, Արևմտեան Հայաշխարհին զարգացումը: Աշխատութիւնը կանգ կ’առնէ Միջին դարերու վերջաւորութեան՝ այս աշխարհին պայմաններուն բերումով Կանուխ կամ Նախա-Զարթօնքի (proto-renaissanec) մը իրականացումով: Յաջորդ հանգրուանները Օսմանեան ապա՝ Սաֆավիտ կայսրութեանց ընթացքին տարբեր նիւթեր են:
Նպատակներով և մեթոտաբանական տեսակէտէ, Տատոյեանի այս աշխատութիւնը փաստարկում (argument) մըն է ի նպաստ ‘Արևմտեան և Արեւելեան Հայաշխարհներու’ պատմագիտական յարացոյցին և ի դէմ ‘Կեդրոն և Շրջամաս’, ‘Հայրենիք և Սփիւռք’ յարացոյցներուն: Իբրև այդպիսին և ըստ խորագրին՝ հատորը փրոլէկոմենոն մըն է Արևմտեան Հայաշխարհին հազարամեայ պատմութեան, որ տակաւին կը սպասէ լուրջ պատմագիտական ուսումնասիրութեան և պատմականացումի:
Իրողապէս, հայ և Մերձաւոր ԱրԵւելեան միջ-գործօնական (interactive) պատմութեան մէջ Տատոյեանի ամբողջ գիտական ասպարէզն ու գրականութիւնը (տասնըվեց հատոր և հարիւրէ աւելի ուսումնասիրութիւններ) վիճարկումներ և փաստարկումներ են աւանդական և այսպէս կոչուած արդիական-առարկայական պատմաբանութեանց, նաև՝ կիսա-առասպելական պատումներուն ու գրականութեան և ժողովրդական մակարդակներու վրայ: Իր կարծիքով, եթէ միայն բոլո՛ր հայոց, բոլոր ժամանակներու և տեղերու մէջ պատմակա՛ն փորձառութեան հիման վրայ քննականօրէն դիտուած և հասկցուած ըլլային բոլոր ‘հայկական բաները’, այսօր պիտի ունենայինք տարբեր և շատ աւելի իրական, պայծառ և հետաքրքրական պատմութիւն մը, մասնաւորաբար՝ անգիր Արևմտեան Հայաշխարհին մասին:
Միջմարզային (interdisciplinary) և պամագիտական (հistoriographic) տիալեքթիք տեսանկիւններով և մեթոտաբանութեամբ, այս հատորը (իր տասնըվեցերորդը) ևս կը հիմնուի ցարդ աննկատ մնացած սակայն հիմնական դրուագներու և երևոյթներու վրայ, իբրև հակաթեզեր (antitheses) առկայ պատմական տեսկէտներու: Տատոյեան կը բացատրէ թէ տասերորդ դարուն ամբողջ արևելեան Փոքր Ասիան արդէն կը գտնոէր իսլամական հակակշռի տակ: Նախապէս, եօթերորդ դարէն ետք՝ իրենց հայրենի հողերով և շրջանային բնակավայրով (հabitat, ecumene) հայերը մեծամասնութեամբ կը գտնոէին իսլամական աշխարհին մէջ և յաճախ անոնց իշխանութեան տակ: Բացառութիւն են Հայկական Կիլիկիան (1080-1375) և աւելի քան վեց դար ետք՝ Առաջին Հանրապետութիւնը (1918). Հակառակ այս իրողութեան և իրենց աշխարհին բոլոր ժողովուրդներուն և ուժերուն հետ հայոց ուղղակի յարաբերութեանց և կարևոր գործունէութեան, Տատոյեան կ’ըսէ թէ տասնըչորս դարերու ընթացքին հայոց պատմական փորձառութիւնը չէ արժանացած պատմագիտական լուրջ վերլուծումի: Մեծ քանակութեամբ նիւթ կայ արաբական աղբիւրներու մէջ: Ընդհանրապէս հայ-իսլամական յարաբերութիւնները իւրայատուկ մարզ մը կը կազմեն հայ և Մերձաւոր Արևելեան պատմագիտութեանց մէջ, որ գրեթէ Տատոյեանի անձնական սատարն է, որուն նուիրած է վեց հատորներ և տասնեակ ուսումնասիրութիւններ (1991էն իվեր):
Ինչպէս Տատոյեան կը բացատրէ Փրոլեկոմենոնին մէջ, Արեւելեանէն շատ աւելի ընդարձակ և գործօն Արևմտեան Հայաշխարհը ուղղակիօրէն և օրկանականօրէն մաս կը կազմէր Մերձաւոր Արեւելեան աշխարհին, անոր ժողովուրդներուն և իրադարձութեանց: Միջերկրականի հիւսիս-արևելեան անկիւնը բնական հրաշալի մահիկ մը, Հայկական Կիլիկիան՝ Արևմտեան Հայաշխարհին ամէնէն ցցուն և երկարատև միաւորը, ժամանակագրական և տեսական մուտքը, առաջին հանգրուանն է նիւթին: Անիկա շրջանին ամէնէն կարևոր կէտերէն մէկուն վրայ կը գտնուէր մէկ կողմէ քաղքեդոնական Բիւզանդիոնի ապա՝ Լատին Խաչակիրներու և միւս կողմէ իսլամական կայսրութեանց միջև: Ինչպէս միշտ, և աւելի քան նախապէս, հայերը կը գտնուէին հակամարտ ուժերու միջև, Տատոյեանի եզրով՝ միջնաշխարհեան (mesopolitan, between two poleis) դժուարին կացութեան մէջ: Ինչպէս միշտ՝ միջնաշխարհեան կացութեան ճնշումներուն ենթակայ, Արևմտեան Հայաշխարհը գծեց ուրոյն հունը և քաղաքական-մշակութային ինքնութիւնը: Նոյնը կատարեց Արևելեան Հայաշխարհը տարբե՛ր պայմաններու տակ և տարբե՛ր կերպերով: Այս երկու հայաշխարհները չէին կրնար ըլլալ նման, ոչ ալ մէկը միւսին առաջնահերթ կամ գերակայ: Հոսկէ՝ Տատոյեանի ԱրԵւմտեան Հայաշխարհին հազարամեայ պատմութիւնը վերականգնելու պատմագիտական աշխատանքին նշանակութիւնը իբրև անյետաձգելի աշխատանք:
Ա՛յս է Փրոլեկոմենոնին նպատակը:
Ըստ հեղինակին, առնուազն վերջին հարիւրամեակին ընթացքին ընդհանուր կերպով ընդունուած ‘հայրենիք-սփիւռք’ ‘կեդրոն-շրջամաս’, ‘Հայաստան-արտասահման’ տարազումները չեն կրնար ըլլալ ‘բնական’, ասինքն իրողական յարացոյցներ: Պատճառը պարզապէս բացակայութիւնն է ապրուած իրականութիւններու են և պատմագիտական փաստերու: Ընդհանրապէս, չկան ‘բնական’ այսինքն անդրժելի և բացայայտ կարծուած յարացոյցներ, մանաւանդ պատմագիտութեան մէջ, որ բոլոր պատումներուն, նաև պատմութիւններուն քննական ուսումնասիրութիւնն է:
Հայ պատմագրութեանց և պատմամտածողութեան ‘բնական’ հաւատալիքներէն մէկն է նայիլ և ներկայացնել բոլոր այսպէս կոչուած ‘հայկական բաները’ իբրև միակ և յարատև գործընթաց, փրոսէս մը, որուն գլխաւոր հերոսը կամ դերակատաըը (protagonist) հայ ‘ազգն’ է: Անիկա ունի, ինչպէս կը կարծուի, բացայայտ, յստակ և յաւերժական ինքնութիւն և էութիւն (permanent essence identity): Ազգային պատմութեան բեմը (stage) ‘հայրենիքը’, ‘հայրենի հողն’ է, թէ ֆիզիքական և թէ վերացական իմաստով: Անկէ դուրս ‘սփիւռք’ն է, կամ ‘արտասահմանը’ է, որ կ’ըլլայ և է կեդրոնական մասին շրջամասը (periphery):
Տատոյեան կը բացատրէ թէ ‘կեդրոն-շրջամաս’ի յարացոյցը կ’ենթադրէ միակտուր և հաստատուն պատմական կեդրոն մը, այսինքն ‘Հայրենիք’ մը, որ առաջնահերթ է, և անոր շուրջ երկրորդական և յեղյեղուկ հայ համայնքներ տարբեր բնակավայրերու մէջ, որ ‘Սփիւռք’ն է: Ըստ իրեն, ‘կեդրոն-շրջամաս’ի պատմական յարացոյցը միջնադարէն կը տիրապետէ ոչ միայն պատմագրական այլ նաև բոլոր ընկերային գիտութիւններուն և մշակոյթին վրայ: Դժբախտաբար, հայակեդրոն (armenocentric) պատմաբանութեան հետևանքով հայոց ընդհանուր Մերձաւոր Արևելքի մէջ պատմական փորձառութեան փոքր մէկ մասը միայն անցած է պատմագրութեան՝ սակայն միակողմանի և պակասաւոր կերպով: Երբ Արևմտահայ Զարթօնքի հեղինակներէն, Մխիթարեան Միքայէլ Չամչեանց 1780ականներուն իր ‘տիեզերական’ պատմութիւնը հրատարակեց միջնադարու մտայնութեամբ և լեզուով, հայակեդրոն յարացոյցը պաշտօնապէս անցաւ նոր ժամանակներու պատմագրութեան, և տակաւին գործօն է, զարմանալի կերպով: Սովետական Հանրապետութեան ժամանակ և Պաղ Պատերազմին, հայրենիք-սփիւռքի տարազումը քաղաքականցաւ և դարձաւ գրեթէ վերջնական, հակառակ պատմական հիմնաւորումներու բացակայութեան, և ճիշդ այդ պատճառաով.- որովհետև մինչ այդ չէր նկատուած ձախողութիւնը տեսած չըլլալու հայոց պատմական հարուստ փորձառութեան իրողական պատկերը Մերձաւոր Արևելքի մէջ: Կան նաև զուտ քաղաքական նկատառումներ և շահեր այս տարազումին պարագային:
Իբրև հետևանք ‘կեդրոն-շրջամասի’ յարացոյցին, և դժբախտաբար, Արևմտեան Հայաշխարհին մէջ հայոց մեծամասնութեան աւելի քան հազարամեայ պատմութիւնը և գոյատևման պայքարը քշուած է էութենական (ontological) աղջամուղջի մէջ, կորսնցնելով իր հիմնական պատմական կարևորութիւնը ընդհանուր հայոց պատմութեան և պատմամտածողութեան մէջ: Աշխարհագրականօրէն, նա՛և քաղաքականօրէն, Սփիւռքը տակաւին կը նկատուի, և ինքզինք կը տեսնէ իբրև ‘հայրենիք’էն դուրս հաւաքում մը պատահական և յարափոփոխ ‘համայնք’ներու կամ ‘գաղութ’ներու: Իբրև հետևանք՝ սփիւռքահայը ‘բնիկ հայ’ չէ, այլ ‘արտասահմանցի’:
Փրոլեկոմենոնին կարևոր նիւթերէն մէկն է նաև Հայ Առաքելական Եկեղեցիին քաղաքական դիրքը, ասպարէզը և դերը Արևմտեան Հայաշխարհին մէջ, այսինքն անոր քաղաքական հազարամեայ պատմութիւնը, բոլոր հայ թագաւորութեանց անկումէն և 1045ին Անիէն աքսորուելէ ետք: Անվիճելի իրողութիւն է որ չորրորդ դարու սկիզբէն, Եկեղեցին, միակ շարունակական հաստատութիւնը ամէն տեղ` օրկանական մաս է հայ ժողովուրդին՝ նաև ընդհանուր Մերձաւոր Արևելեան քաղաքական պատմութեան:
Ինչպէս Տատոյեան կը նշէ, տարօրինակութիւնը ան է թէ, հակառակ այս իւրայատկութեան, Եկեղեցիին քաղաքական պատմութիւնը չէ արժանացած պատմագիտական լուրջ սեrտողութեան: Եկեղեցիի պատմութեան նուիրուած սակաւաթիւ գործերը ունին հազիւ թէ անուղղակի տեղեկութիւններ: Այս հաստատութիւնը և իր մարդիկը մեկուսացուած են իբրև գերազանցապէս ‘հոգեւոր’ և ոչ-քաղաքական երեւոյթներ և նիւթեր: Նեղ և ժամանակավրէպ յարացոյցներ պատճառած են բազմաթիւ այլ վրիպանքներ:
Ուրեմն Մատենաշարը նաև կը փորձէ սրբագրել կացութիւնը: Առաջին երկու հատորներուն մէջ Շնորհալին և Օձնեցին կը ներկայացուին իբրև ‘սուրբ և դիւանագէտ’ (saint and dipolomat) ընդգծելով Տատոյեանի տրամագծօրէն տարբեր դիրքը.-
Nersēs IV Shnorhali – Saint and Diplomat and the Persistence of the People and the Church in the Western Armenian World/Ներսէս Դ. Շնորհալի Սուրբ եւ Դիւանագէտ եւ Ժողովուրդին ու Եկեղեցիին Գոյատեւումը Արեւմտեան Հայաշխարհին մէջ. (2025).
Yovhan III Ōdznets‘i Saint, Jurist and Great Master of Armenian Mesopolitan Culture and Diplomacy/ Յովհան Գ. Օձնեցի (իշխ.717-728) Սուրբը, Կանոնագէտը և Մեծ Վարպետը Հայ Միջնաշխարհեան Մշակոյթի եւ Դիւանագիտութեան. (2025)
Տատոյեան կը կատարէ յարացոյցներու այլ յեղաշրջում մը (paradigm shift) ենթադրուած ‘հայկական գաղափարաբանութենէ’ մը (assumed ‘Armenian Ideology’), ‘հայկական ռէալփոլիթիք’ի (‘Armenian realpolitik’): Իրենց միջնաշխարհեան կացութեան մէջ, այսինքն հակամարտ ու հզօր կայսրութեանց և ուժերու միջև, Արևմտեան Հայաշխարհին մէջ հայոց և՛ եկեղեցիին պայմանները չէին արտօնէր անկախ ընտրութիւններ և համապատասխան գործունէութիւն: Այսինքն չունէին առանձնաշնորհեալ վիճակ մը հակառակ ամէն բանի հետևելու ‘ազգային գաղափարաբանութեան’ մը, որ տեսականօրէն իսկ՝ վերացական յարացոյց մըն է, որոշ պարագաներու բերմամբ: Տատոյեան կը բացատրէ թէ իբրև գործօն տարրեր իրենց գտնուած վայրերուն մէջ, իրենց հոգեւոր և աշխարհական առաջնորդներով և հաստատութիւններով, հայերը կը գտնուէին ահաւոր ճնշումներու և վտանգներու տակ, և պէտք էր որ գոյատևէին: Հոսկէ` հայկական ռէալփոլիթիքը:
Թէև հայկական ռէալփոլիթիքի տեսութիւնը կը փոխարինէ մնայուն և շարունակական գաղափարաբանութեան յարացոյցը, անիկա միաժամանակ կը պահէ ազգային ինքնութեան մը սկզբունքայնութեան կեդրոնական դերը Արևմտահայ Աշխարհին պարագային: Այլապէս, այսօր գոյութիւն պիտի չունենային հայեր: Այս ուղղութեամբ կան բազմաթիւ դրուագներ Փրոլեկոմենոնին մէջ:
Իրողապէս, այս Հայկական Ռէալփոլիթիքի յարացոյցը միակն է որ կը բացատրէ Արևմտեան Հայաշխարհին տակաւին անգիր պատմութիւնը: Սակայն աւանդական պատմագրութեան, նաև՝ այսպէս կոչուած ‘առարկայական’ պատմաբաններուն համար այս յարացոյցը խնդրական է որովհետև ամբողջովին կը ջրէ ցարդ առաջարկուած հայկական ‘ինքնուրոյն’ գածափարաբանութեան մը, մտածելակերպի և գործելակերպի մասին առկայ պարզաբանական տեսանկիւններն ու պատումները: Տատոյեան կ’ըսէ թէ բոլոր մակարդակներու և մարզերու մէջ հայերու կարծր գործնապաշտութիւնը (pragmatism), ներառեալ՝ Եկեղեցիին և եկեղեցականներու պարագային, կը հերքէ վերացական և քարացած գաղափարը վաւերական ու մնայուն հայկական ինքնութեան և գաղափարաբանութեանց: Փոխարէնը, բացատելու համար Արևմտեան հայաշխարհի հազարմեայ պատմական եղափոխութիւնը, Տատոյեան կ’առաջարկէ նկատի առնել փոխյարաբերութեանց ուժական (dynamic) կերպերը, գոյատևման շարժուն և եռանդուն միջոցները, յարատև գաղթի և մշակութային զարցացումի գործընթացները (processes).
Արևմտեան Հայաշխարհը գոյացաւ և զարգացաւ Մերձաւոր Արևելքի ամէնէն փոթորկոտ սակայն հարուստ, բաղձալի և գեղեցիկ մասերուն մէջ և տարբեր ժողովուրդներու, մշակոյթներու և հաւատքներու միջև հայոց ռէալփոլիթիքի՛ն շնորհիւ, ոչ թէ միջնադարեան ենթադրեալ գաղափարաբանութեան մը: Հայեր և իրենց հաստատութիւնները պէտք էր որ դաշնակցէին կամ պայքարէին տարբեր կողմերու հետ, միաժամանակ որդեգրելով կամ մերժելով ինչ որ նպաստաւոր էր կամ չէր իրենց գոյատևման համար: Արևմտեան Հայաշխարհին ամբողջ պատմութեան մէջ դժուար է գտնել պարագայ մը ուր գոյատևումը և իշխանութիւնը զոհուած են գաղափարի համար: Միշտ ալ գտնուած են խուսափելու և շրջանցելու կերպեր և դիւանագիտութիւն: Շնորհալին օրինակ մըն է: Սակայն, ինչպէս Տատոյեան կը շեշտէ ուղղակի պարագաներով, երբեք չեն կորսուած ազգային աւանդութիւնները և հաւատքը, մանաւանդ ինքնագիտակցութիւնը՝ ամէնէն աննպաստ միջավայրերու մէջ անգամ:
Արևմտեան Հայաշխարհն էր դաշտը և ենթական տասնըիններորդ դարու երկրորդ կէսէն մինչև յաջորդ դարու առաջին քսանականները եղերական դէպքերուն: Սակայն, հակառակ ամէն բանի, անիկա ոչ միայն չանհետացաւ այլ գոյատեւեց և մեծցաւ ու համաշխարհայնացաւ: Հոս է Տատոյեանի պատմագիտական վերլուծումին ուղղակի կարևորութիւնը: Դժբախտաբար, կը գրէ ան, Եղեռնային դէպքերու ուղղակի և անխուսափելի արդիւնքներէն մէկը ան էր որ ‘մահուան և յարութեան’ դասականացած պատկերները ոչ միայն նորոգուեցան այլ ստացան զանգուածային համեմատութիւններ: Ջարդերը, տեղահանութիւնները և աքսորը անխուսափելիօրէն թարգմանուեցան տարբեր արուեստներուն մէջ: Ազգային ողբերգութեան պատումներու շրջանակը (the national cycle of narratives) եղաւ վաւերականութեան չափանիշը: Պատմագրութիւնը իր կարգին աւելի ևս յարեցաւ կեդրոն-շրջամասի յարացոյցին, որովհետև շրջամասը գրեթէ կորսուելու վտանգի մէջ էր իսկ հայրենիքը՝ 1918ին յարութիւն առած դարաւոր մթագնումէ ետք: Ուրեմն, աւելի քան դար մը ետք, և աւելի քան երբեք, Հանրապետութիւնը ինքզինք կը նկատէ կորիզը հայկական ընդհանուր մեթափոլիսին, և միակ ‘գանձատունը’՝ անոր քաղաքական, մշակութային և նիւթական կարելութիւններուն: Այս հասկացողութեան արտայատութիւնները տառացիօրէն ամէն տեղ են: Հայրենիք-Սփիւռք յարացոյցը պատմագիտական վերլուծումէ զերծ է այլևս և եղած դիւանագիտութիւն մը, ինքնին՝ նոր մշակոյթ մը իր բոլոր ժխտական ու դրական երեւոյթներով և հետեւանքերով:
Մատենաշարին Շնորհալիի նուիրուած հատորին առաջին էջին վրայ Տատոյեան կը գրէ.- “Ինչպէս որ գիտութիւնը՝ նոյնպէս ալ անգիտութիւնը կարևոր ազդակ է … Յաճախ մարդիկ կը կատարեն թիւր դատողութիւններ և արարքներ անգիտութեան պատճառով: Ճիշդ գործունէութիւնը կը սկսի ճիշդ ինքնաճանաչումէ և գիտութենէ: Սեփական պատմութեան ճանաչողութիւնը անհրաժեշտ է անհատական և՛ հաւաքական մակարդակներու վրայ: Այս հատորը … փորձ մըն է ինքնաճանաչումի, սակայն նոր և տարբեր դիտանկիւնէ և մակարդակի վրայ: Նպատակն է այսպէս կոչուած ակադեմական նիւթեր ոչ միայն մատչելի դարձնել, այլ իմաստալի և գործադրելի:”
Ամփոփում մը հատորին չորս մասերուն բովանդակութեան և փաստարկումներուն
Առաջին Մաս. Սկիզբնաւորութիւններ Տասերորդ Դարուն և Անկիւնադարձներ (The Beginnings in the Tenth Century and Turning Points)
Այս մասը համառօտ կերպով կը ներկայացնէ Արևմտեան Հայաշխարհին կազմաւորման հանգրուանները տասերորդ դարու կէսէն ետք և յաջորդին ընթացքին: Նկատի կ’առնուի Հայաստանի արևտեան և հարաւային կողմը մեծ շրջանը, Կապադովկիայի, Սև և Միջերկրական Ծովերու միջև, ներառեալ Կիլիկիան: Շրջանային և հայկական պայմանները ստեղծեցին նպաստաւոր միջավայր մը նոր հայաշխարհի մը կազմաւորումին ի նպաստ: Տատոյեանի առաջին փաստարկումը Յառաջաբանին և Առաջին Մասին մէջ հետևեալն է.- Եթէ հայոց պատմութիւնը պատմութիւնն է բոլո՛ր հայոց ամէն տեղ, ուր որ գտնուած են և կը գտնուին, անիկա պէտք է որ բացատրէ բոլո՛ր դրուագներն ու հարցերը ամէն տեղ և բոլոր ժամանակներու մէջ: Այս չէ կացութիւնը պատմագրութեան մէջ: Իրողապէս, Տատոյեան ստուգած, յաճախ պեղած արաբական աղբիւրներէ այնպիսի պարագաներ, որոնք արմատապէս կը հակադրուին և կը ջրեն ընդունոած ընթացիկ յարացոյցներն ու պատումները: Անիկա կը բացատրէ թէ գոյութիւն ունին բազմաթիւ անհամեմատութիւններ (discrepancies), ‘սև խոռոչներ’ (black holes) և պատմագիտական սխալներ: Ուրեմն, իբրև առաջին քայլ՝ Տատոյեան կ’առաջարկէ փոխարինել աւանդական ու ընթացիկ յարացոյցները, մանաւանդ՝ Արևմտեան և Արեւելեան Հայաշխարհներու, կեդրոնի և շրջամասի ապա սկսիլ ուղղակի և հիմնաւորուած պարագաներէ, իբրև հակա-պարագաներ (counterpoints), հասնելու համար աւելի իրական-ապրուած պատմութեան մը:.
Երկրորդ Մաս. Թագաւորական Եռանկիւնը կամ Երկրորդ Թագաւորական Դարը – Տասնըերկրորդէն Տասնըչորրորդ Դարեր (The Dynastic Triangle or the Second Age of Kingdoms ‒ Twelfth to Fourteenth Centuries)
Այս մասին մէջ Տատոյեան կը ներկայացնէ իր գլխաւոր տեսութիւններէն՝ Հայկական Միջնարարի տեսութիւնը (The Armenian Intermezzo): Միջնարարը՝ երկու դարերու միջոցն է վերջին թագաւորութեան, Բագրատունեաց անկումին (1045) և Կիլիկիոյ մէջ թագաւորութեան մը հաստատումին (1199). Այս մասին մէջ է Տատոյեանի կարևոր գիւտերէն և թեզերէն մէկը, ‘Կիլիկիան և Թագաւորական Եռանկիւնը կամ կամ Երկրորդ Թագաւորական Դարը’ գլուխը (Cilicia and the Dynastic Triangle or the Second Age of Kingdoms, Twelfth to Fourteenth Centuries).
Հայկական Միջնարարի տեսութիւնը Տատոյեանի պատմագիտական աշխատանքին մէջ կը վերաբերի շատ կարևոր երեւոյթի մը թէ՛ հայոց պատմութեան և թէ Մերձաւոր Արևելեան պատմութեանց մէջ.- Ճիշդ է որ հայեր կորսնցուցին իրենց ինքնիշխանութեան բոլոր հաստատութիւնները և հողերը, սակայն չկորսնցուցին իրենց քաղաքական հետաքրքրութիւնները և անշուշտ պահանջները և շահերը: Հակառակը ճիշդ է, որովհետև հոն էր իրենց գոյատևման յոյսը ամբողջ շրջանին մէջ: Իրողապէս աւելցաւ հայոց քաղաքական ու զինուորական եռանդն ու հետաքրքրութիւնը իսլամական աշխարհին մէջ և ժողովուրդին բոլոր խաւերուն մասնակցութեամբ: 1060էն 1080, Տատոյեան կը վերբերէ հինգ հայկական իշխանապետութիւններ, երեքը՝ արևելեան Փոքր Ասիոյ մէջ, չորրորդը՝ Սուրիա և Պաղեստին, հինգերորդ և ամէնէն նշանաւորը ֆաթիմիական Եգիպտոս: Բազմաթիւ հայ զինուորական դէմքեր և ամբողջ համայնքներ գործօն էին շրջանին մէջ յոյներու, լատին խաչակիրներու, արաբներու, քիւրտերու, սելճուքներու, մոնկոլներու և մամլուքներու հետ: Այսինքն Միջնարարին երկու դարերը Արևմտեան Հայաշխարհին ամէնէն գործօն ժամանակներն էին և, ինչպէս Տատոյեան կը շեշտէ, Հայկական Կիլիկիան (1080-1375), Աևմտեան Հայաշխարհի ամէնէն ուժեղ և երկարատև քաքական միաւորը, այ՛ս պայմաններուն արդիւնքն էր և ոչ թէ աստուածային պարգև մը կամ հերոսական-առասպելական երևոյթ մը:
Երրորդ Մաս. Ուղղափառութեան և Ինքնութեան խնդրականութիւններ ‒ Պետութիւն և Եկեղեցի Կիլիկիոյ մէջ (Problematics of Sovereignty, Orthodoxy and Identity ‒ The State and the Church in Cilicia)
Այս մասը կը կեդրոնանայ Արևմտեան Հայաշխարհին մէջ գոյատևման առընչուած հաստատութենական խնդրականութեանց (problematics): 1045ին Անիէն աքսորուելէ աւելի քան դար մը ետք է որ Հայոց Կաթողիկոսութիւնը հաստատուեցաւ Հռոմկլայ, Զանգի-Սելճուք հողի վրայ, Կիլիկիոյ արևելեան սահմանին վրայ (մինչև Մամլուք արշաւանքը և առումը 1293ին ապա՝ Սիս մինչև 1915): Տատոյեան կ’ընդգծէ թէ Կիլիկիոյ մէջ երեք դարերու ընթացքին քաղաքական և եկեղեցական իշխանութիւնները կը գտնուէին քաղքեդոնական և լատին ծայրայեղ ճնշումներու տակ: Ուրեմն, պէտք էր հաւասարակշռել ինքնավարութիւնն ու ուղղափառութիւնը, նաև՝ համապատասխան հաստաութիւնները, այսինքն կիլիկեան իշխանապետութիւնը (principality, barony) ապա՝ թագաւորութիւնը մէկ կողմէ, և Եկեղեցին միւս կողմէ:
Հայկական Կիլիկիոյ երեք դարերուն ընթացքին (1080-1375) իշխեցին քսանըերկու կաթողիկոսներ և նոյն թիւով քաղաքական առաջնորդներ, ինը Մեծ Իշխան, տասնըերեք Թագաւոր: Տատոյեան կազմած է տախտակ մը ընդհանուր պատկերին: Կը խօսի կարևոր դէպքերու մասին, նաև կապուած եկեղեցական միութեան, և ժողովներու: Կը վերլուծէ խնդրականութիւններ կապուած հայ Եկեղեցիին և հաւատքին ուղղափառութեան և ազգային ինքնութեան ու գերիշխանութեան պահպանումին: Երրորդ Մասին մէջ է նաև կարևոր գլուխ մը ‘1441 Շարժումին’ մասին, ուր Տատոյեան կու տայ նոր և տարբեր տեսանկիւն մը դէպքին ըստ պատմագիտական պայմաններուն, հեռու հարցին քաղաքականացած և յաճախ թիւր հասկցուած տարբերակներէն:
Չորրորդ Մաս. Արևմտեան Հայաշխարհին Միջնաշխարհեան Մշակոյթը.- Միջնադարէն դէպի Կանուխ Զարթօնք Ուղին (A Mesopolitan Culture in the Western Armenian World from the Middle Ages to the Early Awakening ‒The Path to an Awakening).
Այս մասը նուիրուած է Արևմտեան Հայաշխարհին մէջ և անոր պայմաններուն շնորհիւ, Միջնաշխարհեան մշակոյթի զարգացումին, ապա Արծաթէ Դարուն տանըերկրորդ դարուն: Տատոյեան նաև բաւական լայն տեղ տուած է Կիլիկեան մշակոյթի անմիջական ազդակ երկու դէմքերու, Գրիգոր Նարեկացիին և Գրիգոր Մագիստրոսին: Կայ գլուխ մը նուիրուած Երզնկայի՝ այս ամէնէն միջնաշխարհեան հայկական միաւորին մշակոյթին տասնըերրորդ և տասնըչորրորդ դարերուն: Տատոյեան շատ համառօտ կերպով կը գրէ Յովհաննէս Երզնակցիի (իր մասնագիտութիւններէն) և Կոստանդին Երզնկացիի մասին: Մշակութային այս երեւոյթներն են որ յառաջացուցին Կանուխ, Նախա-Զարթօնքը Արևմտեան Հայաշխարհին մէջ:
