ԹԱՓԱՌՈՒՄՆԵՐ՝ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԵԱՆ, ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ, ԳՐԱԿԱՆԱԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԱՐՈՒԵՍՏՆԵՐՈՒ ՄԻԳԱՄԱԾԻՆՄԷՋ

0 0
Read Time:4 Minute, 40 Second

balian kragan

 

 

Գրականութիւնը ժողովուրդին համար է, ոչ թանգարանի: Ան ցոլացումն է կեանքի եւ հոգեկան աշխարհներու:

Այսինքն, ընթերցող-ժողովուրդը տեսնելիք եւ լսելիք պիտի գտնէ գրականութեան մէջ: Իսկ այդ ժողովուրդը բառերու չարչրկումին հանդիսատեսը չէ եւ չ’ուզեր ըլլալ: Բանաստեղծին համար բառը եւ խօսքը էական են, բայց բանաստեղծութիւն ըլլալու համար անոնք այլ բանի պէտք է որ վերածուին, այլապէս կ’ըլլան յանկերգ:

Ֆրանսական իմաստութիւնը միշտ ի մտի պէտք է ունենալ. «Ինչ որ լաւ կը յղացուի լաւ կ’արտայայտուի»: Գրականութիւնը աստուածային գաղտնիքներով խորհրդաւոր գուշակութիւններ ընող Դելփի պատգամախօսը (oracle de Delphes) չէ, որ սնոտիապաշտները եւ անգէտները կը տպաւորէր: Անհասկնալին անպայման արուեստ կամ իմաստութիւն չէ: Այլ խօսքով, գրականութիւնը փակ ակումբի մը համար չէ, ուր մարդիկ փոխհիացման պահեր կ’ուզեն ապրիլ, գաղտնուսոյց (esotérique) գիտութիւն չէ:

Գրականութիւնը, եւ ընդհանրապէս արուեստները ոչինչէ եւ դատարկութենէ ծնունդ չեն առներ, այլ տուեալ ժամանակի մը մէջ արտայայտուող միտքերէն, անոնց կ’արձագանգեն, այսինքն «կացութեան» մը մէջ, թեր, դէմ, տրամախոհական կապերով, կը փթթին, գրողին, բանաստեղծին կամ նկարիչին «ալշիմի»իով կը ստեղծուին, եւ չըլլալով գիտութիւն,- որ  ինքզինք կը կրկնէ եւ կրնայ կրկնել բոլոր միջօրէականներու եւ զուգահեռականներու տակ,- կը նուաճեն ինքնատպութիւն, որակի եւ տաղանդի պարագային կ’ըլլան արուեստ եւ արժէք, կամ պարզապէս անմիջականօրէն հմայող սոփեստութիւն, թուղթ սպառող հասկնալի եւ անհասկնալի բառերու կամ գոյն-ներկերու հանդէս:

Յաճախ կը յիշեմ հայ պարզ մարդոց թրքերէնով ըսուած հիացական արտայայտութիւնը հայերէնով ճառ խօսողը լսելով, որ «ի՜նչ լաւ կը խօսի, մարդ բան չի հասկնար»… Ի՜նչ չափանիշ: Երբեմն պէտք է խորհրդածել մեկնելով յիշուած օրինակէն, երբ անհասկնալին կը հագնի արժէքի պատմուճան: Երբեմն պէտք է յիշել նաեւ մեծ կատակերգակ Մոլիէրի «Իմաստուն Կանայք» թատերական երկը… Այն տպաւորութիւնը կ’ունենանք, որ իւրաքանչիւր սերունդ կ’արտադրէ իր «Իմաստուն Կանայք»ը, որոնք միայն «կանայք» չեն, այլ նաեւ այրեր: Այսինքն բառերը չարչրկելով գիտութիւն-իմաստութիւն ցուցակրողներ (ուղղագրական սխալ չկայ, բառը կը վերաբերի կրողներու):

Յաճախ կը դժգոհինք, որ հայը (եւ մեր օրերուն ընդհանրապէս մարդիկ) կը հեռանան գրականութենէ, պարզ ձեւով ըսուած՝ գիրքէ, գիրք չեն կարդար: Բացատրութիւններ, բազմաթիւ պատճառ-պատրուակներ միշտ կարելի է հնարել: Առաջին հերթին պէտք է ըմբռնել, որ գրականութիւնը կ’ուղղուի բոլորին, այսինքն՝ ընթերցող զանգուածին, ոչ գրականագիտութիւնը կամ գրական քննադատութիւնը, գրական ուսումնասիրութիւնը, որոնք այլապէս կարեւոր կրնան ըլլալ:

Գրականագիտութիւնը տեսակ մը տեղեկահաւաք է, իսկ խորհրդային շրջանին, Հայաստան եւ սփիւռք, անոր վրայ կը գումարուէր գաղափարախօսական մեկնաբանութիւնը (յաճախ բանավէճ). հաւատարմութիւն, պատշաճութիւն, կողմնապաշտութիւն, աւելի վատ՝ քարոզչութիւն, մաշեցնելով տաղանդներ, թուղթ եւ մելան: Եթէ մեկնէինք պարզ ըմբռնումներէ, օրինակ գեղեցիկէն, կը նուաճէինք որակ եւ կը հասնէինք ժողովուրդին: Այսպէս, բանաստեղծութիւնը չէինք շփոթեր տաղասացութեան, ոչ բնութիւնը վերարտադրելու, ոչ ալ հաճելի թուելու հետ, հասկցէք՝ տուրք տալու, այլ կը ձգտէինք գեղեցիկի ստեղծման: Մեծարենց բանասիրութեան չէր հետեւած, մեծ համալսարաններէն գրական կոչումներ չէր ստացած, բայց գեղեցիկը նուաճած էր, որ անմիջականօրէն մատչելի է ընթերցողին, առանց հռետորական աղմուկի եւ ազգասիրական լարի շահագործման: Կրկին կարդալ «Կիրակմուտք»ը կամ «Ջրտուք»ը… Ճիշդ է, որ բանաստեղծութիւնը բնութեան հետ հաղորդակցութիւն է, ինչպէս այդ նշած է Արիստոտէլ, կամ հիներէն ուրիշ մը, Հորաս (Horace) ըսած է որ հաճելի ըլլալու դերին կոչուած է, ինչ որ կ’ընէին տաղասացները: Նաեւ պէտք է ըմբռնել, որ արուեստները, բանաստեղծութիւնը, գրականութիւնը, ստեղծագործութիւններ են, կրկնութիւններ չեն, հեռատեսիլի ոճիր-արկածի կրկնուող-շարունակուող ժապաւէնները արուեստ չեն, այդպէս են «ոտանաւոր» թխողները, յանգեր յարմարցնելով եւ անոնց կպցնելով հասարակ-տեղիք մաշած զգացումներ եւ գաղափարներ:

Գրականութիւնը արուեստ է, ըսինք՝ ստեղծագործութիւն, նոյնիսկ երբ իրապաշտական է, ինչպէս են Էմիլ Զոլա մը եւ Հոնորէ տը Պալզաք մը: Բայց իրապաշտութիւնը արուեստ ըլլալու համար գերանցում պիտի կատարէ, ընդօրինակութենէ կամ կապկումէ անդին պիտի անցնի եւ ստեղծագործութիւնը պիտի դարձնէ ինքնուրոյն, նոր, եղածէն տարբեր: Թէեւ տարբեր, բայց միշտ իրականութեան հետ հաղորդութեան մէջ: Բանաստեղծութիւնը եւ արուեստները իրականութեան կ’առընչուին, բայց անոնք գիտութիւններու իրականութենէն տարբեր մակարդակի վրայ կը գտնուին, կրկնուող չեն: Իրաւ ստեղծագործութեան մէջ անկրկնելիի պսակ մը կայ, որ արուեստի անցագիրն է: Այդ անցագրին կ’ակնարկէ 19րդ դարու մեծ բանաստեղծը՝ Շարլ Պոտլէր, իր ամբողջական երկերու երկրորդ հատորին մէջ կ’ըսէ, թէ «բանաստեղծութիւնը… որպէս առարկայ չունի ճշմարտութիւնը, ան ինքզինք ունի: Ճշմարտութեան փաստարկումի եղանակները տարբեր են եւ այլ տեղ: Ճշմարտութիւնը ոչ մէկ ձեւով կ’առընչուի երգերուն»: Ստեղծագործողին համար էական նշանակութիւն ունի երեւակայութիւնը, եւ Էմմանուէլ Քանթ այդ մասին ուշագրաւ մտածում մը ունի. «Երեւակայութիւնը կարողութիւններու ամէնէն գիտականն է, քանի որ ան կ’ըմբռնէ տիեզերական հանգունակութիւնները»:

Այդ տիեզերական հանգունակութիւններու ըմբռնումը կ’արտայայտուի իրաւ ստեղծագործութեան մէջ: Փիքասոն մեծ արուեստագէտ նկարիչ է, երբ ուրիշ մը զինք կը կապկէ կը դառնայ արհեստաւոր, չի նուաճեր այն որակը, որ ստեղծագործողը կը կանգնեցնէ «տիեզերական» տարբերին մէջ: Յաճախ կը յիշեմ իմաստասէր Ալէնի խօսքը, իր «Քսան դասեր գեղարուեստի մասին» գիրքին մէջ, երբ կ’ըսէ՝ թէ «Լուսանկարչութիւնը փրկեց գեղանկարչութիւնը»: Խօսք՝ որ դուռ կը բանայ խորհրդածելու անհորիզոն իրապաշտութեան եւ ծառայութեան կոչուած «սոց-արթ»ի մասին:

Այլ խօսքով, գրականութիւնը եւ արուեստները, նմանելու եւ կապկելու տխրութիւնները եթէ չյաղթահարեն, ստեղծագործութիւն չեն ըլլար: Այսինքն, հռետորութիւնը, անհասկնալիութիւնը, բարդութիւնը, ստեղծագործողը կը հեռացնեն կեանքէն եւ ճշմարիտէն: Կրկին Շարլ Պոտլէրն է, որ կ’ըսէ, թէ բանաստեղծին համար «խնդիրը ընդօրինակութիւնը չէ, այլ մեկնաբանութիւնը պարզ եւ աւելի լուսաւոր լեզուով մը»:

Բարդը եւ անհասկնալին, գաղափարախօսական եւ քարոզչական տխրութեան անձնատուր ստեղծագործութիւնը, այդ ըլլայ բանաստեղծութիւն, գրականութիւն, արուեստներ, ծառայութիւն են տէրերու, հետեւաբար՝ շահախնդրուած եւ ժամանակաւոր:

Այս «խնդիրներ»ը ըստ արժանւոյն չեն քննուիր մեր ժողովուրդի պարագային, գրական քննադատութիւնը կը փոխարինուի գրախօսականով, արուեստներու մասին կը խօսուի տեղեկատուական թղթակցութիւններով եւ ոչ իսկական գնահատումի վերլուծումներով:

Գնահատումներ՝ որոնք գեղեցիկի արժեչափով պարտին առաջնորդուիլ:

Այս ամլութեան պատճառը այն է, որ ստեղծագործական տիեզերքը բանտարկուած է հակասութիւններու մէջ: Այսպէս, գրական երկերու «գնահատում» որպէս ստեղծագործութիւն եւ արուեստ չեն ընկալուիր, քանի որ կը մնան տեղ մը, Պառնասի բարձունքներուն վրայ: Այլ օրինակ է նաեւ նկարչութիւնը, որ չի հասնիր զանգուածին, հազուադէպօրէն կը գտնուի թանգարաններու մէջ, կը քաղքենիանայ, զարդարելով մենաշնորհեալներու ընդունելութեան սրահները: Ընկերահամակրական եւ կողմնապաշտական գնահատումները կը խեղճացնեն ստեղծագործութիւնը եւ ճաշակները:

Պարզ. Հայաստան եւ սփիւռքներ, կը բացակային խորիմաստ եւ հեռանկարային մշակութային առաջադրանքը եւ նախաձեռնութիւնները, որոնք պերճանք չեն, մարմար, բարձրախօսային աղմուկ եւ գինեձօնի մը ներկայութեամ ցուցադրութիւն, այլ ժողովուրդի ինքնութիւն կը կերտեն, անմիջականի ստրկութենէն տարբեր ուղղութեամբ յառելով նայուածքները, որպէսզի այդ ժողովուրդը մեծնայ եւ տեւէ:

Դեռ պէտք է խօսիլ լեզուի, ինքնութեան, ոճի եւ ստեղծագործութեան էական յարաբերութեան մասին:

 

Յ. Պալեան, 5 յունուար 2016, Նուազի-լը-Կրան

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles