ԽԱՆԱՍՈՐԻ ԱՐՇԱՒԱՆՔԻ ԶԻՆՈՒՈՐԱԿԱՆ, ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ, ՀՈԳԵԲԱՐՈՅԱԿԱՆԽԱՆԱՍՈՐԻ ԱՐՇԱՒԱՆՔԻ ԶԻՆՈՒՈՐԱԿԱՆ, ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ, ՀՈԳԵԲԱՐՈՅԱԿԱՆ ԵՒ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԿԵԱՆՔԻ ԴՐՍԵՒՈՐՈՒՄԸ

0 0
Read Time:12 Minute, 37 Second

Անդրանիկ Գարատօլեան

Հայ ժողովուրդի գիտակից տարրը ամենամութ օրերուն իսկ չհրաժարեցաւ ազգային մեծ տեսիլքէն, այլ անիկայ իր լաւագոյնը ըրաւ՝ գէթ մասամբ իրականացնելու համար մեր ազգային մեծ երազը, ազատագրելու Հայաստանը, եւ փրկելու համար մեր ժողովուրդը ֆիզիքական եւ հոգեկան մահէ: Դարեր շարունակ արիւնարբու Սուլթաններու կիրարկած հայաջինջ քաղաքականութիւնը, եւ եւրոպական դիւանագիտութեան քաղաքական շահերը, եւ հակամարդկային պողպատէ սառնութիւնը, եւ հայութեան անվերջ տառապանքը մարդակերպ գազաններու կողմէ կեղեքումներն ու հարստահարութիւնները, դրդրապատճառները եղան հոս ու հոն պոռթկումներու ու զինեալ ինքնապաշտպանութեան փորձերը որոնք այլեւ անխուսափելի դարձած էին: 19-րդ դարու հայ ազատագրական շարժման ռահվիրաները՝ Միքայէլ Նալպանտեան, Ռաֆֆի, Գրիգոր Արծրունի, Ղազարոս Աղայեան, Ռափայէլ Պատկանեան (Գամար-Քաթիպա), Ծերենց, Մկրտիչ Փորթուգալեան, Մկրտիչ Աւետիսեան, Մկրտիչ Արք. Խրիմեան, Գարեգին Արք. Սրուանձտեանց եւ ուրիշներ, ազատագրական վառ յոյսերով հրահրած էին թուրք փաշաներու եւ քիւրտ բէկերու կեղեքումներէն ու սանձարձակ կամայականութիւններէն արիւնաքամ դարձած արեւմտահայութիւնը: Զէնքի ուժով  ազատագրութիւն ձեռք բերելու գաղափարը սկսած էր տեղ շինել շատ մը հայ շինականներու մտքերուն մէջ: 1881ին, Կարնոյ մէջ հիմը դրուեցաւ «Պաշտպան Հայրենեաց» գաղտնի կազմակերպութեան, որ Էրզրումի հայութեան առաջին ազատագրական կազմակերպութիւնն էր, յեղափոխական բնոյթ ունէր եւ իր յառաջադրած նպատակն էր համախմբել Կարնոյ երիտասարդութիւնը, միացեալ ուժերով կազմակերպուած պայքար մղել հայրենիքի  պաշտպանութեան համար, եւ զինուած ապստամբութեամբ ազատագրել Արեւմտեան Հայաստանը Օսմանեան վայրագ ու բարբարոսական տիրապետութենէն: Կազմակերպութեան հիմնադիրն ու ղեկավարն էր արհեստաւոր Խաչատուր Կարեքցեանը:Կազմակերպութիւնը իր մէջ կրցած էր համախմբել 200 շարքայիններ: Կազմակերպութեան մէկ նիստին, խումբի պարագլուխներէն վարպետ զինագործ Աւետիս Վէմեան (յետագային Քահանայ) իր ելոյթին մէջ ըսաւ.-«Ազատութիւն ձեռք բերելու համար, հարկաւոր է զէնք, զէնք, զէնք»: Շարունակելով իր ելոյթը, ան շարունակեց.-«Տուէ՚ք մեր ժողովուրդին զէնք, վարժեցնէնք նրան արիւն թափել եւ նա կը գտնի իւր ճանապարհը: Մենք մեր ներկայ դրութիւնից մեզ ազատելու եւ քաղաքական ազատութիւն ձեռք բերելու համար դէն ձգենք մեր երդմնագրերը եւ ուղղակի դիմէնք զէնքի օգնութեան»: «Պաշտպան Հայրենեաց»ով կը բացուէր «Արեւմտահայ ազգային ազատագրական պատմութեան ա՚յն լուսաւոր էջը, որուն վրայ խորագրուած է.- «Ձայն մը հնչեց Էրզրումի հայոց լեռներէն».եւ այդ ձայնը, պայքարի եւ ազատութեան համընդհանուր մարտակոչն էր, սթափուող ժողովուրդին արթնութեան ու զայն հերոսացման մղող դարեր լռած ազդաշեփորը»: Այս առիթով յօրինուած «Ձայն մը հնչեց էրզրումի հայոց լեռներէն»ը, հայոց ազատագրական պայքարի առաջին յեղափոխական երգն էր: 1882-ին, կազմակերպութիւնը բաւական հասունցած ըլլալով, կ՚ուզէր վրէժխնդրական արարքներ գործադրել կառավարութեան դէմ: Դժբախտաբար քաղաքի թուլամորթ Մելքիսեդեկ քահանան, իմանալով կազմակերպութեան մտադրութիւնը, լուր կը հասցնէ Վալի փաշային: Կուսակալը պաշարման վիճակ կը յայտարարէ եւ խուզարկութիւններ սկսելով 400 կասկածելիներ կը բանտարկէ: Կազմակերպութեան քանդումէն ետք յեղափոխական գործունէութիւնը կանգ չառաւ Էրզրումի մէջ. ընդհակառակն՝ աւելի կազմակերպուած եւ սուր բնոյթ ստացաւ: 1880-ական թուականներու կէսերուն, Մկրտիչ Փորթուկալեան Վանի մէջ հիմնեց «Հայոց Հայրենակցական  Միութիւն»ը, գաղտնի կազմակերպութիւն մը, որ նախատիպարը պիտի հանդիսանար Արմենական կուսակցութեան հիմնուած նոյն քաղաքի մէջ, 1885-ի աշնան, Մկրտիչ Աւետիսեանի ղեկավարութեամբ: Ազգային վեհ նպատակի իրագործման համար գործի անցան իրարու գաղափարակից Վանի հռչակաւոր «Երեք Մկրտիչները»,          Մ. Խրիմեան սրբազան, Մ. Փորթուկալեան եւ Մ. Աւետիսեան (բուն անունով՝ Թերլէմէզեան) որոնք ռահվիրաները հանդիսացան Վասպուրականի հայութեան զարթօնքին:Պէտք էր կազմակերպել հայ երիտասարդութիւնը, զինե՚լ ինքնապաշտպանութեան համար, բայց ամէն բանէ առաջ պէտք էր հայ պատանին ազգային ինքնագիտակցութեամբ եւ ազգային գաղափարախօսութեամբ կրթել եւ մարզել: Արմենական կուսակցութեան ազգային եռանդուն գործունէութեան կը հետեւէր Հնչակեան կուսակցութեան ծնունդը Ժընեւի (Զուիցերիա) մէջ, 1887-ին: Հիմնադիր խմբակին ղեկավարները «Արմենիա»ի թղթակիցներն էին: Կուսակցութեան  հիմնադիր խմբակին «ոգին ու ղեկավարը» կը հանդիսանար Աւետիս Նազարբէկեան, «բազմակողմանի զարգացումներով, մարքսիստական դաստիարակութեամբ, արուեստագէտ-բանաստեղծի խառնուածքով, հռետորական ձիրքով օժտուած եւ գեղեցիկ արտաքինով մտաւորական մը: Կուսակցութեան բոլոր հիմնադիրներն ալ Եւրոպա ուսանած քաղքենի ընտանիքներու զաւակներ էին, որոնք երբէք թրքական դրօշին տակ չէին ապրած բայց կը մտահոգուէին իրենց արեւմտահայ եղբայրներու դժբախտ ճակատագրով: Կուսակցութեան յեղափոխական բնոյթի եւ քաղաքական գործելակերպին մասին «Հնչակ»ը կը գրէ իր առաջին թիւին մէջ.-«Մենք պէտք է բարձրացնենք թրքահայ մասսայի ընկճուած ոգին, բացենք նրա աչքերը, ցոյց տանք նրա ճամբան եւ լինենք նրա ուղեկիցը յեղափոխական ապստամբական շարժումներուն, յանուն ժողովուրդի կեանքի ապագայ ապահովութեան եւ ինքնուրոյնութեան, առանց որի ներկայումս անհնարին ու ցնորական է մտածել ժողովուրդի ոեւէ առաջադիմութեան վրայ…Պատմական իւրողութիւններն արդարացնում են այն խօսքը, թէ՚ «Ով չի կարող պատերազմով ձեռք բերել ազատութիւն, նա անարժան է դրան»: 1890.-ին, Թիֆլիսի մէջ հիմնուեցաւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը: Հիմնադիրներն էին Քրիստափոր Միքայէլեան, Սիմոն Զաւարեան եւ Ստեփան Զօրեան (Ռոստոմ): Կուսակցութեան օրկանն էր «Դրօշակ»ը, որ սկիզբը կը հրատարակուէր Թիֆլիս, իսկ ապա Ժընեւ: Քրիստափոր կը յայտարարէ.- «Ընկերվարութիւնը, մարդկային ցեղի ամենավսեմ վարդապետութիւնն է, որ նպատակ ունի ազատագրել աշխատաւոր եւ տառապած զանգուածները ամէն տեսակ լուծերէ՝ քաղաքական, կրօնական, տնտեսական, եւ հասցնելու զանոնք լիակատար ազատութեան եւ բարօրութեան: Թուրք կառավարութիւնը հաշտ աչքով չէր դիտած արեւմտահայութեան կրթական ու յեղափոխական ազատագրական ազգային զարթօնքը: Ապտիւլ Համիտի համար նախընտրելի էր հայաբնակ գաւառներուն վրայ տեսնել ճնշող թանձրացած խաւարը, քան թէ հիմնուած լուսաւորութեան կանթեղները: Ապտիւլ Համիտի վարչապետը բացէ ի բաց յայտարարած էր.- «Հայ ազգը վերցնելու, համար բան չի պակսիր մեզ. ամէն գործիք պատրաստ ունինք, քիւրտ, չերքէզ, կուսակալ, դատաւոր, հարկահան, ոստիկան, վերջապէս ամէն ինչ»: Յայտնի աշիրապետ-աւազակապետ քիւրտ Մուսա Պէյը, խումբ մը զինեալներով կը յարձակի հայկական հարսանեկան հանդէսի մը վրայ, ցանկալով յափշտակել հարսնացուն: Հարսնեւորներուն մէջէն Արաբօ անունով խիզախ հայ երիտասարդ մը, ատրճանակի քաշելով կը սպաննէ քիւրտերէն երկուքը: Միւսները կը փախչին: Այս դէպքը «Քաղաքական ապստամբութիւն» որակելով թուրք կառավարութիւնը կը ձեռբակալէ Արաբօն եւ կը դատապարտէ 15տարի  բանտարկութեան եւ տաժանակիր աշխատանքի: Արաբօն կը յաջողի փախուստ տալ Բաղէշի (Պիթլիս) բանտէն, կ՛անցնի Կովկաս եւ 16 հոգինոց զինեալ խումբ մը կազմելով, 1893-ին կը վերադառնայ երկիր: Սակայն, պաշարուելով կառավարութեան դրդումով  քիւրտ գերակշիռ հրոսակներու կոմէ, երկար բախումներէ ետք կը զոհուին բոլորն ալ:   1894 Սասնոյ առաջին ապստամբութիւնը եւ կառավարութեան կողմէ կատարուած կոտորածները, Մայիս 11, 1895-ին, Անգլիա, Ռուսիա  եւ Ֆրանսա միացեալ դիմում ըրին Բ. Դուռէն պահանջեցին բարենորոգումներ հայկական նահանգներուն մէջ: Սուլթան Համիտ խոստացաւ իրագործել այսպէս կոչուած «Մայիսեան Ռեֆորմերը», բայց իր  խոստումը յարգելու տեղ, արձակեց ջարդի հրաման: Նոյն տարուայ Սեպտեմբերին Հնչակեանները կազմակերպեցին Պապը Ալիի ցոյցը՝ պահանջելով Մայիսեան Ռեֆորմերու անյապաղ գործադրութիւնը: Համիտ պատասխանեց  ջարդի հրամանով: Նոյն նպատակով 1896 Օգոստոսին, Դաշնակցութիւնը սարքեց Պանք Օթոմանի գրաւումը: Համիտի պատասխանեց դարձեալ  ջարդի հրամանով: Կազմակերպուած զոյգ ցոյցերուն զոհ գացին աւելի քան 12 հազար ամեղ հայեր Պոլսոյ Եւրոպական դեսպանատուներուն առջեւ: 1895-96 տարիներուն մեծ մարդասպան Ապտիւլ Համիտի հրամանով Վասպուրակա-նի 200 հայաբնակ գիւղերը կողոպտուած ու ջարդուած էին, բայց Վանը զերծ մնացած էր ընդհանուր կոտորածներէն, իր մասանաւոր դիրքին եւ հայոց ինքնապաշտանութեան մարտական խումբերուն ներկայութեամբ: Գիւղերէն վերապրողներն ալ Վան (Այգեստան) ապաստանած էին եւ կը վայելէին հայ մարտիկներու պաշտպանութիւնը: Վան քաղաքը թէեւ Արմենական կուսակցութեան միջնաբերդն էր, սակայն հոն կը գործէին Դաշնակցական եւ Հնչակեան մարտական խումբեր Պետոյի եւ Մարտիկի ղեկավարութեամբ: Վան քաղաքը բաժնուած էր երկու մասերու.- քաղաքամէջը՝ առհասարահկ թրքական թաղեր եւ Այգեստանը՝ հայկական թաղեր: Հայ մարտական խումբերու հրամանատարն էր Արմենական Մկրտիչ Աւետիսեան, օգնականներ ունելալով Դաշնակցական Պետոն եւ Հնչակեան Մարտիկը: Յունիս 5, 1896ին,  թուրք եւ քիւրտ խուժանը գործի կ՚անցնին եւ կացիններով, սուրե-րով ու բիրերով  կը ջարդէն  քաղաքի կէս հայաբնակ թաղերու ամբողջ հայութիւնը, մօտ 700 անձ, եւ կը փորձէն Այգեստանի հայութիւնը եւս կոտորել: Մօտ  մէկ շաբաթ տեւող Վանի ինքնապաշտպանութեան կռիւներէն ետք, Եւրոպական մեծ տէրութիւններու հիւպատոսներու միջնորդութեամբ ու երաշխաւորութեամբ, թուրք կուսակալին եւ Վանի հայոց  ներկայացուցիչներու միջեւ գոյացած համաձայնութեան, հայ մարտիկները իրենց զէնքերով պէտք էր Պարսկաստան մեկնին, վստահեցնելով, որ ճամբան զիրենք հետապնդող պիտի չըլլայ:   Կռիւներու վերջին իրիկունը, Դաշնակցականներն ու Հնչակեանները մերժեցին դուրս գալ քաղաքէն. անոնք կը մտածէին նոյնիսկ Պարսկաստան երթալու տեղ գիւղերը քաշուիլ, որովհետեւ կառավարութիւնը մեծ թիւով զօրք քաղաքը կեդրոնացուցած ըլլալով, կարելի էր մեծ թիւով հայեր ջարդել գաւառի մէջ, սակայն, Արմենական երիտասարդութիւնը, մօտաւորապէս 600 հոգի, զինեալ եւ անզէն (400-ը Վանէն, մնացեալը գաւառներէն), Մկրտիչ Աւետիսեանի ղեկավարութեամբ արդէն սկսած էին բարձրանալ Վարագայ սարը, եւ ուրեմն կարելի չէր եղած իրագործել այդ ծրագիրը: Դաշնակցական Պետոյի, եւ Հնչակեան Մարտիկի գլխաւորութեամբ 79 մարտիկներ  Պարսկական սահմանագլխուն Սարայի մօտ Սաթմանիսի դաշտի մէջ, զիրենք հետապնդող քիւրտերուն դէմ դիւցազնի պէս մինչեւ վերջին շունչ կռուելով բոլորն ալ կը զոհուին: Շրջանի կռիւներուն լուրը հազիւ ստացած, Սալմաստի դաշտին վրայ Նիկոլ Դուման եւ ուրիշներ տենդագին աշխատանքի լծուեցան խումբեր կազմակերպելու, օգնելու համար Վանեցիներուն: 200 հոգի ձիաւոր, կազմ ու պատրաստ ճամբայ ինկան դէպի թրքական սահմանը: Բայց արդէն ուշ էր: Հայ երեք կուսակցութեան մարտիկներ դաւադրաբար ջարդուած էին Աղբակի Ս. Բարդողիմէոսի վանքին մօտ, համիտէի քիւրտ Մազրիկ ցեղախումբին կողմէ: «Դրօշակ»ի խմբագրութեան ուղղուած իր նամակին մէջ, Օգոստոս 10, 1896, Սալմաստ» Նիկոլ Դուման կը գրէ հետեւեալը Վասպուրականի Կոտորածի մասին (կը մէջբերեմ քանի մը տող).-«Վանից մեր ստացած եւ արդէն ձեզ ուղղարկուած նամակից ու թղթակցութիւններից կը տեսնէք, որ քարուքանդ է դարձել ամբողջ Վասպուրականը: Վանայ զուտ յեղափոխականները լիուլի ջարդուած, գաւառները աւերակ, երկիրը կողոպուտի մատնուած, կոտորածի ամենաքիչն է 20.000: Այդչափ դառն ու տխուր են իւրողութիւնները… Այդպէս չէր լինի, եթէ կոտորուելու փոխարէն ԿՌՈՒԷ՚ԻՆՔ»: Վանի մարտիկներուն անփառունակ ջարդի վաղորդայինին, Սալմաստի հայդուկներուն եւ յեղափոխական գործիչներու մտքին մէջ, յեղափոխական գործունէութեան երկու տեսակէտներ կը բիւրեղանայ: Առաջինները՝ կը նախընտրէին օգնութիւն նոր ուժ հասցնել տակաւին Վան գտնուող Վարդանի եւ Տէրոյանի, իսկ ուրիշներ՝ Դումանի գլխաւորութեամբ կը մտածէին մեծ արշաւանք մը կազմակերպել եւ վրէժը առնել քիւրտ Մազրիկ ցեղախուբէն, որոնք դաւադրաբար ջարդած էին Աւետիսեանի, Պետոյի եւ Մարտիկի մարտիկները Ս. Բարդուղիմէոսի վանքին մօտ եւ Կիւզալ Տարայի մէջ: Վանի երիտասարդութեան արիւնը այդպէս վատաբար ու անարգ հեղումը քիւրտ Մազրիկ ցեղախումբի կողմէ անպատասխան, եւ անպատիժ չէր կրնար մնալ ու չմնաց: 1897ի տարեսկիզբը Հ.Յ.Դ Թիֆլիսի մէջ, Ռայոնական (Շրջանային Բարձրագոյն)  ժողովի Դումանի ներկայացուցած պատժական արշաւախումբ մը կազմակերպելու գաղափարին շուրջ, Դաշնակցութիւնը շատ երկար մտածեց եւ նպատակայարմարութեան ու յաջողութիւնը իր բոլոր երեսներով եւ մանրամասնութիւններով քննեց ու կշռադատեց արշաւանքի յանդուգն քայլը, գործնական ոեւէ նախաձեռնութեան դիմելէ առաջ: Ժողովը համաձայն գտնուեցաւ, որ այո՚, պէ՚տք էր այդպէս՝ մեծաթիւ արշաւախումբով մը քրտական Մազրիկ ցեղախումբը պատժել եւ, անհրաժեշտ դաս տալ բոլոր անոնց, որոնք հայու արիւնը կը հեղէին՝ մնալով անպատիժ: Ռայոնական ժողովին կողմէ արշաւանքի կազմակերպման հաստատած այո՛ որոշումէն ետք ալ, Դաշնակցութիւնը շարունակեց զինատար մարտիկներ ուղղարկել Վան, յեղափոխական գործը շարունակելու: Այսուհանդերձ՝ թէեւ կային հիմնական առարկութիւններ այդպիսի մեծաթիւ արշաւա-խումբի մը կազմութեան արդիւնաւէտութեան, նպատակայարմարութեան եւ, ինչու ո՚չ, նաե՚ւ յաջողելու հաւանականութեան հանդէպ: Արշաւախումբ գաղափարին համաձայն չէին Իշխան Յովսէփ Արղութեանի, Վարդանի եւ Վազգէնի տարողութեամբ հեղինակաւոր գործիչներ, որոնք Երկրի մէջ՝ յատկապէս Վասպուրականի տարածքին, յեղափոխական առաջին կառոյցներուն եւ Դաշնակցութեան կուռ կազմակերպութեան ռահվիրաները եղած էին: Անոնք կը նախընտրէին զինական թէ մարդկային ուժերը խնայողաբար գործածել, շարունակել լուռ եւ անաղմուկ կազմակերպական գործը, նորովի ու յաւելեալ թափ տալ երկրի զինման ու մարտական ուժեղացման աշխատանքներուն: Սակայն Դուման կրցաւ համախոհութիւն մը յառաջացնել Արշաւանք մը կազմակերպելու գաղափարին շուրջ: Դումանի գաղափարին ջերմ պաշտպանն էր Հ.Յ.Դ. Բիւրոյի կողմէ ուղղարկուած Լիազօրը՝ Յարութիւն Շահրիկեան, որ  Սալմաստ առաքուած էր արշաւանքի վերաբերեալ գործողութեան աշխատանքները փութացնելու: Ատրպատականի եւ Թաւրիզի դաշնակցա-կան գործիչներու ֆետայիներու ամբողջ փաղանգ մը կեդրոնացաւ Սալմաստ: Հոն էին Նիկոլ Դուման ու Վարդան (Միհրապեան) Իշխան Յովսէփ Արղութեանն ու Կարօն (Արիստակէս Զօրեան, Ռոստոմի կրտսեր եղբայրը) Յարութիւն Շահրիկեանն ու (Տիգրան Տէրոյեան) Գուրգէն «Պաղտասար Մալեան) ու Սեւքարեցի Սագօն. Քրիստափոր Օհանեանն ու Գալուստ Ալոյեանը, Փոխիկն ու Ախպերը, Բժիշկ Օհանեանը, Թորոս, Սամսոնը տակաւին նորագիր պարզ զինուոր Անդրանիկն ու շատ շատեր: Թէեւ արշաւանքի մտայղացումը Դումանին էր եւ ան ամենարժանաւոր հայդուկ-ներէն մէկն էր ղեկավարելու խումբը, սակայն ժողովը զայն կարգեց միայն յիսնապետ: Արշաւախումբին ղեկավար ընտրուեցան Վարդան, օգնական՝ Իշխան Արղութեան, հարիւ-րապետներ՝ Փոխիկը եւ Ախպերը, իսկ ձիաւորներու ղեկավար նշանակուեցաւ Սեւքարեցի Սաքօն: Դումանի համար, որպէս մեծ հայրենասէր եւ անձնազոհ մարտիկ, կարեւորը գործի յաջողութիւնն էր եւ ոչ փառքը. հետեւաբար, ան առանց ամենադոյզ գանգատի համակերպեցաւ եղած կարգադրութեան եւ միացաւ մարտական խումբին, որպէս շարքային զինուոր: Արշաւախումբին կազմը կ՚արտայայտէր նաեւ հայ ժողովուրդի միասնականութիւնը՝ դասակարգային գետնի վրայ, արշաւախումբին մաս կը կազմէին մտաւորականն ու անգրա-գէտը, արհեստաւորն ու զինուորը, մեծահարուստն ու աղքատը, քաղաքացին ու գիւղացին, բժիշկն ու հոգեւորականը: Արշաւախումբը կազմուած էր 223 հետիոտն եւ 30 ձիաւոր անդամներէ: Արշաւախումբի մայր դրօշը կը գտնուէր Դումանի յառաջապահ ջոկատին մօտ: Դրօշին մէկ երեսը ասեղնագործուած էր Մ. Նալբանդեանի «Մայր Հարենիք»ի հետեւեալ տողերը. Ամենայն տեղ մահը մի է, Մարդ մի անգամ պիտ մեռնի, Բայց երանի, որ իւր ազգի Ազատութեան կը զոհուի: 3ուլիս 24-ի գիշերը, Վարդան իր պատգամը կու տայ հայդուկներուն ըսելով.-« Ցոյց տանք մեր հասարակութեան թերահաւատի մասին, որ ընդունակ ենք յեղափոխական-թէեւ անհաւասար- կռիւը յաջողութեամբ առաջ տանելու. ցոյց տանք ամբողջ աշխարհին, որ հայն էլ գիտէ կռուիլ ազատութեան համար»: Յուլիս 24, 1897-ի գիշերը, արշաւախումբը Սալմաստի Հաւթան գիւղի կողմէն աննկատ կ՚անցնի Պարսկական սահմանը արագօրէն  կը կտրեն Արաուլ լերան լանջը եւ, լեռնային ճանապարհով կ՚ուղղուին դէպի Վանայ լիճին հարաւ-արեւելք գտնուող Խանասորի դաշտը, որ ամառնային բանակավայրն էր քիւրտ Մազրիկ ցեղախումբին, ուր շուրջ 250 վրաններով Շարաֆ պէյի գլխաւորութեամբ կայք հաստատած էր: Մարտիկները աղեղնաձեւ պաշարեցին