«Խաղաղութեան Պայմանագիր». Հայաստանի Նուաստացուցիչ Յանձնուողականութիւն
Յարութ Սասունեան
Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ քանի մը տարուան լարուած, միակողմանի բանակցութիւններէն ետք, մարտ ամսուն երկու երկիրները յայտարարեցին, որ վերջապէս համաձայնութիւն գոյացուցած են «Խաղաղութեան պայմանագիր»-ի բոլոր 17 կէտերուն շուրջ: Նախագահ Իլհամ Ալիեւ յայտարարեց, որ Հայաստան ընդունած է Ատրպէյճանի կողմէ թելադրուած բոլոր պայմանները:
Երբ Հայաստանը խնդրեց Ատրպէյճանին ճշդել ստորագրութեան արարողութեան օր, Պաքու մերժեց: Նկատի ունենալով վարչապետ Նիկոլ Փաշինեանի պատրաստակամութիւնը` յաւելեալ զիջումներ կատարելու, Ալիեւ յետաձգեց պայմանագիրի վերջնականացումը` նոր պահանջներ ներկայացնելու նպատակով։
Նոյնիսկ երբ Միացեալ Նահանգներու նախագահ Թրամփ Ատրպէյճանի նախագահ Ալիեւը հրաւիրեց Սպիտակ տուն` «Խաղաղութեան պայմանագիր»-ը ստորագրելու, ան մերժեց։ Փաստաթուղթը պարզապէս նախաստորագրուեցաւ, այդ պատճառով ալ անիկա պարտադիր ուժ չունի:
2025 թուականի օգոստոս 11-ին Հայաստանը եւ Ատրպէյճանը վերջապէս հրապարակեցին «Խաղաղութեան պայմանագիր»-ի ամբողջ բովանդակութիւնը, որ պաշտօնապէս կը կոչուի` «Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Ատրպէյճանի Հանրապետութեան միջեւ խաղաղութեան եւ միջպետական յարաբերութիւններու հաստատման մասին համաձայնագիր»:
Հայաստան ինչպէ՞ս կրնայ համաձայնիլ ստորագրել «Խաղաղութեան պայմանագիր», երբ`
1.- Ատրպէյճանական զօրքերը 2021-էն ի վեր բռնագրաւած են Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին մէկ մասը:
2.- Ատրպէյճան հայ պատանդները կը պահէ Պաքուի բանտին մէջ:
3.- 120 հազար տեղահանուած արցախահայերուն չեն արտօներ վերադառնալ իրենց նախնիներուն հայրենիքը:
Պայմանագիրի «արդար, համապարփակ եւ մնայուն խաղաղութեան» խոստումը թէեւ ազնիւ կը թուի, սակայն խորքին մէջ անիկա կը մնայ սին յայտարարութիւն: Ոչ ոք կ՛առարկէ խաղաղութեան, երբ անիկա իսկապէս «արդար» եւ «մնայուն» է: Այնուամենայնիւ, Ալիեւի շարունակական սպառնալիքները ցոյց կու տան, որ ան ոչ թէ խաղաղութեան կը ձգտի, այլ՝ հայկական հողերուն:
Եկէք՝ ուսումնասիրենք «Խաղաղութեան պայմանագիր»-ի 17 յօդուածները.
Յօդուած 1.- Հայաստանն ու Ատրպէյճանը կը ճանչնան նախկին խորհրդային հանրապետութիւններու իրենց սահմանները:
Ասիկա կը վաւերացնէ Խորհրդային Միութեան կողմէ պարտադրուած արհեստական սահմանները:
Յօդուած 2.- Կողմերը կը հաստատեն, որ ապագային ձեռնպահ պիտի մնան տարածքային պահանջներէն եւ կ՛երաշխաւորեն չաջակցիլ միւս կողմի տարածքային ամբողջականութիւնը «տրոհելու կամ վտանգներու» գործողութիւններուն:
Ասիկա կը խոչընդոտէ ապագայ հայրենասէր հայկական կառավարութեան կողմէ պատմական տարածքային պահանջներու հետապնդումը Արեւմտեան Հայաստանի, Արցախի եւ Նախիջեւանի նկատմամբ եւ լռութեան կը մատնէ այլակարծութիւնը:
Յօդուած 3.- Կողմերը որեւէ երրորդ կողմի թոյլ չեն տար օգտագործել իրենց տարածքները՝ միւս կողմի վրայ յարձակելու համար:
Այնուամենայնիւ, թրքական զինուած ուժերը եւ ժիհատական վարձկանները կը մնան Ատրպէյճանի մէջ:
Յօդուած 4.- Երկու կողմերն ալ պէտք է զերծ մնան իրարու ներքին գործերուն միջամտելէ:
Սակայն Ատրպէյճան կը պահանջէ, որ Հայաստան փոխէ իր սահմանադրութիւնը, վերադարձնէ գնուած զէնքը եւ հեռացնէ Եւրոպական Միութեան դիտորդները:
Յօդուած 5.- Երկու կողմերը կը հաստատեն դիւանագիտական յարաբերութիւններ, ինչ որ կ՛ենթադրէ դեսպաններու փոխանակում:
Ատրպէյճանի ապագայ դեսպանին վերաբերող նոյնիսկ աննշան դէպք մը կրնայ պատրուակ ծառայել Պաքուին` յարձակելու Հայաստանի վրայ:
Յօդուած 6.- Միացեալ յանձնաժողովը պիտի սահմանազատէ եւ սահմանագծէ սահմանները:
Վէճի պարագային արդեօք Ատրպէյճան պիտի յարգէ՞ միջազգային իրաւարարութիւնը:
Յօդուած 7.- Կողմերը որեւէ երրորդ կողմի ուժեր չեն տեղակայեր իրենց միացեալ սահմանի երկայնքով:
Արդեօք Ատրպէյճան իր տարածքէն պիտի հեռացնէ՞ թրքական զօրքերը եւ ժիհատական վարձկանները` միաժամանակ պահանջելով, որ Հայաստան հեռացնէ Եւրոպական Միութեան դիտորդները:
Յօդուած 8.- Կողմերը կը դատապարտեն եւ կը պայքարին անհանդուրժողականութեան, ցեղային ատելութեան եւ խտրականութեան, անջատողականութեան, բռնի ծայրայեղականութեան եւ ահաբեկչութեան դէմ…
Այս կէտը կրնայ օգտագործուիլ իբրեւ պատրուակ Հայաստանի կառավարութեան համար` ճնշելու արցախահայերուն եւ ընդդիմադիր խումբերուն գործունէութիւնը:
Յօդուած 9.- Կողմերը պարտաւոր են որոնել անցեալի զինուած հակամարտութիւններուն ընթացքին անհետ կորսուածները։
Այս դրոյթը գովելի է, եթէ իրօք իրականացուի:
Յօդուած 10.- Կողմերը համաձայն են համագործակցելու տարբեր ոլորտներու մէջ:
Ասիկա բարենպաստ պարտաւորութիւն է:
Յօդուած 11.- Կողմերը ազատ են կատարելու իրենց պարտաւորութիւնները ՄԱԿ-ի այլ անդամներու հետ:
Այս դրոյթը որեւէ վտանգ չի պարունակեր:
Յօդուած 12.- Կողմերը …. կ՛առաջնորդուին միջազգային իրաւունքով ու այս համաձայնագիրով եւ չեն կրնար վկայակոչել իրենց ներպետական օրէնսդրութեան դրոյթները` իբրեւ հիմնաւորում այս համաձայնագիրը չգործադրելու։
Այդ պարագային ինչո՞ւ Ատրպէյճան կը պահանջէ, որ Հայաստան փոխէ իր սահմանադրութիւնը:
Յօդուած 13.- Այս համաձայնագիրի գործադրութեան վերահսկելու համար պիտի ստեղծուի երկկողմանի յանձնաժողով:
Արդեօք Ատրպէյճանը պիտի ընդունի՞ յանձնաժողովի որոշումները:
Յօդուած 14.- Կողմերը պէտք է իրենց վէճերը կարգաւորեն խաղաղ ուղիով։
Եթէ Ատրպէյճան մերժէ կատարել միացեալ յանձնաժողովի կամ այլ միջազգային մարմիններու որոշումները, ի՞նչ միջոցներ ունի Հայաստան:
Յօդուած 15.- Կողմերը պէտք է յետս կոչեն իրարու դէմ ներկայացուած իրենց իրաւական պահանջները միջազգային որեւէ ատեանէ:
Ասիկա կը զրկէ Հայաստանը` պատերազմական յանցագործութիւններու համար Ատրպէյճանը պատասխանատուութեան ենթարկելու իրաւունքէն:
16-րդ եւ 17-րդ յօդուածներն անվնաս են:
Նկատի ունենալով, որ այս յանձնուողական փաստաթուղթը ստորագրուած է ճնշման տակ, ուրեմն, միջազգային իրաւունքին համաձայն, անիկա կը նկատուի անվաւեր: Փաշինեան դիտաւորեալ կը խեղաթիւրէ «Խաղաղութեան պայմանագիր»-ը` ընտրողները համոզելու, որ 2026 թուականի խորհրդարանական ընտրութիւններուն զինք վերադարձնեն իշխանութեան:
Յաջորդ կարելի քայլերը` Փաշինեանի եւ Ալիեւի ծրագիրները մերժելու համար․
1․- Հեռացնել Փաշինեանը պաշտօնէն՝ նախքան անոր կողմէ «Խաղաղութեան պայմանագիր»-ի ստորագրութիւնը:
2․- Եթէ այդ մէկը ձախողի, յառաջիկայ հանրաքուէին քուէարկել Ատրպէյճանի կողմէ թելադրուած Հայաստանի նոր սահմանադրութեան դէմ, ինչ որ պիտի ստիպէ Ալիեւը՝ մերժելու «Խաղաղութեան պայմանագիր»-ը, իսկ Փաշինեանը` հրաժարական տալու:
3.- Եթէ Փաշինեանի վերահսկողութեան տակ գտնուող Սահմանադրական դատարանն ու Ազգային ժողովը հաստատեն «Խաղաղութեան պայմանագիր»-ը, հայ ժողովուրդը տակաւին կարելիութիւն ունի մերժելու զայն` հանրաքուէի միջոցով դէմ քուէարկելով: Ալիեւ կը պնդէ հանրաքուէ կատարել` համոզուելու համար, որ ոչ միայն Հայաստանի կառավարութիւնը, այլ նաեւ ժողովուրդը կ՛աջակցի այս «Խաղաղութեան պայմանագիր»-ին:
4.- Վերջապէս, Փաշինեանը պէտք է գիտնայ, որ ապագայ հայրենասէր կառավարութիւնը պիտի հրաժարի «Խաղաղութեան պայմանագիր»-էն` զայն յայտարարելով անվաւեր` «Թրամփի ուղի»-ին հետ միասին:
