ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 100ԱՄԵԱԿԻ ԱՌԻԹՈՎ.- ԼՈՐՏ ՃԷՅՄՍ ՊՐԱՅՍ ԱՆԳԼԻԱՑԻ ՔԱՂԱՔԱԳԷՏ, ԴԱՏԱԽԱԶ ԵՒ ՀԵՂԻՆԱԿ 1838-1922)

0 0
Read Time:7 Minute, 39 Second

p6 dewwe
ՀԱՄՕ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ

Գերմանիա
«… Թուրք կառավարութիւնը տասնհինգ դարերէ ի վեր մարդկութիւնը տառապեցնողներուն ա-մենէն զարհուրելին եղած է։ Փոխանակ ժամանակին հետ յառաջդիմելու՝ անոնք հետզհետէ աւելի վատթարացած են։ Վայրենիներ էին, երբ հարիւր երեսուն տարի առաջ Էտմոնտ Պիւրք կը նկարագրէ զանոնք ի-բր այդ, եւ այսօր ալ տակաւին իրենց կառավարութիւնը կը պահէ իր վայրենի եւ անգութ նկա-րագիրը…։ Վայրենիներ էին, երբ Թուրքիստանի եւ Արեւմտեան Ասիոյ դաշտագետինները»։
ՃԷՅՄՍ ՊՐԱՅՍ
(Քոնթեմփորըրի Ռիվիու, 1918)
ԱրեւմտաՀայաստանի աղէտներուն (1890-1915)ի ընթացքին հայ ժողովուրդը երախտագիտութե-ամբ իմացաւ անունները այն սքանչելի օտարներուն, որոնք պաշօնական հանգամանքով թէ անհատապէս, իրենց հրապարակային զայրոյթը պոռթկացին թուրք մարդասպաններուն դէմ եւ մեղադրեցին զանոնք, իբրեւ կազմակերպիչները հայաջինջ համատարած սպանդին։
Քսաներորդ դարու սկիզբը Անգլիոյ մէջ կար զօրաւոր կորիզ մը մարդոց, որոնք խորապէս կը հետաքրքրուէին Հայաստանով։ Ոմանք մարդասիրական պատճառներով, ուրիշներ՝ Կլատսթո-նեան աւանդութեան մը հետեւելով (Կլատսթոնի համար Հայկական Հարցը քաղաքակրթութե-ան, բարոյականի հարց էր), ուրիշներ պատիւի պարտք մը կը զգային Կիպրոսի համաձայնու-թեամբ եւ Պերլինի վեհաժողով Անգլիոյ ստանձնած պարտաւորութիւններուն բերումով։p6hh

Կային նաեւ ուրիշներ, որոնք իրապէս գիտէին Հայաստանի եւ հայերու մասին եւ կը հաստա-տէին, թէ այդ ժողովուրդին բնական զարգացումը անարդարօրէն կը խափանուէր։ Անոնց ար-ժանիքներուն նկատմամբ իր բարձր գնահատանքով՝ Ճէյմս Պրայսը կը հաւատար նոյնիսկ, թէ Փոքր Ասիոյ վերածնունդը ,պէտք էր ոը հայերուն յանձնուէրե։
Ահաւասիկ առաջիններէն մէկը՝ անգլիացի քաղաքագէտ, դիւանագէտ եւ դատախազ Վիս-քունթ Ճէյմս Պրայսը ծնած է Կլասքոյի մէջ։ Կլասքոյի եւ Օքսֆորտի համալսարաններէն ընթա-ցաւարտ կþանցնի Գերմանիա, հետեւելու Հայտելպերկի համալսարանին զանազան դասըն-թացքներուն։ Դեռ երեք տարուան փաստաբան՝ հրաւիրուեցաւ դասախօսելու քաղաքական օ-րէնսդրութեան ճիւղը Օքսֆորտի համալսարանին մէջ, ուր մնաց 23 տարի շարունակ եւ մաս կազմեց անգլիական կառավարութեան՝ իբրեւ Ազատական Կուսակցութեան անդամ։
Վարչապետ Ուիլիըմ Կալտսթոնի կարճատեւ կառավարութեան մէջ կþըլլայ արտաքին գործոց ենթաքարտուղար, մարզ մը՝ ուր շատ արագ կը հաստատէ իր համբաւը եւ անխնայ կը քննա-դատէ անգլիական կառավարութեան ծաւալապաշտական քաղաքականութիւնը։ Մինչեւ 1907 տեղական կառավարութեան մէջ զանազան կարեւոր պաշտօններ վարելէ ետք, կը նշանակուի դեսպան Ամերիկայի մէջ։ Պաշտօն մը, որ ձեռնհասօրէն կը վարէ մինչեւ հանգստեան կոչուիլը, 1913ին։ Յաջորդ տարին կþանդամակցի Լա Հէյի Արդարութեան Միջազգային Ատեանին։ Առա-ջին Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին Ազգերու Լիկան ջատագովողներէն մէկը կþըլ-լար։
Յայտնի Հայաստանի Բարեկամներ Միութիւնը հիմնուած է Լոնտոնի մէջ, 1897ին, այս միու-թենէն զատ գոյութիւն ունեցած էր նաեւ Ճէյմս Պրայսի կողմէ 1893ին հիմնուած Անգլեւհայկա-կան Ընկերակցութիւն մը։ Երեսփոխան Ֆրանսիս Ս. Սթիվընսընը առաջին նախագահն էր այդ ընկերակցութեան։ Ընկերակցութեան նպատակն էր ապահովել Պերլինի վեհաժողովի 61րդ յօ-դուածին «գործադրութիւնը»։p6h
Ճ. Պրայս պետական դէմք ու մեծ մտաւորականը, հայ ժողովուրդին ու Կովկասի եւ Օսմանեան Կայսրութեան մէկ հատուածին մասին անմիջական ծանօթութիւն ունեցող փոքրաթիւ անգլիա-ցիներէն մէկն էր։ Ան Անդրկովկաս գացեր էր 1876ի աշնան, բարձրացեր էր Արարատ Լերան գագաթը։ Պրայսը նկարագրեց Արարատը իբրեւ հայերու հաւատքին հին սրբավայրը, երբեմնի նշանաւոր թագաւորութեան կեդրոնը։
Ան հետախուզեց հայերուն հայրենիքը.
«Երեւան, շինուած կաւէ կամ գաճածեփ աղիւսէ, կը յաւակնէր հիմնուած ըլլալ Նոյին կողմէ, ի-նչպէս իր անունը հայերէնով կը նշանակէր ,Ակներեւե,, որպէս վկայութիւն, թէ ինք առաջին չոր ցամաքն էր, զոր նահապետը տեսեր էր։ Պրայսը այցելեր էր նաեւ Էջծմիածնայ նշանաւոր վանքը, որ աշխարհի ամենէն հին վանական հաստատութիւնը կը հաւաստուէր ըլլալ»։
Իր տպաւորութիւնները անոնց մասին, իր ,Անդրկովկաս եւ Արարատե գիրքին մէջ տրուած, պէտք է որ նկատելի ազդեցութիւն ունեցած ըլլան Անգլիոյ հանրային կարծիքին վրայ։ Գիրքը, որ նկատուած է իբրեւ ճանապարհորդական գրականութեան դասականներէն մէկը, երեք հրա-տարակութիւն ունեցեր էր երկու տարուան ընթացքին, 1877ին եւ 1878ին։
Եւրոպայի հանրային կարծիքը վրդովուած էր, քաղաքակիրթ մարդկութեան խիղճը ըմբոստա-ցած էր, ազատ աշխարհի պարկեշտ մարդիկ գայթակղած էին ի լուր համիտեան համատա-րած ջարդերուն, որոնց զոհ գացեր էին հարիւր հազարաւոր հայեր՝ արեւելեան նահանգներէն մինչեւ Կիլիկիա, 1894էն 1896, երեք տարուան ընթացքին։
Հանրային կարծիքի ճնշումներուն տեղի տալով էր անշուշտ, որ Անգլիա եւ Ֆրանսա հրատա-րակութեան տուին իրենց պաշտօնական արխիւները հայկական նահանգներու բարենորո-գումներու առնչութեամբ։
Անգլիական առաջին ,Կապոյտ Գիրքեը երկու մեծադիր հատորներով (208+378 էջ) կը պարունակէ Սասունի դէպքերու մասին Մուշի միջազգային քննիչ մարմնին մանրամասն տեղեկագի-րը՝ ներկայացուած անգլիական զոյգ խորհրդարաններուն 1895 Սեպտեմբերին։
Անգլիոյ արտաքին գործոց նախարարութիւնը յաջորդ տարի լոյս ընծայեց ուրիշ ,Կապոյտ Գիրքե մը՝ բարենորոգումներու եւ յարակից խնդիրներու մասին, աւելի ընդարձակ հատորով մը։
Մարտ 23, 1905ին, Ճէյմս Պրայս քաղաքական ճառ մը արտասանած է Լոնտոնի ,Eighty Clubեին մէջ 1905ին, ,Թուրքիան եւ Եւրոպանե խորագրով։
Պարոններ,
«… Արեւելեան հարցը հետեւեալն է։ Արեւելեան Եւրոպայում եւ Արեւմտեան Ասիայում կայ ռազ-մասէր մարդկանց մի խումբ, որը մենք անուանում ենք թուրք կառավարութիւն, եւ որը այն օրո-ւանից՝ երբ դուրս է պրծել իր դեղին ցեղին Ասիայի խորքերից, ուրիշ զբաղմունք չի ունեցեր, բայց եթէ կողոպտել եւ կոտորել իր տիրապետած ժողովուրդներին։ Եւ այս մարդկանց (Թուր-քերին) քաղքակիրթ Եւրոպան ճանաչում է եւ վարւում է հետները, որպէս մի քաղաքակիրթ պե-տութիւն։
«…Երկու խոշոր գծեր բնորոշում են թրքական պետութիւնը՝ նախ այն, որ նա ապրում է իր սե-փական ոյժերով, այլ ուրիշ տէրութիւնների փոխադարձ նախանձով, եւ երկրորդ՝ որ երբեք չի կարողանում բարենորոգուիլ։
«… Այսօր Անգլիան աւելի քան քիչ ցանկութիւն ունի միջամտել Մերձաւոր Արեւելքում։ Մենք համարեայ ամէնքս համաձայն ենք, որ ալ չենք կարող Խրիմի պատերազմը վերսկսիլ Թուրքի-այի պաշտպանութեան համար։
«…Երբ 18951896ին Լորտ Սալսբիւրին փորձեց Եւրոպայի միահամուռ գործակցութեամբ վերջ դնել Հայաստանի ջարդերին, նրա հանդէպ ցցուեց իշխան Լոբանովը։
«…Հայկական Հարցը պարզ եւ որոշ կը լինէր, եթէ մի կողմ թագնուէր քաղաքականութիւնը, եւ մարդկային տարրական իրաւունքները յարգուէին եւ թէ Եւրոպան ցանկանար միայն վերջ դ-նել այդ խայտառակութեանը։
«… Հաւատացած եղէք, որ Գերմանիան Թուրքիոյ դէմ չի գնայ, բայց կարող էք համոզուած լի-նել նոյնպէս որ նա սուլթանի իրական պաշտպանութիւնը յանձն առնի այն օրը, երբ պետու-թիւնները կը վճռեն միջամտել։
«… Ես ալ երկար ժամանակ հաւատացած եմ եղել, որ Լորտ Սալսբիւրին Հայաստանում ընտ-րելով յաջորդ հոգեբանական մոմենտը կարող էր կանգնեցնել ջարդերը մի բաւականաչափ ա-րագ եւ եռանդուն գործողութեամբ։ Ես դեռ այժմ ալ հաւատում եմ, որ եթէ մենք 18951896ին ուղարկէինք մեր նաւատորմները Պոլսի առաջ, Թուրքիան ստիպուած կը լինէր զիջել, փոյթ չէ նոյնիսկ թէ մենք մենմենակ լինէինք։p6