վրանները, արշալոյսը չբացուած, Վարդան արձակեց  յարձակման հրաման: Նախօրօք տրուած հրամանի մը համաձայն, Ֆետայիներուն «Խստիւ արգիլուած» է  սպանել կամ վիրաւորել կանանց եւ երեխաներուն, ցոյց տալու համար հայ ֆետայիին «Բարոյական Բարձրութի՜ւն»ը: Ֆետայիներու այդ վեհանձն գաղափարականութենէն օգտուեցաւ Շարաֆ պէյ, որ կանանցի հագուստ հագած կրցաւ ճողոպրիլ վրէժառու հայ հայդուկի գնդակէն, բայց իր ցեղակիցներուն մեծ մասը կոտորուեցաւ: Սպաննուեցաւ նաեւ անոր անձնական հիւրը եղող թուրք հարիւրապետը: Մինչեւ իրիկուն կռուելէ ետք, Վարդան արձակեց նահանջի հրաման: Նիկոլ Դուման ընկերոջ մը հետ, արդէն ուսումնասիրած էր վերադարձի ճանապարհը, որ  պաշտպանողական կռիւներու յարմարութիւն ունէր: Արշաւախումբի յաջողութեամբ աւարտեց իր առաքելութիւնը, բայց դէպի պարսկա-կան սահմանը նահանջի իր ճամբուն վրայ ընդհարումներ ունեցաւ մերձակայ լեռներէն խուժած քիւրտ զինեալներու հետ: Մղուեցան բուռն կռիւներ, որոնց հետեւանքով արշաւախումբը ունեցաւ կորուստ: Զոհուեցան քսան մարտիկներ որոնց շարքին հարիւրապետի օգնական Կարօն, յիսնապետի օգնականներ Խանը, Սաղաթէլ Խան Զոհրապեանը ու շուրջ 15 մարտիկներ: Ըստ անգլիական ՚Daily News թերթին Խանասորի արշաւանքին հայերու ունեցած էին 20 զոհուածներ, իսկ  քիւրտերու կորուստը եղած էր 300-էն 500: Խանասորի արշաւանքը, ի գործ դրուած մարտական ստուար խումբի մը կողմէ, հայ յեղափոխական շարժման եւ  յատկապէս՝ Հ.Յ.Դաշնակցութեան ազատագրական պայքարի  պատմութեան մէջ կը յատկանշուի յատուկ գործողութենէ մը ակնկալուած կատարեալ նախածրագրութեամբ, իրականացած ընթացքին ի յայտ եկած զինուորական արհեստագիտութեամբ բարձր մակարդակով, նպատակաուղղուածութեամբ եւ կազմակերպուած վրէժառական բացառիկ արշաւանք մը, իր  զինուորական կարգապահութեամբ եւ թողած բարորակ աւանդներով: Արշաւանքի յաղթանակը ազդարարութիւն մըն էր Եւրոպական պետութիւններու, թէ ձեր միջնորդութեամբ, եւ խաբեպատրիկ խոստումներուն ու յորդորներուն անսացած ու զոհուած Վանի  հայ երիտասարդութեան, ժառանգորդ անձնազոհ ու քաջ ֆետային կրնայ պատժել հարկ եղած պարագային, եւ բաւական մեծ ու կազմակերպուած ուժերով: Ազատախոհ Եւրոպան դրաւ իր  պատասխանատութեան տէր կանգնելու պարտաւորութեան: Խանասորի արշաւանքի յաղթանակի, թրքական իշխանութենէն սկսեալ միչեւ Եւրոպական մեծ պետութիւներու եւ միջազգային հանրային կարծիքը դէմ հանդիպման դրաւ ա՚յն ճշմարիտ իրողութեան, որ հայկան ազգային յեղափոխութիւնը դրսեւորումն է եւ կռուանը ազգային իտէալներուն, լիցքաւորուած ազգային վարակիչ նկարագիրով, զէքի ուժով պայքարիլ թուրք բռնատիրութեան դէմ ազատագրելու հայրենիքը, եւ ապրելու ազատ ու անկախ: Նիկոլ Դուման իր քաղաքական մտածողութիւնը հիմնած էր հետեւեալ սկզբունքին վրայ.- «Եւ մի ազգ, եթէ  ուզում է մնալ յարգուած, եթէ չի ուզում կորչել, պէտք է լինի զէնքի ընդունակ, միշտ պէտք է լինի կազմ ու պատրաստ ինքնապաշտպանութեան համար, մանաւանդ քաղաքական ցնցումներու վայրկեաններուն»: Ընդհանուր յուսալքում կը տիրէր հայ մարտական նօսրացած շարքերուն մէջ: Խանա-սորի պանծալի յաղթանակը վերակենդանացում կը բերէ հայ ազատագրական շարժումին: Ինչպէս նաեւ հայկական ներքին ճակատէն ներս նորաստեղծ յեղափոխութեան դէմ թանձրացող պահպանողական տարի ամբաստանութիւններու եւ վերապահութեան պատը քանդեց: Եւ յատկապէս ազգայի ազատագրական պայքարի շարժման առջեւ բացաւ կռիւը նոր թափով շարունակելու լայն հորիզոններ, անխուսափելի անկումներու եւ հերոսական յաղթանակներով հասնելու հայրենիքի ազատութեան եւ ազգային իտէալներու իրականացման:   Զօրաւոր ազդարարութիւն մըն էր ուղղած թուրք փաշաներու եւ յատկապէս քիւրտ պէյերու, թէ հայ անցեալի ռայան ու ստուկը չէ այլեւս, հայը գիտէ պաշտպանել իր ինչքը ու պատիւը, եւ հարկ եղած պարագային կայծակնային հարուածով կրնայ զիրենք պատժել: Անոնք աւելի զգոյշ սկսան դառնալ եւ կրնային նոյնիսկ չէզոք դիրք բռնել եթէ չ՚ըլլար կառավարութեան ճնշումը իրենց վրայ եւ յաճախակի հրահրումները կեաւուր (անհաւատ) հայոց դէմ: 120 տարիներ անցած են Հ.Յ.Դաշնակցութեան կազմակերպած Խանասորի վրիժա-ռական արշաւանքի պատմական օրէն, բայց կարծէք Արցախի ազատագրական պայքարի օրերուն ազատամարտիկներուն վերայիշեցումի պատգամ մըն էր Արշաւախումբի հրա-մանատար՝ Վարդանի կոչը.-« Ցոյց տանք մեր  հասարակութեան թերահաւատութեան մասին, որ ընդունակ ենք յեղափոխական -թէեւ անհաւասար- կռիւը յաջողութեամբ առաջ տանելու ցոյց տանք ամբողջ աշխարհի եւ բռնագրաւիչ Ատրպէյճանի, թէ հայն ալ գիտէ կռուիլ ազատութեան համար»: Իրապէս ալ Խանասորի արշաւանքի յանդուգն խոյանք ու կամքը լիցքաւորեց եւ ներշնչումի աղբիւր հանդիսացաւ եւ ինքնավստահութեամբ ջրդեղեց Արցախի ազատագրական պայքարի մարտիկները, որոնք կայծակնային հարուածներով ազատագրեցին 72 տարիներ շարունակ Ատրպէյճանի իշխանութեան կողմէ բռնագրաւուած Արցախը: Փառք Խանասորի արշաւանքին յաղթանակը կերտած քաջարի փաղանգին: Անգամ մը եւս կը խոնարհինք արշաւանքին զոհուած 20 քաջարի մարտիկներու անմեռ յիշատակին առջեւ ու կ՛երգենք, Խանասորի արշաւանքին մասնակցած եւ հայ յեղափոխութեան լուսաւոր դէմքերէն Գալուստ Ալոյեանի  Խանասորի արշաւանքին նուիրուած՝ «Կարկուտ տեղաց» ազգայնաշունչ յեղափոխական երգը: Կարկուտ Տեղաց Խանասորաց դաշտումը….: Սոսկաց քիւրտը՝ լեղապատառ Մազրիկցին…: Եաման, Աստուած, ֆետան եկաւ ուր փախչինք…: Մի՚ վախենար, հանգիստ կացիր, բաջի ջան…: Մի ժամուան մէջ Մազրիկ ցեղը ջնջուեցաւ…: Չկար Կարօն, տխուր պատեց ամէնքին…: Հայե՚ր, յիշէք նուիրական այդ օրը Յուլիս ամսուն Քսանհինգին կատարեցէք մեր տօնը:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles