ԿՐԿԻՆ ԿԸ ԽՕՍՈՒԻ ՓՏԱԽՏ ԴԱՐՁԱԾ ՆԵՐԱԶԳԱՅԻՆ ԷԱԿԱՆ ՀԱՐՑ ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ

Յ. Պալեան ՀՀ ԳԱԱ Հր. Աճառեանի անուան լեզուի ինստիտուտի տնօրէնը յայտարարում է, որ ինչպէս արեւելահայերէնը, այնպէս էլ արեւմտահայերէնը Հայաստանի Հանրապետութիւնում ունի պետական լեզուի կարգավիճակ։ Լուսինէ Աւետիսեան Տօնական օրեր են. մարգարէի ծնունդ, 24 դեկտեմբերին Յիսուսի ծնունդ, Նոր Տարի, հայոց Յիսուսի ծնունդ: Յորդող փողոցներ եւ վաճառատուներ: Ի՜նչ կարեւորութիւն ունին ազգերը եւ ժողովուրդները յուզող հարցերը, սովահարները, մահերը, պատերազմները: Այսօր, 23 դեկտեմբերին, համացանցէն աչք քթթեց cercle arménien լրատու էջէն լուսաւոր յօդուած մը: Խորագիր՝ Արեւմտահայերէնը ապրող, բազմասնուող եւ կենսատու լեզու, տեղադրուած 22 դեկտեմբերին, ՀԵՏՔ հետաքննող լրագրողներու կայքէջին վրայ, ստորագրած է Լուսինէ Աւետիսեան, գրականագէտ, գրաբարագէտ, բանասիրական գիտութիւնների թեկնածու: Կը յուսամ, որ սփիւռքներու եւ Հայաստանի լրատուամիջոցները, թերթ, ձայնասփիւռ, հեռատեսիլ, կ’անդրադառնան, եթէ աւելորդ չհամարեն, ամբողջութեամբ կ’արտատպեն ազգային վերականգնումի գիտակցութեան նպաստող էջը, իր ծանօթագրութիւններու բաժինով: Ինչե՜ր պարզաբանուած են, եթէ լսողներ ըլլան, Հայաստան եւ սփիւռքներ, էսթէպլիշմընթներէն մինչեւ օտարախօսութիւն, օտարացում եւ նահանջ յառաջդիմութիւն համարողները: Հին եւ նոր չտեսները: Կատարենք ընթերցումը. «Գրական երկու լեզուների շուրջ մտորումները օրինաչափօրէն ուղեկցւում են ուղղագրութեան խնդրին դէմառդիմումով, ասես ամէն անգամ յիշեցնելով, որ լեզուի ձայնագրութեան կերպը նոյնքան կարեւոր հանգամանք է՝ մասնաւորապէս երկուորեակ հայերէնները համազուգակցող իր նշանակութեամբ, եւ յատկապէս Սփիւռք-հայրենիք յարաբերութիւնները կիզակէտող դերով։» Անշուշտ, պետութիւնը կարեւոր, թէեւ ոչ միակ պայմանն է լեզուի զարգացման, լեզուի նկարագրի պահպանութեան համար։ Դրան հակառակ՝ գրեթէ միաժամանակ մեր երկու գրական լեզուները ծանր ցնցումներ ապրեցին, արդիւնքում մէկը կորցրեց իր հողն ու հայրենիքը, միւսը՝ արհեստական պահանջ-պայմանների մամլիչի ներքոյ՝ իր դիմագիծը, ինչը նոյնպէս, ըստ էութեան, համազօր էր հայրենիքի մասնակի «կորուստի», թէեւ միաժամանակ այդ «կորուստը» պահանջուած փրկագինը եղաւ սպառնացող աւելի վատթար վտանգի»... Հեղինակը, այս կէտին վրայ, էջ-յատակի բացատրութեամբ, կ’անդրադառնայ նաեւ, հայատառ հայերէնի անցեալին սպառնացած եւ այսօր ալ սպառնացող վտանգներուն: Կը գրէ. «…1919 թ.-ին Պօղոս Մակինցեանը՝ որպէս ՌԽՖՍՀ լուսաւորութեան ժողկոմատի ազգային փոքրամասնութիւնների բաժնի վարիչ, հանդէս է եկել մի նախաձեռնութեամբ, որը չի կարողացել հասցնել աւարտին. փորձում էր հայերէնի գրութիւնը դարձնել լատինատառ, ինչպէս որոշուած էր Խորհրդային Ռուսաստանի բոլոր ազգային փոքրամասնութիւնների համար» (ընդգծ. Յ.Պ.): Ուրեմն, հայերէնի ուղղագրութեան «բարեկարգում»ը գրաճանաչութիւնը զարգացնելու միտումէն անդին երթալու նպատակ կը հետապնդէր. լքել հայերէնի այբուբենը: Հետեւաբար, ազգային ինքնութեան, ազգային վերականգնումի եւ իրաւ միութեան համար, միութիւն՝ ներկայի մէջ եւ ապագայի, բայց նաեւ տասնըհինգ դարերու վրայ տարածուող անցեալի, ուղղագրութեան հարցը պէտք է դառնայ մշակութային-քաղաքական օրակարգ եւ չէ: Կ’ընդգծուի ժամանակակից վտանգը, երբ համաճարակ է համացանցի գործած եւ գործող աւերը, երբ հայերէն տառերը հեզասահ եւ զանգուածային կերպով փոխարինուած են լատինական տառերով, այս՝ Հայաստան եւ սփիւռքներ, իրականացնելով Պօղոս Մակինցեանի սովետամարդ ստեղծելու երազը: Լատինատառ հայերէնը լայն մայրուղի է, հայերէն տառերու կորուստին առջեւ: Կը լռեն պետութիւնը եւ ղեկավարութիւնները, չի լուսաբանուիր զանգուածը, թեթեւսոլիկներ ալ, գրքոյկ կը հրատարակեն, սորվեցնելու համար՝ թէ ինչպէս համացանցով լատինտառ հայերէն կարելի է գրել… եւ այս նորահայերէնը, որ լեզուի զեղծման եւ անհետացման կ’առաջնորդէ, ինչպէս կ’ըսէ Լուսինէ Աւետիսեան, «կայուն քայլերով ու ջերմեռանդօրէն իրականացնում է այսօր հայերի գերակշռող մասը՝ տեղեկատուական եւ կապի միջոցների «շնորհիւ», իհարկէ, ակամայ»։ Պէտք է անկեղծութեամբ խոստովանիլ, որ այս վտանգը ոչ մէկ տեղ օրակարգ է: Կ’ըսէ նաեւ՝ ակամայ. Ո՞վ կը պարտադրէ այդ ընել, բացի մեր անպատասխանատուութենէն: Կ’առանձնացնեմ հատուած մը, որ կը բացատրէ այսպէս կոչուած «նոր ուղղագրութեան» բացասականութիւնները. «Այդ պահերից ի վեր պարտադրուած ուղղագրութիւնը տարբեր եղանակներով հանգեցրեց գիտակցութեան մէջ բառարմատ-գաղափարների եղերական կորուստի՝ կա´մ դրանք ածանցների վերածելով, ինչպէս՝ օրէն(ք)՝ կերպ, կարգ - ազատորեն, ազնվորեն, կա´մ խեղուած ձեւի մէջ տարրալուծելով եւ իսպառ անհետացնելով արմատը, ինչպէս՝ ի+օրին+ել (յօրինել, որն, ըստ էութեան, յիշեցնում է տիեզերքի եւ ամէն նոր յղացումի արարչական սկիզբ՝ անօրինակ մի բան օրինակ դարձնելը, օրէնքի ու կարգաւորման բերելը, յարդարելը) - հորինել, կա´մ համահունչ արմատները միակերպելով, ինչպէս՝ հանգ (հանգ` շէջ, յանգ՝ եզր), հոտ (հոտ՝ բոյր, հօտ՝ ոչխարի բազմութիւն), սեր (սեր՝ կաթի, սէր՝ զգացմունք), հեղ(հեղ՝ լցնել, թափել եւ յեղ՝ շրջել, փոխել), գետ (աստղագէտ, Մեղրագետ), կա´մ առաջացնելով համաձեւ նոյնանուններ՝ արտաքնապես համընկնող քերականական տարբեր ձևեր, ինչպէս՝ -ա+վանդ-ավանդ (կրծքավանդակ-բարձրաւանդակ), -ա+վար-ավար (նաւավար-ռազմաւար)…» Այս օրինակները յաճախ յիշուած են լեզուի հարցով գումարուած ժողովներուն, սակայն ապարդիւն, եւ հայերէնի բառապաշարը ասիճանաբար աղքատացած է, այդ դարմանելու համար դիմուած է վայրագ փոխառութիւններու, զանազան օտար լեզուներէ, թրքերէնէ, ռուսերէնէ, եւրոպական լեզուներէ: Կատարուած «բարեկարգում»ը խափանած է մայր գրաբարէն մեկնելով նոր բառեր ստեղծելու հնարի ճամբան: Լուսինէ Աւետիսեան կը բացատրէ. «… գրաբարում ի սկզբանէ իմաստային միեւնոյն դաշտից ծագած բառերը ժամանակի ընթացքում նշանակութեան եւ հնչական մակարդակներում միմեանցից հեռանալով՝ ստանում էին իրենց առանձնայատուկ նշանային պատկերը՝ այդպիսով հարստացնելով լեզուն, ընդարձակելով մտածողութեան ոլորտները, ծնելով ու բազմացնելով իմաստասիրութեամբ շողացող բառամարմիններ, կերտելով զուտ ազգային լեզուամտածողութեան իւրայատկութիւններ (ընդգծ. Յ. Պ.)։ Տեղին եմ համարում ներկայացնել գրաբարեան մէկ բառազոյգի մասին իմ մտորումը, որ վերը ասածիս դիպուկ օրինակ է։ Նկատի ունեմ «հաշտ» եւ «յաշտ» բառերը։ Նման բառազոյգերը բնորոշող լեզուաբանական մի եզր կայ՝ յարաբերակից, առնչակից, որ ֆրանսերէն բառով կոչւում է corrélatif։ Այդպէս են անուանում միեւնոյն լեզւում երկու այնպիսի հնչիւնական յաջորդականութիւնները, որոնց կապը միմեանց հետ լեզուի ներկայ փուլում ոչնչով չի հիմնաւորւում եւ համարւում է երբեմնի գործող ձայնական ընդհանրութեան վերապրուկ կամ մնացորդ։ Այս բացատրութեամբ նկարագրուող գրաբարում առկայ «հաշտ» (համերաշխ, խաղաղ, ներող եւ այլն) և «յաշտ» (զոհ, նուէր, ձօն, «յաշտ առնել»՝ զոհ մատուցել) բառային զոյգը սկզբնապէս, ամենայն հաւանականութեամբ, ծագել է միեւնոյն իմաստային դաշտից, իսկ հետագայում տարբերակումը շարունակ մեծացել է։ Ի վերջոյ ի՞նչ է հաշտութիւնը, եթէ ոչ իւրատեսակ զոհաբերութիւն։ Եւ զոհաբերումը, որ հոգեկան եւ ֆիզիկական գործընթաց-ծէսի նկարագրութիւն է, անհրաժեշտ եւ բաւարար պայմանն է հաշտութեան, իսկ հաշտութիւնը ինքնին արդիւնքն է զոհաբերութեան… Ուստի ասուածն էլ բաւարար է՝ հիմնաւորելու, որ արմատների զեղչումը բերում է գաղափարների կորուստի»։ Ինչ որ ըսուած եւ կրկնուած Հայաստանի կարգ մը մտաւորականներու կողմէ եւ սփիւռքի մէջ, յստակութեամբ բանաձեւած է Լուսինէ Աւետիսեան. «Արմատների եւ գաղափարների կորուստից բացի՝ պարտադրուած ուղղագրութիւնը յաջողութեամբ նպաստեց երկու գրական լեզուները կրողների միջեւ անդունդի հետզհետէ մեծացմանը...» Գրական լեզուներու տարբերութիւնը ժողովրդական մակարդակի վրայ յարաբերութիւնները կը դժուարացնէ, նոյնիսկ եթէ մտաւորականները զանոնք կը յաղթահարեն: Չեն լսած նոյնիսկ «արդի» կոչուած ուղղագրութեան դարբինը ներկայացուած Մ. Աբեղեանը, ինչպէս կը նշէ Լուսինէ Աւետիսեան. «1913 թուականին հրապարակած իր «Մեր ուղղագրութեան մասին» ծաւալուն յօդուածում Մ. Աբեղեանը գրում է. «Միանգամ ընդմիշտ պիտի հրաժարուել ուղղագրութեան մէջ հիմնական փոփոխութիւններ մտցնելու ամէն ծայրայեղ մտքից, որով ցանկանում են (ընդգծումը՝ Լ. Ա.) մեր ուղղագրութիւնը խիստ հնչաբանական դարձնել, որովհետեւ այդպիսի մտքի գործադրութիւնը հաւասարազօր է մեր մեծ ջանքերով ձեռք բերած գրական լեզուներից հրաժարուելուն, առնուազն գոնէ երկու այնպիսի գրական լեզու ունենալուց, որոնք իրարուց անչափ հեռու կը լինին։… Նոյն յօդուածում աւելի վերը ասուած է. «Ուղղագրութիւնը միութիւն պիտի ունենայ, որպէսզի նոյն լեզուն խօսող մարդիկ կարողանան մէկմէկու գրածը հեշտութեամբ վերծանել։ Բացի այդ՝ բառերի պատկերները դարէ դար էլ չպիտի մեծ փոփոխութիւնների ենթակայ լինին, որպէսզի յաջորդ սերունդները չկտրուեն նախորդների հետ գրի միջոցով մտաւոր հաղորդակցութիւն ունենալուց։ Եթէ չլինի ուրեմն ուղղագրութեան այս ընդհանուր եւ տեւական միութիւնը, չի կարող գոյութիւն ունենալ եւ մի ընդհանուր գրական լեզու։ Հայերէնի համար աւելի մեծ է այս պայմանի նշանակութիւնը, քանի որ մենք ունենք այսօր երկու գրական լեզուներ, որոնք նոյնանում են գոնէ միակերպ ուղղագրութեամբ։ Ուստի հենց սկզբից պիտի ասեմ, որ եթէ որ եւ է փոփոխութիւն պէտք է մեր ուղղագրութեան մէջ աւելի խառն դրութիւն մտցնի եւ մեր գրական լեզուներն իրարուց աւելի հեռացնի, աւելի լաւ է, որ չլինի…։ Համոզուած լինելով, որ որոշակի մանր փոփոխութիւններ անհրաժեշտ է կատարել ուղղագրութեան մէջ, այնուամենայնիւ նա հաւաստիացնում է, որ այդ փոփոխութիւնները պէտք է անել գործնական նպատակներով, բոլորը գիտական հիմունքներով, նաեւ՝ որ դրանք պիտի համապատասխան լինեն երկու գրական լեզուներին ու ընդհանուր ընդունելի... Կատարուեց ճիշտ հակառակը...» (Ընդգծ. Յ. Պ.) Զարմանալի է, որ լեզուի եւ ուղղագրութեան հարցով գումարուող ժողովներուն չհանդիպեցանք Լուսինէ Աւետիսեանին, այլ «արդի ուղղագրութեան» ջերմ պաշտպաններուն: Սփիւռքէն մասնակցողներն ալ յաճախ միջին ճամբաներ առաջարկողներ եղան, տարակարծութիւններու առիթ չտալու համար: Չենք խօսիր դիւանագէտ պարտուածներուն մասին: Իսկ Լուսինէ Աւետիսեան կ’առաջարկէ. «Լաւ, հասկանալի է, որ պարտադրաբար խախտուեց ուղղագրութեան ընդհանրութիւնը։ Սակայն այսօր սա այն խնդիրն է, որ հնարաւոր է օր առաջ լուծել, եւ շատ լեզուաբանների ու գրականագէտների պատճառաբանութիւնները անհիմն են հնչում, թէ հսկայական գրականութիւն ստիպուած պիտի լինենք վերստին վերածելու դասական ուղղագրութեան, թէ անգրագիտութեան նոր ալիք է բարձրանալու Հայաստանում եւ այլն։ Մի՞թէ ստիպուած չենք եղել Ղ. Աղայեանի, Րաֆֆիի, Յովհ. Թումանեանի ժառանգութիւնը, արեւմտահայ հարուստ գրականութիւնը, եւ, առհասարակ, շուրջ 1600-ամեայ մինչխորհրդային հսկայածաւալ գրականութիւնը վերածել աբեղեանական ուղղագրութեան, եւ մի՞թէ մի քանի տասնամեակում մի քանի անգամ ժողովուրդը ստիպուած չի եղել անգրագիտանալ՝ մինչեւ «Յերեվան»ը վերջապէս դարձել է «Երևան»։ Նոր ուղղագրութեան տեւումը չի արդարանում նման պատճառաբանութիւններով, մանաւանդ եթէ նկատի ունենանք, որ վերադարձի արդիւնքում մեծապէս օգտուած ենք դուրս գալու, քանի որ աւելի մեծ արժէք ենք ձեռք բերելու. այն է՝ մեր արմատները վերագտնելուց զատ՝ մէկ քայլով եւս մօտեցումը Սփիւռքին, աւելի ճիշտ՝ մեր ինքնութեանը, պառակտման արհեստական պատճառներից մէկի ջնջում, ինչն էլ ենթադրում է հարազատացում ու մերձեցում, զոհաբերութիւն յանուն աւելիի... Աւելորդ եմ համարում այստեղ խօսել այն մասին, որ միասնական ուղղագրութեան անցնելու դէպքում երկուստեք դժուարութիւններ ենք յաղթահարելու, քանի որ անհրաժեշտութիւն է առաջանալու օրինակ՝ օտար անունների տառադարձման միօրինականացումի եւ այլն։ Սակայն այսպիսի հարցերը համատեղ լուծելն աւելի դիւրին կը լինի»։ Ինչ որ ցարդ կ’ըսէինք կտրատուած ձեւով, Լուսինէ Աւետիսեան կը սահմանէ յստակութեամբ, ազգային-հեռանկարային բանաձեւումով, արուեստական պատճառաբանութիւնները մերժելով: Ոչ թէ զոյգ աշխարհաբարները պիտի մօտենան իրարու, այլ նաեւ մտածելու եւ մտածումները արտայայտելու եղանակները: Հետեւինք. «Մտածողութիւնը իր մարմնաւորման համար պահանջում է դրսեւորման որեւէ համակարգ՝ լեզու։ Այն, որ ազգի ինքնագիտակցութեան մէջ առաջին ու ամենակայուն արժէքը լեզուն է, հաստատում է նաեւ Աստուածաշունչը՝ ցոյց տալով տարբեր ազգերի ծագման իր վարկածը, որը շարադրուած է Բաբելոնի աշտարակաշինութեան առասպելում։ Ազգը ծագում եւ գոյութիւն է ունենում շնորհիւ լեզուի... Եւ այդուհետ ցանկացած ազգի ամենաապահով ապաստարանը նրա լեզուն է, որը ձայնագրիչն է նրա մտածողութեան եւ բրիչը նրա հոգեկերտուածքի... Պատմութիւնը հաւաստում է, որ եթէ հազարամեակներով պետականազուրկ եւ հայրենազուրկ ազգերը չեն վերացել պատմութեան թատերաբեմից, ապա գոյատեւել են նախ եւ առաջ իրենց լեզուի շնորհիւ։» Լուսինէ Աւետիսեան չի բաժներ ԻՒՆԵՍՔՕ-ի եւ շատերու այն կարծիքը, որ Արեւմտահայերէնը վտանգուած է: Որպէսզի լեզուն չվտանգուի, ինք կը խօսի այն մասին, որ «կան եւ ենթակայական պատճառներ, որոնք կախուած են մեզանից եւ նախ եւ առաջ մեր պետութիւնից»։ Այսինքն, լեզուի պահպանման եւ զարգացման համար անհրաժեշտ են ազգային գաղափարախօսութիւնը եւ ղեկավարումը, որոնք ենթակայական ազդակներ են, հաւաքականութեան կամք եւ գիտակցութիւն, զորս ներշնչել ղեկավարութեան պարտականութիւնն է, եթէ ան զէնքերը վար չէ դրած: Այլապէս հետաքրքրական է հետեւեալը. «ՀՀ ԳԱԱ Հր. Աճառեանի անուան լեզուի ինստիտուտի տնօրէնը յայտարարում է, որ ինչպէս արեւելահայերէնը, այնպէս էլ արեւմտահայերէնը Հայաստանի Հանրապետութիւնում ունի պետական լեզուի կարգավիճակ»։ Որքան որ ալ յուզիչ եւ գօտեպնդող ըլլայ այս յայտարարութիւնը, ան հեռու է կեանքի իրականութենէն: Ոչ միայն համարժէք «հոգածութիւն» չկայ, այլ նաեւ արեւմտահայերէնի խօսք եւ յատուկ անուններ կ’ենթարկուին ծաղրանկարային փոփոխութիւններու: Դրամատան մէջ հաշիւ ունեցող ՅԱԿՈԲը կը դառնայ ՀԱԳՈՊ…, հայերէն անունը լատինատառ գրութենէն առնուելով կը տառադարձուի եւ պաշտօնեան ոչ մէկ բացատրութիւն կ’ընդունի… Դրական քայլեր կան: Կը կարդանք. «Խ. Աբովեանի անուան մանկավարժական համալսարանի Սփիւռքի բաժինը կազմակերպում է Սփիւռքի ուսուցիչների վերապատրաստման դասընթացներ։ Մնում է կարճ ժամանակում համոզուել, թէ իսկապէս արդիւնաւէտ եւ նպատակայարմար են այդ դասընթացները»։ Պէտք է խօսիլ նաեւ այն մասին, որ քարացած մտայնութիւններ կան, ինչպէս կը նշէ Լուսինէ Աւետիսեան, «թէ արեւմտահայերէնը կանոնական լեզու չէ, թէ լեզուի համար նա բաւականաչափ համակարգուած չէ, մանաւանդ թէ ճակատագրի բերումով եւ բնական ընթացքով դատապարտուած է մահուան... Ժամանակին Գ. Ջահուկեանը յայտարարում էր, թէ լեզուական հարցերով պէտք է զբաղուի միայն Հայաստանը, որովհետեւ Սփիւռքը չունի լեզուն հովանաւորող պետական հիմնարկ եւ գիտական հաստատութիւն...»: Անհանդուրժողութեան փաստ: Հասկնա՞լ որ բաժանումը կայ եւ պիտի մնայ, ընդունելով մէկուն մահը: Սփիւռքի նախարարութիւնը նախաձեռնութիւններով կը փորձէ մերձեցում իրականացնել, եւ այդ ուղղութեամբ կայացած ժողովներէն բա-ցակայ կ’ըլլան Կրթութեան եւ Մշակոյթի նախարարութիւնները: Յանձնախումբեր պիտի գործեն: Սակայն դեռ շատ այլ յայտնի չէ առաջարկները եւ բարի ցանկութիւնները ինչպէս պիտի դառնան գործադրուած որոշումներ: Լուսինէ Աւետիսեան լաւատեսութեամբ կ’ըսէ, թէ՝ «նկատելի է արեւմտահայերէնը Հայաստանի Հանրապետութեան սահմաններում ուսումնասիրելու եւ պահպանելու միտումը։» Եւ անմիջապէս կ’աւելցնէ՝ «Մինչդեռ այսօր հրատապ խնդիրներ են երկու լեզուների երկխօսութիւնը, հայրենիքից դուրս արեւմտահայերէնի հիմնաւոր ամրացումը, ի հեճուկս առարկայական պատճառների՝ նրա պահպանումը որպէս աշխարհասփիւռ արեւմտահայի մտածողութեան լեզու եւ նրա ազգային ինքնագիտակցութեան խօսուն վկայ։»: Լեզուի մասին երբ կը խօսուի, այն տպաւորութիւնը կ’ունենան մարդիկ, որ զգացական հարց է, յիշատակի իր պահելու պէս: Լեզուն պէտք է պահել եւ զարգացնել անցեալի ժառանգութեան տէր ըլլալու եւ ինքնութիւն պահել-ունենալու համար, այսինքն՝ փարիա չըլլալու: Յաճախ կը յիշեմ Շաւարշ Միսաքեանի խօսքը, «հաց-պանիրի հայերէն», այդ տեսակ հայերէնով ոչ անցեալ կը ժառանգուի ոչ ալ ինքնութիւն կը պահուի: Կը բազմանան սպառողական ընկերութեան չտեսները: Ինչ կը վերաբերի զոյգ աշխարհաբարներու մերձեցման, աւելցնենք նաեւ զտման եւ բիւրեղացման, որոնք նպաստ պիտի ըլլան ԳՐԱԿԱՆ լեզուի արտայայտչական կարողութեան աճման: Լուսինէ Աւետիսեան կ’ընէ կարեւոր հաստատում մըն ալ, որ «դպրոց» պէտք է ըլլայ ժամանակակիցներուս, ներսը եւ դուրսը. «Ակնյայտ է, որ արեւմտահայերէնի բառապաշարը աւելի ճոխ ու հարուստ բնական ապարների միջով բխած աղբիւր է։ Այն վարպետօրէն կարողանում է կերտել նորաբանութիւններ՝ առանց ճիգի ստեղծելով տեխնիկայի նոր պահանջներին համապատասխանող գեղեցիկ եւ յատկապէս հայերէն եզրեր, որոնցից այսօր արդէն օգտւում է նաեւ արեւելահայերէնը՝ փոխարէնը իրենից որոշ հարստութիւն փոխանցելով արեւմտահայերէնին։ Արդէն նկատելի է օտար շատ բառերի փոխարինումը արեւմտահայերէն վայելուչ տարբերակներով, ինչպէս ենթակայական (սուբյեկտիւ), առարկայական (օբյեկտիւ), խորհրդապաշտ (միստիկ), խորհրդանշապաշտ (սիմվոլիստ), տպաւորապաշտ (իմպրեսիոնիստ)։ Օրինակները շատ են, բայց կենցաղում անգամ նախկին բառերին փոխարինում կամ նրանց կողքին որպէս հոմանիշ կիրառւում են ճերմակ, շիտակ, պատուհան, ձայնասփիւռ, ալեհաւաք, նորավէպ, սակրաւոր, հրասայլ, սառնանուշ, օդակայան եւ այլ բառեր։ Եւ դեռ որքան գեղեցկութիւններ կան, որոնք արեւելահայերէնի շեմին՝ ներս հրաւէրի են սպասում։ Մեհենադրոշմ (հիերոգլիֆ), ենթապատկեր (ֆոն), մտառել (հասկանալ), նուագավար (դիրիժոր), սահիկ (սլայդ), փապուղի (թունել) եւ այլն։ Անշուշտ մերձեցումը իրատեսական է լեզուական այնպիսի համակարգերի փոխթափանցումով, որոնք համեմատաբար ճկուն են ու փոփոխութիւնների հանդէպ զգայուն։ Այդպիսին է բառապաշարը։ Երկու գրական լեզուները կենսական առողջ ուժեր կարող են փոխանակել՝ այդպիսով առաւել ճկունութեամբ օժտելով միմեանց։» Զոյգ աշխարհաբարներու մերձեցման մեծ նպաստ կրնան բերել ուղղագրութեան վերականգնումը, բառապաշարի հարստացումը եւ զտումը: Փոխ-առնուած եւ կապկուած բառերով լեզու չի հարստանար, այլ կը խեղճանայ, կը դիմազեղծուի, ինչպէս այդ ծայրայեղութիւններուն հասաւ հայերէնը մասնաւորաբար խորհրդայնացման առաջին շրջանին: Լուսինէ Աւետիսեան կը հաստատէ նաեւ՝ որ «Արեւմտահայերէնը իրենց գրականութեամբ բիւրեղացրել են մեր արեւմտահայ բանաստեղծները՝ մասնաւորապէս Վարուժանը, Սիամանթոն, առաւել եւս քսանհինգամեայ Ինտրան, որի ինքնատիպ արուեստը արտացոլանքն է հայերէնի ողջ պերճանքի ու հմայքի, արեւմտահայերէնը անկրկնելի յղկուածութեան հասցրած մի հիւսուածք, լեզուի բոլոր ներքին, չգործարկուած հնարաւորութիւնները ցուցանող նուիրական երգարան, լեզուի ինքնաճանաչում՝ իմաստասիրութեան, բանաստեղծութեան ու գիտութեան այն համաձուլուածքում, որ երազում էր ստանալ «ալքիմիկոս» բանաստեղծը։ Չրաքեանի բոլոր խորհրդածութիւններում արեւմտահայերէնը լայնօրէն յայտածում է իր ներուժը, այնպէս, ինչպէս ոսկեդարի գրաբարն էր արտածում իր համապարփակ էութիւնը Մաշտոցի ու նրա աշակերտների գրչի ներքոյ... » Լուսինէ Աւետիսեան Ինտրայէն կը մէջբերէ մտածումներ, որոնք կրնան նիւթ ըլլալ լեզուի վերաբերեալ խորհրդաժողովներու: . «Պարզապէս հիմար, խեղճ բան է տաշուած, մեղմացած լեզու ունենալ, մինչդեռ իմաստները վայրի են»։ . «Բարձր միտքով մը դոյզն բան կարելի չէ արտադրել, ճոխ միտքով մը՝ աղքատ, ժողովրդային բան գրել»։ . «Եթէ միտքերն են, որ լեզուն կը շինեն, լեզուն ալ միտքերը կը շինէ»։ . «Գրականութիւնը ժողովրդային դաստիարակութիւն չէ»։ . «Վերջին աշխարհաբարեանները չեն ունեցած բաւականաչափ նրբութիւն՝ լեզու կազմակերպել յաւակնելու համար»։ . «Գրաբարին այս կամ այն առաւելութիւնները մէկդի ձգելով, լքելով, չէ՞ մի որ ոճեր (այսինքն՝ գաղափարներ), կերպեր, ձայներ (այսինքն՝ դարձեալ մտածումներ) կը լքէին կոր աշխարհաբարեանները. անոր բառերը, մեծ հոյակերտ բարդութիւնները լքելով մի՞թէ ճշմարիտ ուժեր չէ, որ զանց կ'առնէին կոր աւանակները»։ Լուսինէ Աւետիսեան կ’արձանագրէ ամբողջ ցանկ մը բառերու, որոնք լեզուի հարստացման եւ արտայայտչական կարողութեան կը նպաստեն, ինչպէս «հետակորոյս»ը, հետքը կորսնցուցած, «հոյապակի» (vitrage), «աստուածամենուրեքութիւն (panthéhisme)…: Լուսինէ Աւետիսեան, այս մասին, իր խօսքը կ’եզրակացնէ. «Այսօր եւս Սփիւռքի գրագէտները Չրաքեանի եւ նրա ժամանակակիցների գործի շարունակողն են գրական լեզուի մշակոյթում։» Կամ՝ «Արեւմտահայերէնը ոչ միայն մեռած կամ վտանգուած լեզու չէ, այլեւ կարող է դառնալ արեւելահայերէնը համաշխարհային մշակոյթով սնուցող լեզու. դրա բոլոր պատկերացնելի եւ դեռ չերեւակայած հնարաւորութիւններն ունի։ Այս է, իմ կարծիքով, նպատակներից մէկը, դէպի ուր կարող ենք ընթանալ։» Ինչ որ Լուսինէ Աւետիսեան կ’ըսէ, ոչ մէկ արեւմտահայ գրող կամ մտաւորական պիտի կարենար ըսել. «Անհրաժեշտ է պետականօրէն հոգ տանել, որ աշխարհի չորս ծագերում պատմականօրէն սփռուած հայութիւնը զգայ, որ պետութիւնը նրա կարիքն ունի, որ առանց նրա՝ ներկայ հայրենիքի մշակոյթը աղքատ է։ Դա կարելի է, հնարաւոր է։» Խորհրդաժողովներու մասնակիցները իրաւունք չունին կարկտաններով զբաղելու: Լեզուի հարցը կը գտնուի ազգային վերակառուցման եւ աշխարհայեացքի առանցքին: Այս պատճառով ալ ան վերկուսակցական, վերպետական, վերաշխարհագրական խնդիր է, այս կամ այն «կողմ» գոհացնելու կամ սիրաշահելու ճապկում չէ, անոր պէտք է մօտենալ ամբողջական յանձնառութեամբ, ոչ թէ այսօրուան, այլ գալիք դարերու առաջադրանքով: Այլապէս, համաշխարհայնացումը կրող լեզուները կը հարթեն մեր լեզուն, ինքնութիւնը, Հայաստան-հայրենիքը, կը մնան արտադրողներ եւ սպառողներ, կը մնայ տնտեսական շրջանային գօտի, թերեւս նախկին հայերով բնակուած, թերեւս դեռ Հայաստան ալ կոչուելով: Լուսինէ Աւետիսեան կ’ըսէ. «…արեւմտահայերէնի հանդէպ չկայ կամ նուազ է պետական հոգածութիւնը... Արեւմտահայերէնը հարազատ զաւակի պէս վստահօրէն պիտի մտնի դպրոցական ծրագրեր, պիտի լինի ոչ միայն բանասիրական ֆակուլտետի կարճատեւ ուսումնասիրութեան առարկան, այլեւ դրուի թարգմանչական նոր դպրոցի ստեղծման հիմքում եւ իր միջոցներով հարստացնի մեր ընդհանուր գիտութիւնն ու հոգեւոր մշակոյթը... Մեր ոսկեդարի սիւները թարգմանիչները եղան, եւ մեր լեզուն իր շքեղ ճառագումի տարերքը ապրեց հենց այդ ժամանակ...» Հոգածութիւն նաեւ արեւելահայերէնի նկատմամբ, որպէսզի ան վերստին ըլլայ անցեալի շարունակութիւն, սրբագրուի պարտադրուած տեսակ մը նորի սկիզբ ըլլալու ծուռ ճամբան, լեզուն վերադառնայ իր ակունքը, չզեղծուի «լեզուն սոցիալական երեւոյթ»ի մը անկումային վիճակի մէջ, որ կորստեան կը տանի:

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

ԿՐԿԻՆ ԿԸ ԽՕՍՈՒԻ ՓՏԱԽՏ ԴԱՐՁԱԾ ՆԵՐԱԶԳԱՅԻՆ ԷԱԿԱՆ ՀԱՐՑ ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Ատրպէյճան Կ՛աջակցի Փաշինեանին` Ընդդէմ Հայ Ազգայնականներու

Սեղանին Շուրջ Նստիլը՝ Անկաշկանդ Ձայն Կը Պահանջէ

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է