«… Հայաստանում խնդիրը շատ աւելի պարզ է, գոնէ պետութիւնների շահերն այնտեղ նուազ կարեւոր եւ սակաւաթիւ են։ Միմիայն Ռուսաստանն է, որ կարող է քաղաքական հայացակէ-տեր մէջ բերել։ Միւս պետութիւնները ինչպէս եւ Անգլիան այստեղ միայն մարդասիրական պարտքեր ունին։ Եթէ այդ քրիստոնեայ կոչուած պետութիւնները պարտքի ամենափոքր գի-տակցութիւն ունենային, Հայկական Հարցը կը լուծուէր առանց որեւէ դժուարութեան։ Բաւա-կան էր նշանակել Եւրոպայի հանդէպ պատասխանատու մի նահանգապետ, որ ունենար ա-ռանձին պիւտճէ եւ բաւարար իշխանութիւն կարգը պահպանելու, պաշտօնեաների զեղծում-ներին եւ քիւրտերի կողոպուտներին վերջ դնելու համար, եւ հարցը կարելի էր լուծուած համա-րել։ Արդ, ոչ Գերմանիան եւ ոչ Աւստրիան երբեք չեն զբաղուել Հայաստանով…»։
Ճ. Պրայսը Անգլիոյ մէջ կþաշխատի ,Հայկական Ինքնավարութեանե մը գաղափարին համար, եւ իր ազդեցութեան շնորհիւ մեծ շարժում բերաւ ի նպաստ Հայ Դատին եւ կարեւոր գումար-ներ հանգանակեց։ Հայ ժողովուրդին մտաւորական եւ բարոյական զարգացման համար եղած ամէն ձեռնարկներու եւ ջանքերու միշտ օժանդակեց անվհատ։ Հայ Դատին անվեհեր ախոյեա-նը հանդիսացաւ։
700 էջերէ բաղկացող ,Տը Թրիթմընթ աֆ Արմինիընզ Ին Տը Օթոմըն Էմփայրե (19151916) (Հայերը Օսմանեան կայսրութեան մէջ) խոշոր հատորին մէջ ժողվեց ներկայ պատերազմի ա-տեն թուրքերու կողմէ գործուած խժդժութիւնները՝ հաղորդուած հայ բնիկ արժանահաւատ աղբիւներէ, եւ անոնց վրայ աւելցնելով նաեւ ականատես եւ ականջալուր վկայութիւնները թուրք վայրենութեանց զոհերէն անոնց, որոնք գրեթէ հրաշքով կրցան փախչիլ Թուրքիայէն։
Հեղինակն է պատմական բազմաթիւ գործերու, աւելի քան 15 հատորներ, գրած է բազմաթիւ յօդուածներ եւ գրախօսականներ, որոնք հրատարակուած են զանազան թերթերու եւ պարբե-րականներու մէջ։ Ինչպէս ,Ամերիկեան հասարակապետութիւնըե՝ երկու հատոր, ,Արդի ժո-ղովրդավարութիւններըե՝ երկու հատոր եւ ,Ժամանակակից Կենսագրական Ուսումնասիրու-թիւններե։
Դիւանագիտութեան մէջ Ճ. Պրայսը անխնայ կը հարուածէ թէ՛ անգլիացի Լորտ Պիկընքֆիլտ-ներու եւ թէ՛ ռուս Լոպանովներու մարդասպան քաղաքականութիւնը։ Հայկական անվերջ մար-տիրոսութիւնները նկարագրելով՝ ան կը խարազանէ Թուրք կառավարութիւնը։ Հայ ազգային զարթօնքին ուղղուած իր դրուատական խօսքերը եւ Հայ Յեղափոխական շարժումի անհրա-ժեշտութեան մասին իր համոզումը կը վկայեն իր ճիշդ ու պայծառատես հայեացքին մասին։
Ճ. Պրայս կը բացատրէ թէ ինչպէս Պերլինի վեհաժողովը, Անգլիոյ թելադրութեամբ, ջնջեց ի ն-պաստ հայերու սահմանուած Սան Սթեփանոյի դաշնագրին 16րդ յօդուածը եւ փոխարինեց զայն 61րդ յօդուածով։ Կը խօսի Կիպրոսի տխուր դաշնագրին մասին, որուն միջոցով անգլիա-կան կառավարութիւնը կը ստանձնէր հովանաւորութիւնը միաժամանակ թէ՛ Թուրքիոյ՝ ընդդէմ Ռուսիոյ եւ թէ՛ հայերու՝ ընդդէմ Թուրքիոյ։
Իր քննարկումը շարունակելով՝ Ճ. Պրայս կը գրէ, թէ ինչպէս Անգլիա սկիզբը ջանաց օտար պետութիւններու ուշադրութիւնը հրաւիրել հայերու վրայ, բայց 1883ին արդէն ստացած էր Գերմանիոյ վարչապետ Պիզմարքի սինիք (Լակոնական) պատասխանը, թէ Գերմանիան չէր ի-սկ մտածեր հայերու մասին։ Իսկ Կ. Պոլսոյ մէջ արդէն հասկցած էին թէ ռուս դեսպանն ալ ոչ մէկ լուրջ եւ անկեղծ ջանք կþընէր հայերուն օգնելու համար։
Նկարագրելէ ետք թրքական կառավարութեան գործադրած հալածանքները, սկսած՝ Համիտի գահակալութեան օրերէն, զանոնք բնորոշեց իբրեւ ,կազմակերպուած աւազակութիւն մըե։
Աւելի ուշ, Հոկտեմբեր 6, 1915ին, Մեծն Բրիտանիոյ Լորտերու Տան մէջ իր ճառը աւարտելով՝ Պրայս կþըսէր.
«Ուր որ հայեր կռուած են, գրեթէ բոլորն ալ անզէն կռուած են ինքնապաշտպանութեան հա-մար, պաշտպանելու համար իրենց ընտանիքները՝ դաժանութեանը դէմ գազաններու, որոնք կը կազմեն այսպէս կոչուած կառավարութիւնը այդ երկրին։ Ոչ մէկ գետնի վրայ, ոչ մէկ արդա-րացում կարելի է ընդունիլ թրքական կառավարութեան համար, ինչ որ կþուզեն նշել գերմանա-ցի կարգ մը հեղինակաւոր անձնաւորութիւններ եւ օրաթերթեր։
«Ջարդի եւ տեղահանութեան իրենց քաղաքականութիւնը վայրագութիւնէ եւ ոչ մէկ դրդա-պատճառ ունի, այլ պարզապէս կը թուի ըլլալ կիրարկումը այն սկզբունքին, յայտարարուած՝ սուլթան Ապտիւլ Համիտի կողմէ, թէ՝ ,Հայկական Հարցէն ազատուելու միակ միջոցը, հայերը ոչնչացնելն էե եւ բնաջնջելու քաղաքականութիւնը շատ աւելի կատարեալ եւ արիւնարբու ամ-բողջականութեամբ իրագործուած է Թուրքիոյ ներկայ (1915) պարագլուխներուն կողմէ, քան այն, որ եղած էր Ապտիւլ Համիտի ժամանակ»։
Աշխարհահռչակ պատմագէտ Առնոլտ Թոյնպին եւս հրատարակեց Հայկ. կոտորածներուն վե-րաբերեալ գիրք մը՝ ,Վայրագութիւնները հայոց դէմ, ազգի մը սպաննութիւնըե, իր զայրոյթն ու դատապարտութեան խօսքը արձակելով թուրք ոճրագործներու երեսին։
Հայ ժողովուրդի ժամանակակից պատմութեան մէջ չկայ օտար դէմք մը, որ ինչպէս ատենին նաեւ մինչեւ մեր օրերը, այնքան ժողովրդականութիւն եւ յարգանք վայելած ըլլայ որքան Ճէյմս Պրայս, կը գրէր պատմագէտ Գիտնական Դոկտ. Արա Պէյլէրեան։
Պատերազմէն առաջ Անգլիան շահագրգռուէր էր հայկական երկրամասով եւ վճռակամ էր, թէ որեւէ գինով պէտք չէր որ իյնար ան ռուսական ազդեցութեան տակ։ Պատերազմի ընթացքին, ան շահագրգռուեցաւ հայ ժողովուրդով, բայց ոչ՝ անոր երկրամասով, որուն համար ինք յօժար չէր որեւէ նիւթական կամ մարդկային զոհողութիւն յանձն առնելու։

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles