ԿԱ­ԽԱ­ՂԱՆ ՀԱՆ­ՈՒԱԾ ՔՍԱՆ ՀՆՉԱԿ­ԵԱՆ­ՆԵ­ՐՈՒ ՈԳԵ­ԿՈ­ՉՈՒՄ` ՊՈԼ­ՍՈՅ ՄԷՋ

  ՊՈ­ԼԻՍ.- Հինգ­շաբ­թի, Յու­նիս 13ի երե­կոյ­եան, հան­րա­ծա­նօթ Կա­լա­թա­սա­րայ թա­ղա­մա­սի “Ճէ­զա­յիր“ սրա­հին մէջ, տե­ղի ու­նե­ցաւ յի­շա­տա­կե­լի ձեռ­նարկ մը: Ար­դա­րեւ, ոգե­կոչ­ուե­ցաւ 1915 Յու­նիս 15-ին, Հնչակ­եան քսան ան­մահ­նե­րուն յի­շա­տա­կը:  Ներ­կայ էին հայ, թուրք եւ օտար մտա­ւո­րա­կան­ներ, հան­րա­յին եւ քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­ներ, ձա­խա­կողմ­եան ու­ժե­րու ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ: Կազ­մա­կեր­պիչ յանձ­նա­խում­բի անու­նով Ֆիր­տես Ֆէ­րի­տօղլ­ուի բաց­ման խօս­քէն ետք, ելոյթ­նե­րով հան­դէս եկան մարդ­կա­յին իրա­ւանց ծա­նօթ պաշտ­պան` Ռա­կըպ Զա­րա­քո­լու, Մա­սիս Քիւրք­ճիւ­կիլ եւ Մուս­թա­ֆա Քահ­իա:

Սուլ­թան Պա­յա­զիտ հրա­պա­րա­կին վրայ կա­խա­ղան բարձ­րա­ցած Հնչակ­եան քսան ղե­կա­վար­նե­րու յի­շա­տա­կի ոգե­կոչ­ման մա­սին անդ­րա­դառ­նա­լով, Զա­րա­քօ­լու փո­խան­ցեց տե­ղե­կու­թիւն­ներ Սոց­ի­ալ Դե­մոկ­րատ Հնչակ­եան Կու­սակ­ցու­թեան կա­րե­ւոր ներդ­րու­մին մա­սին:

“Ըն­կեր­վա­րա­կան շար­ժու­մի գո­յու­թեան մա­սին առա­ջին ան­գամ լսած էի 1970ական­նե­րուն: Օս­ման­եան շրջա­նի առա­ջին ըն­կեր­վա­րա­կան­նե­րը հա­յե­րը եղած էին: Օս­ման­եան շրջա­նին մէջ ալ առա­ջին քա­ղա­քա­կան քայ­լար­շաւ­ներն ու ցոյ­ցե­րը կազ­մա­կերպ­ուած էին հայ ըն­կեր­վա­րա­կան­նե­րու կող­մէ: 1890ին Պատր­ի­ար­քա­րա­նէն ելան ու քա­լե­ցին դէ­պի Պապ Ալի: Իթ­թի­հա­տա­կան­նե­րը մօ­տա­ւո­րա­պէս 140 հայ ըն­կեր­վա­րա­կան­ներ սպան­նե­ցին: 15 Յու­նիս, 1915ին քսան հայ ըն­կեր­վա­րա­կան­ներ Պա­յա­զի­տի կեդ­րո­նը դրուած կա­խա­ղան­նե­րու վրայ մահ­ուան դա­տա­պարտ­ուե­ցան: Փա­րա­մա­զը (Մատ­թէ­ոս Սարգս­եան) մեծ ազ­դե­ցու­թիւն ձգած էր ոչ միայն օս­ման­եան ըն­կեր­վա­րա­կան­նե­րու, այլ նա­եւ հայ հա­մայն­քին վրայ“, ըսաւ Զա­րա­քօ­լու եւ յայտ­նեց, թէ յար­գան­քով կը խո­նար­հի անոնց յի­շա­տա­կին առ­ջեւ:

Բա­նա­խօս Մա­սիս Քիւրք­ճիւ­կիլ ներ­կա­յա­ցուց Օս­ման­եան կայս­րու­թեան վա­րած քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը, Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան իրա­գոր­ծու­մը, Օս­ման­եան պե­տու­թեան բա­ցա­սա­կան վե­րա­բե­րու­մը քա­ղա­քա­կան կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րու‘ մա­նա­ւանդ ձա­խա­կողմ­եան­նե­րու նկատ­մամբ: Ըն­կեր­վա­րա­կան գոր­ծիչ Մուս­թա­ֆա Քահ­իա քննա­դա­տեց Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը իրա­գոր­ծող­նե­րը եւ այդ իրա­կա­նու­թիւնը ժխտող­նե­րը: Ան ընդգ­ծեց Փա­րա­մա­զի դե­րին կա­րե­ւո­րու­թիւնը Օս­ման­եան կայս­րու­թեան եւ հան­րա­պե­տա­կան Թուրք­իոյ ըն­կեր­վա­րա­կան գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեան հաս­տատ­ման եւ տա­րած­ման գոր­ծըն­թա­ցին մէջ:

Սոց­ի­ալ Դե­մոկ­րատ Հնչակ­եան Կու­սակ­ցու­թեան Կեդ­րո­նա­կան Վար­չու­թեան ող­ջոյ­նի խօս­քը ար­տա­սա­նած է կու­սակ­ցու­թեան Լի­բա­նա­նի շրջա­նի վա­րիչ մարմ­նի ատե­նա­պետ Ալեք­սան Քէ­օշ­կէր­եան: “Եթէ քա­նի մը տա­րի առաջ ըս­ուէր, որ Պոլ­սոյ մէջ պի­տի յարգ­ուի Քսան­նե­րու յի­շա­տա­կը, ատի­կա խե­լամ­տու­թիւն պի­տի հա­մար­ուէր: Յոյ­սով ենք, որ այս նա­խա­ձեռ­նու­թիւնը կը վե­րած­ուի բա­րե­կա­մու­թեան` յա­նուն ար­դա­րու­թեան, իրա­ւուն­քի եւ բարիի յաղ­թա­նա­կի մեծ եր­թին“, ըսաւ ան: Ձեռ­նար­կի կազ­մա­կեր­պիչ մար­մի­նը այս առի­թով յա­տուկ գրքոյկ­ներ պատ­րաս­տած է, որոնց մէջ ման­րա­մաս­նօ­րէն ներ­կա­յաց­ուած է Քսան­նե­րէն իւ­րա­քան­չիւր նա­հա­տա­կի կեանքն ու գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը: Այս ան­ձե­րուն հա­յե­րէ­նով ու թրքե­րէ­նով տպուած կեն­սագ­րու­թիւն­նե­րուն կո­ղքին, տե­ղադր­ուած էին անոնց պատ­կեր­նե­րը: