ՀԱՅԵՐԸ ՂԸՆԵՄԻԷԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ
ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ
Յատուկ «Հայրենիք»ին համար պատրաստուած, յօդուածագիր՝ Աւօ Գաթրճեանի այս ուսումնասիրութիւնները կը ներկայացնեն Սուրիահայ զանազան գաղթօճախներ եւ անոնց ետին գտնուող հարուստ պատմական անցեալը:
Նաեւ, շաբաթներու վրայ երկարող «Հայերը Սուրիոյ Պատնութեան Մէջ» յօդուածաշարքը կ՛ընդգրկէ կարգ մը անտիպ նկարներ, որոնք կը պատկանին յօդուածագրին, որ սոյն ուսումնասիրութեան համար օգտագործած է Սուրիոյ տարածքին մեր շրջաքայութեան ընթացքին հետազօտական, ականատեսի եւ ականջալուրի ու մանաւանդ անձնական գրադարանի արխիւներ, նաեւ Բերիոյ Հայոց Թեմի Ազգային Առաջնորդարանի արխիւային նիւթեր եւ այլ հրատարակութիւններ:
Ղընեմիէ (արաբերէն՝ الغنيمية) գիւղը կը գտնուի Հալէպ-Լաթաքիա ճամբուն 140-րդ քլմ.-ին վրայ, մայր ճամբէն մօտաւորապէս 6 քլմ. դէպի ներս, Լաթաքիայէն 45 քլմ. առաջ: Ղընեմիէն մաս կը կազմէ Լաթաքիոյ նահանգին, փռուած է կանաչապատ լեռներու մէջ, բլուրներու վրայ. հողը՝ կիսաժայռոտ: Կլիման, ամառը տաք, բայց խոնաւ, ձմեռը՝ ցուրտ եւ անձրեւոտ: Կը գտնուի ծովու մակերէսէն 750 մեթր բարձրութեան վրայ:
Ղընեմիէն լեռնային գեղատեսիլ ջրարատ շրջանով գիւղ մըն է: Ունի բազմաթիւ ակեր եւ ջրվէժներ, որոնցմէ կարելի է նշել՝ Եօթնաղբիւրը, Ս. Ուրբաթը եւ Խենթ աղբիւրը:
Շրջանը ծածկուած է ծառերով եւ մացառներով: Հիմնական բերքն է՝ խնձորը, թուզը, նուռը, ձիթապտուղը, ընկոյզը եւ ծխախոտը, ինչպէս նաեւ սիսեռ, գառի եւ արմտիք:
Վայրի կենդանիներէն կրնանք նշել աղուէսը, խոզը եւ շնագայլը:
Գիւղին մօտ կը գտնուի քարայր մը, որ կը կոչուի «Կաթի քարայր»: Այնտեղ կը գտնուին կրաքարէ սիւներ: Քարայրը ընդունուած է իբրեւ ամուլ կիներու ուխտատեղի: Բեղեմնաւորման յոյսով՝ հոն կը բերուին ոչխարի եւ կովու գանկեր:
Հայերը հոս հաստատուած են Կիլիկիոյ թագաւորութեան անկումէն ետք, 1375-ին, երբ անտառային այս շրջանը դեռ բոլորովին անմարդաբնակ էր: Առաջին հաստատուած ընտանիքներէն են՝ Արապաշեան, Գլըճեան, Սարուխեան, Շահպազ եւ Ռաշիտ (հաւանաբար՝ Ռշտունի): Կ’ենթադրուի, որ ասոնց մէկ մասը եկած է Սուէտիայէն, Մարաշէն եւ Ուրֆայէն: Հետագային, Մուսա լեռէն եւ Զէյթունէն այլ ընտանիքներ տեղաւորուած են Ղընեմիէ:
Առաջին հասնողները նախ բնակած են քարայրի մը մէջ եւ զբաղած՝ շերամապահութեամբ: Ապա, մօտակայ Մրէճ գիւղին աղայէն արտօնութիւն ստացած են տուն շինելու եւ հաստատուելու:
Ղընեմիէի անուան շուրջ երկու տարբեր պատմութիւններ գոյութիւն ունին: Ըստ տարեց գիւղացիներու, ան եկած է «Ղաննամէ» (արբերէն՝ հովիւ) բառին հնչիւնափոխութենէն: Իսկ երկրորդը՝ կը պատմեն, թէ ժամանակին մօտակայ պատմական Արամօ հայաբնակ գիւղէն երիտասարդ մը ամուսնացած է ղընեմիէցի աղջկայ մը հետ: Եւ ամէն անգամ, որ իրեն կը հարցնէին՝ «Ո՞ւր կ’երթաս», կը պատասխանէր՝ «Խնամիին»: Այսպէս արամոցիները խնամի բառը հնչիւնափոխելով գիւղը կոչած են Ղընեմիէ:
Ղընեմիէցիները զբաղած են արհեստներով: Անոնք եղած են՝ երկաթագործ, կլայեկ, զինագործ, կօշկակար եւ այլն. ինչ որ Ղընեմիէն դարձուցած է շրջանին գիւղերուն կեդրոնը եւ կոչուած է «Մինա ճեպէլ Քրատ», այսինքն՝ Քրատ լեռներու նաւահանգիստը:
1911-ին գիւղը ունեցած է 392 հայ բնակիչ (72 տուն): Բնակչութիւնը առաքելական համայնքի կը պատկանի:
1915-ի տեղահանութեան, գիւղացիները հեռացած են, գաղթելով դէպի հարաւային Սուրիոյ ապահով շրջանները: Բայց երկու տարի ետք, երբ անոնք վերադարձած են գիւղ, գիւղին պատմական եկեղեցին գտած են կիսաքանդ վիճակի մէջ:
1930-1940 թուականներուն Ղընեմիէ հասած են բողոքական քարոզիչներ, որոնք պատճառ դարձած են գիւղացիներուն միջեւ դաւանանքային ամուլ վէճերու եւ անհասկացողութեանց յառաջացման: Գիւղը ունի միայն մէկ առաքելական Ս. Գէորգ եկեղեցին:
Ս.Գէորգ եկեղեցին եւ Երեցատունը ահաբեկիչներու կողմէ քանդուած
1941-ին Սուրիահայ Օգնութեան Խաչը (Ս.Օ.Խ.) իր սեփական միջոցներով Ղընեմիէ գիւղին մէջ կը հիմնէ Ս.Օ.Խ.-ի վարժարանը, որուն ուսուցչուհիները կ’ապահովուին Լաթաքիոյ մասնաճիւղին կողմէ: Արդար ըլլալու համար պէտք է նշել, որ այս աշխատանքը, փրկած է գիւղի բնակիչները օտարանալէ, քանի որ բնակիչներուն մեծ թիւով բաժին մը միսիոնարներու զոհը դարձած եւ արաբացած էին:
Հայկական նախակրթարանը կը գործէ մինչեւ 1960: Անկէ ետք, ամէն ամառ Հալէպէն յատուկ ուսուցիչներ կ’ուղարկուին փոքրիկներուն հայերէն սորվեցնելու համար, որովհետեւ անոնք կը յաճախէին գիւղին մօտակայ պետական դպրոցը: Կազմակերպուած են հայերէնի կիրակնօրեայ դասընթացներ:
Ղընեմիէն ունեցած է իր յատուկ բարբառը, որ յար եւ նման էր Քեսապի բարբառին: Բայց, դժբախտաբար, հիմա արդէն գործածողներ չկան:
Ղընեմիէի հայութիւնը տակաւին կը պահէ իր գիւղական տոհմիկ բարքերը եւ յատուկ սովորութիւնները: Ամուսնութեանց 3 օր ու գիշեր տհոլ-զուռնայով քէֆը, ղընայի գիշերը եւ իւրայատուկ ճաշերը պահպանուած են մինչեւ այսօր: Խառն ամուսնութիւններու համեմատութիւնը շատ քիչ է: Անոնք զտարիւն հայեր են, որոնք հայկական լեռներուն պէս ունին խրոխտ նկարագիր: Կառչած են Հայաստանեայց Առաքելական եկեղեցւոյ, ազգային արժէքներուն եւ իրենց տոհմիկ սովորութիւններուն: Ականատեսի վկայութեամբ, կրնանք ըսել որ իրենց հետ շփում ունենալէ ետք է, որ միայն կը զգաք, թէ հոգիով, սրտով, բայց մանաւանդ պատկանելիութեան զգացումով որքան զօրաւոր հայեր են անոնք:
Ձմրան եղանակին գիւղը գրեթէ կը պարպուի եւ տարիքաւորներ, պարտիզպաններ եւ քանի մը հողին ամուր փարած «խենթեր» կը պահեն անոր գոյութիւնը: Ամրան` Լաթաքիա, Հալէպ կամ Պէյրութ գործով մեկնողները, կը վերադառնան իրենց ընտանիքներով, վերակենդանացնելով գիւղին կեանքը:
Հալէպի Ազգային Առաջնորդարանի կողմէ պատրաստուած վիճակագրութեան մը համաձայն, գիւղը 1987-ի տուեալներուն 40-45 հայ ընտանիք ունեցած է, իսկ 2003-ին՝ բնիկ 30 ընտանիք, նոյնքան՝ գաղթած Լաթաքիա, որոնք ամառը կը վերադառնան գիւղ: Անոնք ընդհանրապէս արաբախօս են: Իսկ Հալէպէն մօտ 60 ընտանիք գիւղին մէջ ունին իրենց սեփական հողերը կամ ամառանոց տուները:
Դարերով շարունակ հայաբնակ Ղընեմիէի Ս. Գէորգ պատմական եկեղեցին կառուցուած է 1875-ին` գիւղի ժողովուրդին կողմէ: Սակայն տեղացի ծերունիներու վկայութեան համաձայն, 1875-ը նորոգութեան թուական եղած է, մինչ եկեղեցին մօտաւորապէս 300 տարուան հնութիւն ունեցած է:
1959-ին, օրուայ առաջնորդ Ղեւոնդ Արք. Չէպէյեանի նախաձեռնութեամբ, ծրագրուած է կիսաքանդ եկեղեցւոյ հիմնական կառուցումը: Պաշտօնական հիմնարկէքը կատարուած է 9 օգոստոս 1959-ին, իսկ նորաշէն եկեղեցւոյ օծումը` 31 յուլիս 1960-ին, ձեռամբ` Ղեւոնդ Արք. Չէրէյեանի:
1997-ին, Ազգ. Առաջնորդարանին կողմէ վերանորոգուած է եկեղեցւոյ գմբէթը: Հոն միայն ամրան կը մնայ հերթականօրէն Հալէպէն եկած քահանայ մը:
Ամէն տարի, Ս. Աստուածածնի Վերափոխման Տօնի հանդիպակաց կիրակին, ուխտագնացութիւն կը կազմակերպուի դէպի Ս. Գէորգ եկեղեցի` իւրաքանչիւր սեպտեմբերի առաջին կիրակին կը նշուի Ս. Գէորգի ուխտի օրը եւ տեղի կ’ունենայ մատաղօրհնէք: Բերիոյ Թեմի Առաջնորդը եւ Ազգային Իշխանութիւնը, եւ վերջինին ցուցմունքներով, Բերիոյ Թեմի բոլոր շրջաններու հաւատացեալներ դէպի Ղընեմիէ ուխտագնացութեան ներկայ կ’ըլլան:
1991-ին, Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ կառուցուած է «Ս. Գէորգ» սրահը, որ կը ծառայէ նոր սերունդին իբրեւ հաւաքաւայր: Ս. Գէորգ եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ կը գտնուի նաեւ համայնքի գերեզմանատունը:
Համայնքը կը ղեկավարուի թաղական խորհուրդով:
Բերիոյ Թեմի Ազգային Իշխանութիւնը, հինէն ի վեր, մասնաւոր գուրգուրանքի եւ հոգածութեան առարկայ դարձուցած է Ղընեմիէն եւ անոր բնակչութիւնը՝ անոնց կրօնական, ազգային եւ կրթական կարիքներուն հասնելու մտադրութեամբ, այդ պատճառով ալ շրջանին մէջ հաստատած է ուխտատեղի: Բայց, վերջին տարիներու ընթացքին, շրջանի ազգապահպանման համար տարուած աշխատանքները, նիւթաբարոյական զոհողութիւնները եւ թափուած ջանքերը կրկնապատկուած են:
Ազգային Իշխանութեան քաջալերանքով, Ղընեմիէի մէջ կառուցուած է Երիցատուն մը՝ ամրան ընթացքին հոգեւոր հովիւի մը ընդունման համար:
Ոսումնական Խորհուրդը հայ լեզուի դասընթացք հաստատած է Ղընեմիէի նոր սերունդին համար: Ամրան արձակուրդին, Հալէպէն ուսուցիչներ ղրկուած է ղընեմիէցի փոքրիկներուն հայերէն դասաւանդելու համար: Այս առաքելութիւնը, վստահուած է դպրութեան հաւատացող նուիրեալներու, զոր խղճմտօրէն կատարած են իրենց վստահուած գործը:
Ամառնային դպրոցը ընդհանրապէս ունեցած է 35-40 աշակերտ-աշակերտուհիներ, որոնք բոլորն ալ գիւղին զաւակներն են եւ ունին 4-15-ի միջեւ տարուբերող տարիք: Աշակերտութիւնը, որ ըստ տարիքի բաժնուած է երեք խումբերու, անոնց դասաւանդուած է Մայրենի լեզու, Ազգային պատմութիւն, հայ երգի եւ երաժշտութեան ուսուցում, ինչպէս նաեւ ձեռային աշխատանքներ եւ գծագրութիւն եւ այլն: Իսկ իւրաքանչիւր չորեքշաբթի յատկացուած էր կրօնաբարոյական դաստիարակութեան, նկատի ունենալով Կիրակնօրեայ դպրոցներու ծրագիրը, ուսուցանելով Սաղմոսներ, Աղօթքներ, առակներ եւ դաստիարակչական հեքիաթներ: Անշուշտ կրօնաբարոյական այս ուսուցումները կը փոխանցեն ամրան հերթականօրէն Հալէպէն, Ղընեմիէ եկած քահանաները:
Յայտնենք, թէ Սուրիահայ երիտասարդական միութիւնն (ՍԵՄ) ու Պատանեկան միութիւնը (ՊՄ) Ղընեմիէի գագաթը ունին միատեղ սեփական բանակավայր մը, ամէն տարուան ամրան եղանակին մօտ մէկ ամիս հերթաբար՝ քանի մը հանգրուանով բանակումներ տեղի կ’ունենան: Բանակումները գիւղի բնակիչներուն յաւելեալ եռանդ, խանդավառութիւն եւ ոգեւորութիւն կը մատակարարեն:
Սուրիոյ հայկական բնակավայրերէն մէկը հանդիսացող Ղընեմիէի բնակչութիւնը վերջին տարիներուն՝ պատերազմէն առաջ, իրենց գոյութեան պայքարը կը մղէին արտագաղթին, արաբականացումին եւ վերջապէս պարտիզպանական անհատնում դժուարութիւններուն դէմ:
Հետազօտական մեր աշխատանքի իբրեւ արդիւնք կարելի է թուել Ղընեմիէի հայ գերդաստաններէն հետեւեալները. Սարգօ, Արէճեան, Հանունիկ, Սըղման (Սողոմոնեան), Ճապպուր, Գարգուր (Գրիգորեան), Ֆարահ, Եագուպեան, Խաչօ, Գըրգար եւ այլն:
2011-ին սկիզբ առած Սուրիոյ պատերազմական իրավիճակին մէջ առաջիններէն եղան ղընեմիէցիները, որ վնասուեցան: Այդտեղ զինեալ խմբաւորումներու եւ սուրիական զօրքի փախումներու կեդրոն դարձաւ: Սուրիական բանակը ռազմական գործողութիւններ կատարեց թէ՛ օդէն, թէ՛ ցամաքէն:
Զինեալները Ղընեմիէի մէջ միայն քանդում ու տեղահանութիւն պատճառած են: Ժապհաթ Նուսրայի զինեալները գիւղը վերածած են իրենց հրամանատարական կեդրոնին: Գիւղը‚ որուն տուները քարերէ շինուած են եւ ժայռափոր են‚ զինեալ խմբաւորումներուն շրջանէն վտարուելէն առաջ վերածուած էր թրքական գաղտնի սպասարկութեանց կեդրոնի‚ որ կը գտնուէր իրենց գլխաւոր կեդրոնին՝ Սալմա բնակավայրի թիկունքին:
Ղընեմիէի հայերը ճակատումի տարբեր շրջաններէ համեմատաբար աւելի ապահով հայահոծ վայրեր ապաստանեցան: Ռմբակոծումներու, հրթիռակոծումներու եւ կրակոցներու պատճառներով տարբեր տարողութեամբ վնաս կրեց Ս. Գէորգ եկեղեցին, «Ս. Գէորգ» սրահը, Երիցատունը, ՍԵՄ-ի եւ ՊՄ բանակավայրերն ու գիւղացիներու կալուածները:
Գիւղին մէջ տիրող վիճակը մեծ վնաս հասցուց Ղընեմիէի հայութեան, համայնքը ունեցաւ լուրջ խնդիրներ եւ յետոյ գիւղը հայաթափուեցաւ:
Զինեալ ահաբեկչական խմբաւորումներու Ղընեմիէ ներխուժումէն քանի մը տարի ետք սուրիական բանակը սկսաւ Լաթաքիոյ շրջակայքը զինուորական ծանր գործողութիւններ իրագործել ահաբեկչական խմբաւորումներու վերահսկողութեան տակ գտնուող շրջաններու դէմ:
Արդարեւ, Յունուար 21, 2016-ին, սուրիական բանակը ամբողջութեամբ իր վերահսկողութեան տակ առաւ հայաթափուած Ղընեմիէ գիւղը, որմէ ետք ղընեմէահայեր կը վերադառնան իրենց բնօրրանը եւ կը փորձեն վերականգնել թալանուած իրենց տուներն ու հողերը:
Ժապհաթ Նուսրա զինեալ ահաբեկչական ջոկատի անդամները Ղընեմիէի հայկական եկեղեցին ենթարկած են դիտաւորեալ քանդումի: Քանդած եւ պղծած են նաեւ գերեզմանները:
Ղընեմիէի բնակիչները արդէն սկսան վերականգնել իրենց գիւղը, եկեղեցին, սրահը եւ բնակարանները:
