Ընտանիքի Ընկերաբանական Հոլովոյթը

Արդեօ՞ք ընտանիքը կը փլուզուի, թէ՞ կը վերաիմաստաւորուի։

Մամուլի եւ ընկերային ցանցերու մէջ յաճախ կը հնչէ այն ահազանգը, թէ «ընտանիքի հաստատութիւնը կը քանդուի» քանի որ ամուսնութիւնները կը նուազին, իսկ ամուսնալուծումները կը շատնան։

Արդեօ՞ք «ընտանիքի փլուզում»ը իրականութեան մէջ պարզապէս աւանդական պարտադրուած ձեւի մը փլուզումն է, որ իր տեղը կը զիջէ ընտրութեան վրայ հիմնուած նոր հասկացողութեան մը։

Արդեօ՞ք հին ընտանիքը իտէալական էր։

Անցեալը իտէալականացնելը հասարակական մեծագոյն սխալներէն է։ Մենք հակուած ենք կարծելու, որ հին ժամանակներու ընտանիքները կառուցուած էին անխախտ սիրոյ եւ հաւատարմութեան վրայ։ Սակայն պատմութիւնն ու գրականութիւնը այլ բան կը վկայեն։ Եւրոպական հին բանահիւսութեան եւ արքունական ժամանակագրութիւններուն մէջ յաճախ կը տեսնենք, որ թագաւորներն ու ազնուականները կ’ամուսնանային պարզապէս տարածքներ կամ հարստութիւններ միացնելու նպատակաւ, մինչդեռ իրենց իսկական զգացումները կը բաւարարէին դղեակներէն դուրս` ծածուկ սիրուհիներով կամ սիրեկաններով։

Գրականութիւնը անխնայ կերպով մերկացուցած է այս կեղծիքը։ Կիւսթաւ Ֆլոպերի «Տիկին Պովարի» վէպը ցնցիչ կերպով կը պարզաբանէ` թէ ինչպէս հասարակութեան պարտադրանքով կնքուած, բայց սիրով չշաղախուած ամուսնութիւնը կինը կը մղէ դաւաճանութեան։ Իսկ հայ իրականութեան մէջ, Գրիգոր Զոհրապի նորավէպերը օրինակ՝ «Այրին» կամ «Փոստալը» կը քանդեն «սուրբ» նահապետական ընտանիքի պատրանքը՝ բացայայտելով բռնութիւնը, կնոջ անիրաւուած վիճակն ու այն հասարակական կեղծիքը, ուր ամուսիններու միջեւ կապը յաճախ ձեւական էր։ Արիւնակցական կապերէ, տնտեսական դաշինքէ բխած ընտանիքը՝ մարդկութեան արշալոյսէն ի վեր, սիրոյ վրայ հիմնուած չէր, ինչպէս այսօր կ’երեւակայենք։ Անիկա բարդ հաստատութիւն մըն էր, ուր կը միահիւսուէին արիւնակցական կապերը, տնտեսութիւնը, սեփականութեան փոխանցումը, քաղաքական դաշինքներն ու զաւակներու ֆիզիքական պաշտպանութիւնը։ Այս հին համակարգը ունէր իր առաւելութիւնները, ան կու տար մեծ կայունութիւն, ընկերային անվտանգութիւն եւ ցեղախումբի զօրաւոր աջակցութիւն։ Բայց միւս կողմէն, անհատի ընտրութեան ազատութիւնը խիստ սահմանափակ էր, տնտեսական կախուածութիւնը` բացարձակ եւ բազմաթիւ կործանարար կամ բռնի յարաբերութիւններ կը շարունակուէին պարտադրաբար։

Այսօր մեծ տեղաշարժ եւ ըտրութեան յեղափոխութիւն կատարուեցաւ։

Այժմ պատկերը հիմնովին փոխուած է, բայց ոչ թէ պարզապէս որովհետեւ մարդիկ յանկարծ դարձան յուզականօրէն աւելի խելացի, այլ` որովհետեւ տեղի ունեցաւ գիտակցութեան արմատական տեղաշարժ դէպի մտերմիկ յարաբերութիւններ, հոգեկան առողջութիւն եւ անհատական իրաւունքներ։ Այս զարթօնքը զուգորդուեցաւ կնոջ կրթութեամբ, աշխատանքով եւ օրէնսդրական պաշտպանութեամբ։ Նախկին «պէտք է ամուսնանամ, որպէսզի գոյատեւեմ կամ հասարակութեան կողմէ ընդունուիմ» մօտեցումը յեղափոխուեցաւ եւ վերածուեցաւ «կ’ուզեմ ամուսնանալ այս յստակ անձին հետ» գիտակից ընտրութեան։

Այնուամենայնիւ` ինչո՞ւ ամէն ինչ աւելի դժուար դարձաւ։

Ահա հոս կը ծագի արդի ժամանակներու ամէնէն հետաքրքրական հակասութիւնը` որքան մարդը աւելի ազատ կը դառնայ իր կողակիցը ընտրելու մէջ, այնքան անոր ակնկալիքները կը բարձրանան։ Անցեալին ամուսնութիւնը պարտականութիւններու բաշխում էր` հայրը դրամ կ’ապահովէր, մայրը` զաւակները կը խնամէր։ Այսօր, մենք կ’ակնկալենք, որ մեր կողակիցը ըլլայ միաժամանակ մեր սիրեկանը, լաւագոյն բարեկամը, հոգեբանական յենարանը, տնտեսական գործընկերն ու մտաւորական հաղորդակիցը։ Այս հսկայական բեռը ամուսնութեան հաստատութիւնը կը դարձնէ աւելի ազատ, բայց նաեւ շատ աւելի պահանջկոտ։

Ամուսնալուծումը ընտանիքի ձախողո՞ւմ, թէ՞ ելք է։

Այս լոյսին տակ, ամուսնալուծումներու բարձր տոկոսը ինքնին ապացոյց չէ ընտանիքի բարելաւման, ոչ ալ` անոր վերջնական կործանման։ Անիկա որոշ պարագաներու հետեւանք է այն իրողութեան, որ անհատները այլեւս կարողութիւնը ունին մերժելու վնասակար, բռնի կամ թունաւոր յարաբերութիւնները։ Սակայն միեւնոյն ատեն, անիկա կ’արտացոլացնէ այն իրականութիւնը, որ մարդիկ այլեւս չեն հանդուրժեր միջակութիւնը եւ յարաբերութեան մէջ բարձր բաւարարուածութեան պակասը շատ աւելի արագ կը յանգեցնէ կապի խզման։

Ի՞նչ կը պատահի զաւակներուն։

Այս քննարկումը թերի կ’ըլլայ առանց զաւակներու ճակատագրին անդրադառնալու։ Բռնութեամբ, սառնութեամբ եւ մշտական վէճերով լեցուն տան մը մէջ «յանուն զաւակներուն» միասին մնալը անպայմանօրէն աւելի լաւ չէ, քան բաժանումը։ Սակայն հարկ է ընդունիլ, որ ամուսնալուծումն ալ ինքնին կրնայ պատճառել հոգեբանական եւ տնտեսական խոր վնասներ։ Հետեւաբար, ո՛չ «միասին մնալը» միշտ բացարձակ բարիք է, ո՛չ ալ «բաժնուիլը» անվնաս ազատագրում։

Արդիականութեան մութ կողմը պէտք չէ մոռնալ, որ ընտանիքի նոր տեսքը զերծ չէ թերութիւններէ։ Անհատապաշտութեան եւ ազատութեան այս դարաշրջանը յառաջացուցած է նաեւ աննախադէպ առանձնութիւն եւ մեկուսացում։ Մարդիկ կը դժուարանան յանձնառութիւններ ստանձնել, իսկ կատարելութեան անվերջ փնտռտուքը յարաբերութիւնները կը դարձնէ շատ աւելի դիւրաբեկ եւ անկայուն։

Ի վերջոյ` ո՞ր ընտանիքը կը մեռնի, եւ ո՞րը կը ծնի։

Գլխաւոր հարցումը այն չէ, թէ արդեօք ընտանիքը կը մեռնի՞։ Իրական հարցումը այն է, թէ ընտանիքի ո՞ր տեսակն է, որ կը կործանի, եւ ո՞ր նոր տեսակն է, որ կը ծնի անոր աւերակներուն վրայ։

Ընտանիքը այլեւս այն հաստատութիւնը չէ, որուն անքակտելիութիւնը հասարակութիւնը կ’երաշխաւորէր արտաքին ճնշումով եւ սարսափով։ Այսօր, անիկա պարտաւոր է արդարացնել իր գոյութիւնը յարաբերութեան ներսիդին`

օրէ օր կառուցուող վստահութեամբ, սիրով եւ գործընկերութեամբ։ Այս անցումը ընտանիքը չի սպաններ, այլ զայն կը կանգնեցնէ շատ աւելի դժուար, բայց եւ անհամեմատ աւելի ճշմարիտ գոյաբանական փորձութեան մը դիմաց։