Ի՞նչ Պէտք Չէ Զիջիլ

 

Դոկտ․ Արա Նազարեան

(Յապաւումով – Անգլերէնէ թարգմանուած)

Ազգերու կեանքին մէջ կան պահեր, երբ քաղաքականութիւնը այլեւս պարզ քաղաքականութիւն չէ։ Սահմանային անցք մը, լեռնանցք մը, քաղաքի դարպաս մը, պաշտպանական գիծ մը կամ հայրենական հողի կտոր մը կրնայ քարտէսի վրայ բանակցելի թուիլ։ Սակայն անոնց մէջ ապրող, իրենց նախնիները հոն թաղած եւ ազգային յիշողութիւնը այդ վայրերուն շուրջ կառուցած ժողովուրդներուն համար անոնք վերացական գաղափարներ չեն։ Անոնք քաղաքական գոյութեան շօշափելի մարմնաւորումն են։

Ազգ մը կրնայ առեւտուր ընել, բանակցիլ, ժամանակ շահիլ, ճկունութիւն ցուցաբերել կամ փոխզիջումներ կատարել։ Բայց ազգ-պետութեան ժամանակաշրջանին մէկ ճշմարտութիւն անփոփոխ կը մնայ. ժողովուրդ մը, որ կը դադրի իր հողը պաշտպանելէ, ի վերջոյ կը դադրի ուրիշներու յարգանքը վայելելէ եւ, ժամանակի ընթացքին, կրնայ նոյնիսկ դադրիլ գոյութիւն ունենալէ։

Այս միտքը պատերազմի անխոհեմ քարոզ չէ։ Պատմութիւնը լեցուն է իմաստուն նահանջներու օրինակներով։ Հռոմը Հաննիբալէն փրկուեցաւ ոչ թէ իւրաքանչիւր ճակատամարտի մէջ անմիջապէս մտնելով, այլ որդեգրելով Ֆաբիական ռազմավարութիւնը՝ ժամանակ շահելու, հակառակորդը մաշեցնելու եւ իր ուժերը պահպանելու համար։ Նոյնպէս Ռուսիան դիմացաւ Նափոլէոնին, որովհետեւ զօրավար Կուտուզով գիտակցեցաւ, որ Մոսկուան կրնար ժամանակաւորապէս լքուիլ, եթէ բանակը չպահպանուէր։

Մայրաքաղաք մը կարելի է կորսնցնել եւ հետագային վերագրաւել։ Ճակատամարտէ մը կարելի է խուսափիլ, որպէսզի ամբողջ պատերազմը շահելու կարելիութիւնը ստեղծուի։ Երբ նահանջը կը պահպանէ ազգին ապագայ դիմադրելու կարողութիւնը, ան վախկոտութիւն չէ, այլ խոհեմութիւն։

Իսկական տարբերութիւնը պատերազմելու եւ զիջելու միջեւ չէ։ Տարբերութիւնը թաքթիքային նահանջի եւ հիմնարար անձնատուութեան միջեւ է։

Այդպիսի նահանջ ժամանակաւոր կերպով հող կը զիջի՝ ուժը պահպանելու համար։ Հիմնարար անձնատուութիւնը կը զիջի այն հիմքերը, որոնց վրայ ապագային այլեւս կարելի չէ վերակառուցել ազգային ուժը։ Առաջինը կրնայ ռազմավարութիւն ըլլալ, իսկ երկրորդը ազգային քայքայման սկիզբն է։

Այս տարբերութիւնը հին է։ Թուկիդիդէսի «Մելիացիներու երկխօսութեան» մէջ, աթենացիները փոքր Մելոս կղզիին կ՛ըսեն, թէ արդարութիւնը ուժով հաւասարներու միջեւ միայն տեղ ունի, մինչդեռ «ուժեղները կ՛ընեն ինչ որ կրնան, իսկ տկարները կը տանին այն ինչ որ պարտադրուած է իրենց»։ Մելիացիները կը դիմադրեն եւ կը բնաջնջուին։ Դասը այն չէ, թէ դիմադրութիւնը միշտ յաղթանակ կու տայ։ Դասը աւելի դառն է. պետութիւններու աշխարհը յաճախ գիշատիչ է, եւ տկարութիւնը, մանաւանդ երբ ան կը զուգորդուի պաշտպանուելու կամքի բացակայութեամբ, նոր եւ աւելի ծանր պահանջներ կը ծնի։

Երբ ազգ մը իր թշնամիներուն կը սորվեցնէ, թէ հանգստութիւնը կը գերադասէ իր հիմնական շահերէն, պէտք չէ զարմանայ, եթէ յաջորդ պահանջը աւելի մեծ ըլլայ։

Ժամանակակից ռազմավարական մտածողութիւնն ալ նոյն գաղափարը կը հաստատէ։ Զսպումը միայն զէնքով չի ստեղծուիր, այլ վստահութեամբ, այսինքն՝ այն համոզումով, թէ պետութիւնը իսկապէս պիտի պաշտպանէ այն, ինչ որ կենսական կը նկատէ։

Պարտաւորութիւնները հաւատալի կը դառնան միայն այն ատեն, երբ անոնց ետին կայ ապացուցուած կամք։ Թշնամիները միայն յայտարարութիւններէ կամ պայմանագիրներէ չեն զսպուիր։ Անոնք կը զսպուին այն համոզումով, թէ յարձակումը գին պիտի ունենայ։ Դաշնակիցներն ալ նոյն կերպով կը դատեն պետութիւն մը՝ տեսնելով, թէ արդեօք ան պատրաստ է պաշտպանելու իր կարմիր գիծերը։

Պետութիւն մը, որ շարունակ կը ցուցադրէ, թէ պատրաստ չէ պաշտպանելու իր հողը, սահմանները կամ գերիշխան իրաւասութիւնը, ապահովութիւն չի գներ։ Ան իր իսկ գոյութեան արժէքը կը նուազեցնէ։

Ահա թէ ինչու պատիւը պարզապէս բանաստեղծական կամ զգացական գաղափար չէ։ Ազգերու կեանքին մէջ պատիւը ռազմավարական արժէք է։ Ան անցեալի դիմադրութեան յիշողութիւնն է, ապագայ դիմադրութեան սպասումը եւ այն ներքին կարգապահութիւնը, որ քաղաքացիներուն կը ներշնչէ, թէ իրենց պետութիւնը արժանի է զոհողութեան։

Փերիքլէս իր դամբանական ճառին մէջ ազատութիւնը կապեց քաջութեան հետ, որովհետեւ ազատութիւնը ինքնաբերաբար չի պահպանուիր։ Ան կը գոյատեւէ միայն այն ատեն, երբ քաղաքացիները կը հաւատան, թէ կան արժէքներ, որոնք աւելի բարձր են անձնական ապահովութենէն։

Պատերազմ մը պարտուած ազգը կրնայ տակաւին մնալ նոյն ազգը։ Սակայն այն ժողովուրդը, որ պատերազմի վտանգէն խուսափելու համար կը զոհաբերէ իր գոյութեան հիմքերը, կրնայ ֆիզիքապէս գոյատեւել, բայց այլեւս չմնալ այն, ինչ որ էր։

Ազգային յիշողութիւնն ալ զարդ չէ։ Երբ ժողովուրդ մը կը դաստիարակուի մոռնալու այն խորհրդանիշները, պատմութիւնները, հաստատութիւններն ու զոհողութիւնները, որոնք իր հայրենիքը սրբացուցած էին, շատ աւելի դիւրին կը դառնայ զինք համոզելը, թէ հողը պարզապէս բանակցելի տարածք է, ոչ թէ գերիշխանութեան կենդանի պահոց։

Յաճախ սահմաններու քայքայումը կը սկսի յիշողութեան քայքայումէն։

Թերմոպիլէի ճակատամարտը անմահ մնաց ոչ թէ որովհետեւ ռազմական յաղթանակ էր, այլ որովհետեւ ժամանակ շահեցաւ, ամրապնդեց կամքը եւ ցոյց տուաւ, թէ Յոյները առաջին սպառնալիքին առջեւ պիտի չքանդուէին։ Հետագայ յաղթանակները՝ Սալամիսը, Պլատէան եւ Միքալէն, ծնունդ առին այդ վճռակամութենէն։

Նոյն օրինակը կը տեսնենք Ֆինլանտայի Ձմեռային պատերազմին մէջ։ 1939-ին ան դիմացաւ անհամեմատ աւելի հզօր Խորհրդային Միութեան։ Ի վերջոյ ստիպուած եղաւ տարածքներ զիջիլ, բայց նախ կռուեցաւ։ Ան ծանր կորուստներ պատճառեց հակառակորդին, պահպանեց իր բանակը, կանխեց խամաճիկ կառավարութեան հաստատումը եւ ամենակարեւորը՝ պահպանեց իր անկախ պետութիւնը։

Կորսնցուց հող, բայց փրկեց պետութիւնը։

Վարշաւիոյ կեթոյի ապստամբութիւնը կը ներկայացնէ դիմադրութեան ուրիշ ձեւ մը։ Ապստամբները գիտէին, թէ ռազմական յաղթանակը անկարելի էր, սակայն իրենց պայքարը պահպանեց մարդկային արժանապատուութիւնն ու սեփական կամքը։ Այդ պարագային պատիւը վերջին մնացած ինքնիշխանութիւնն էր։

1453-ին Կոստանդնուպոլսոյ անկումը նոյնպէս քաղաքակրթական յիշողութեան մաս դարձաւ։ Բիւզանդական կայսրութիւնը գրեթէ անհետացած էր, բայց քաղաքի վերջին պաշտպանները աշխարհին յիշեցուցին, թէ կան սահմաններ, որոնք չպէտք է անցնին առանց դիմադրութեան։

Անշուշտ կայ հակափաստարկ մը. երբեմն զիջումը կը փրկէ ազգը։ Այս մէկը ճիշդ է։ Ամէն փոխզիջում դաւաճանութիւն համարող պետական գործիչները նոյնքան վտանգաւոր են, որքան ամէն անձնատուութիւն խաղաղութիւն կոչողները։

Բայց խոհեմ զիջումներու գոյութիւնը չի վերացներ կործանարար զիջումներու հասկացութիւնը։

Հարցը այն չէ, թէ պետութիւնը կրնա՞յ երբեւէ զիջիլ։

Հարցը այն է, թէ ի՞նչը կը զիջի։

Արդեօք այդ զիջումը կը պահպանէ՞ բանակը, պետական հաստատութիւնները, բնակչութիւնը, սահմանները, ինքնուրոյն որոշումներու կարողութիւնը եւ դիմադրելու կամքը, թէ՞ կը յանձնէ ռազմավարական խորութիւնը, ազգային արժանապատուութիւնը, գերիշխան իրաւասութիւնը եւ այն վստահութիւնը, առանց որուն ապագայ դիմադրութիւնը այլեւս անկարելի կը դառնայ։

Ոչ մէկ պետութիւն կրնայ ամէն բան պաշտպանել ամէն պահու։ Բայց իւրաքանչիւր պետութիւն պարտաւոր է գիտնալ, թէ ո՞ր կէտէն անդին զիջումը կը նշանակէ ինքնիշխանութեան կորուստ։

Հողը պարզապէս հող չէ։ Ան օրէնքի տարածքն է, քաղաքացիութեան սահմանը, պաշտպանութեան աշխարհագրութիւնը, ազգային յիշողութեան պահոցը եւ սերունդներու ժառանգութիւնը։

Երբ պետութիւնը կը կորսնցնէ իր ճանապարհներուն, սահմաններուն, բարձունքներուն, ռազմավարական միջանցքներուն կամ իր հաղորդակցական զարկերակներուն վերահսկողութիւնը, անկախութիւնը կը վերածուի դատարկ ձեւականութեան։

Դրօշը կրնայ տակաւին ծածանիլ, քայլերգը կրնայ տակաւին հնչել, պետական պաշտօնները կրնան տակաւին գործել, բայց պետութեան ազատ գործելու կարողութիւնը ներսէն դատարկուած կ՛ըլլայ։

Ահա թէ ինչու կեղծ խաղաղութիւնը այնքան վտանգաւոր է։

Խաղաղութիւնը քաղաքական կեանքի բարձրագոյն բարիքներէն մէկն է։ Իմաստուն ժողովուրդը կը ձգտի խաղաղութեան, կը պատրաստուի խաղաղութեան եւ կը խուսափի անիմաստ պատերազմներէ։

Բայց այն խաղաղութիւնը, որ կը գնուի ապագայի խաղաղութիւնը ապահովող հիմքերը զոհաբերելով, խաղաղութիւն չէ։ Ան ընդամէնը աւելի հզօրին կողմէ պարտադրուած դադարի շրջան մըն է։

Չըրչիլի խօսքը Միւնիխի համաձայնագրի մասին տակաւին ուժեղ կը հնչէ.-  Անպատուութիւնը ընտրուեցաւ պատերազմէն խուսափելու համար, բայց պատերազմը եկաւ այնուամենայնիւ։

Միւնիխը միայն տարածք չփոխանցեց։ Ան Չեխոսլովաքիան զրկեց իր կենսական պաշտպանութենէն եւ կարճ ժամանակ անց ամբողջ պետութիւնը կործանեց։

Պետութիւն մը, որ խաղաղութեան անունով կը հրաժարի իր պաշտպանուելու կարողութենէն, վտանգը չի վերացներ։ Ան միայն զայն կը յետաձգէ՝ աւելի վատ պայմաններով։

Ուստի պետական գործիչին առաջին պարտականութիւնը տարբերակելն է բանակցելիին եւ անզիջելիին միջեւ։

Հարկերը, առեւտրական համաձայնութիւնները, դիւանագիտական ձեւաչափերը, դաշինքները եւ նոյնիսկ ժամանակաւոր նահանջները կրնան բանակցելի ըլլալ։

Բայց ազգին իր հողը կառավարելու, իր սահմանները պաշտպանելու, իր ռազմավարական խորութիւնը պահպանելու եւ իր ապագան ինքնուրոյն որոշելու իրաւունքը սովորական սակարկութեան առարկայ չէ։

Երբ այս բոլորը կը զիջին, ապագայ բանակցութիւնները այլեւս չեն սկսիր ինքնիշխանութեան դիրքերէ, այլ կախեալ վիճակէ։

Ժողովուրդի բնաւորութիւնը կը բացայայտուի վտանգի պահերուն։

Յարմարութիւնը կը հարցնէ՝ ի՞նչ կրնանք խուսափիլ։

Վախը կը հարցնէ՝ ի՞նչ կրնանք զիջիլ։

Ռազմավարութիւնը կը հարցնէ՝ ի՞նչ պէտք է պահպանել։

Բայց ազգութիւնը աւելի խոր հարց կու տայ. ի՞նչ պէտք է անպայման մնայ, որպէսզի ժողովուրդը տակաւին կարենայ ազատ կոչել ինքզինք։

Երբ ժողովուրդ մը կը կորսնցնէ դիմադրելու կամքը, ան իր իսկ դագաղին մեխը կը գամէ։

Պատասխանը կը սկսի հողէն։

Ոչ թէ որովհետեւ հողը միայնակ բաւարար է ազգ ըլլալու համար, այլ որովհետեւ առանց հողի՝ օրէնքը կը վերածուի յիշողութեան, պաշտպանութիւնը՝ տեսութեան, իսկ ինքնիշխանութիւնը՝ բեմադրութեան։

Ազգ մը կրնայ դիմանալ դժուարութիւններու, մեկուսացման, պարտութեան եւ նոյնիսկ ժամանակաւոր նահանջի, եթէ պահպանէ իր ապագան վերագրաւելու կամքն ու կարողութիւնը։

Բայց ժողովուրդ մը, որ կը զիջի իր գոյութեան հիմնարար հողը եւ անոր հետ միասին կը կորսնցնէ զայն պաշտպանելու սովորութիւնը, միայն տարածք չի կորսնցներ։

Ան իր թշնամիներուն, իր դաշնակիցներուն եւ իր իսկ զաւակներուն կը սորվեցնէ, թէ գոյատեւումը կարելի է գնել՝ զոհաբերելով այն արժէքները, որոնք գոյատեւումը արժեւորող միակ հիմքն են։

Պատմութիւնը ազգերուն չի հրամայեր կռուիլ իւրաքանչիւր ճակատամարտի մէջ։

Ան կը պահանջէ, որ անոնք գիտնան, թէ ո՛ր ճակատամարտերէն խուսափիլ այլեւս կը նշանակէ դադրիլ իրենք ըլլալէ։

Ազգ-պետութեան դարաշրջանին քաղաքական ղեկավարութեան առաջին պարտականութիւնը անկումը գեղեցիկ ձեւով կառավարելը չէ, ոչ ալ անձնատուութիւնը իմաստութիւն կոչելը կամ անմիջական պատերազմի բացակայութիւնը մնայուն խաղաղութիւն շփոթելը։

Առաջին պարտականութիւնը հայրենիքը պահպանելն է՝ որպէս ինքնիշխանութեան կենդանի հիմք։

Մնացեալ ամէն բան՝ դիւանագիտութիւնը, բարեկեցութիւնը, բարեկարգումները, մշակոյթը, յիշողութիւնն ու յոյսը, այդ հիմքին վրայ միայն կրնան կանգնիլ։