ԷՍԹՈՆԻԱՅԷՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԱՏԱՌԻԿՆԵՐ. “ԵԿԵՂԵՑԻՆ ՆՈՐ ՇՈՒՆՉ ՏՈՒԱՒ ՄԵԶԻ“

0 0
Read Time:5 Minute, 6 Second

p14 estonia-01  ՀՐԱՅՐ ՃԷՊԷՃԵԱՆ

Արտեմ Դաւիթեանցը ծնած է Պաքու, Ատրպէյճան: Ծնողները եկած են Ղարաբաղէն եւ Իրանէն: 1968ին Հայաստան մեկնած է համալսարանական ուսումի համար եւ մասնագիտացած՝ ռուսաց լեզուի եւ գրականութեան մէջ: 1975ին հաստատուած է Էսթոնիոյ Թալին մայրաքաղաքը: Երկար տարիներ եղած է ռուսերէնի դասախօս Թալինի համալսարանին մէջ, իսկ ներկայիս հիմնած է իր անձնականընտանեկան հրատարակչական ու թարգմանական աշխատանքներու գրասենեակը:
Թալինը միջնադարեան քաղաք է, որ 1154 թուականին գտնուած է արաբ հետազօտողի մը կողմէ: Թալինի կեդրոնական հին քաղաքը 1997ին ԵՈՒՆԵՍՔՕի կողմէ ցանկագրուած է իբրեւ “Մշակութային Ժառանգ“: Էսթոնիա 1940 թուականին մտած է խորհրդային համակարգին մէջ, իսկ 1990 թուականին դուրս եկած ու ստեղծած է իր անկախ հանրապետութիւնը: Ան այսօր Եւրոպական Միութեան անդամ է եւ քաղաքակրթութեան մէջ ունի սկանտինաւեան երկիրներու եւ գերմանական մշակութային դրոշմ: Խաչատուր Աբովեան Էսթոնիոյ Թարթու քաղաքի համալսարանին մէջ ստացած է իր ուսումը: Իր անունով ալ յիշատակութեան գրութիւն մը կայ համալսարանին մէջ:
Արտեմը միշտ ալ ջատագովը եղած է հայկական կեանքը կազմակերպելու՝ Թալին հաստատուած առաջին տարիներէն իսկ: Մօտաւորապէս 1500 հայեր կ`ապրին Էսթոնիոյ մէջ: Անոնք մեծ մասամբ կու գան Հայաստանէն եւ նախկին Խորհրդային Միութեան երկիրներէ: Արտեմը մեծ աշխատանք տարած է, որպէսզի կեանքի կոչէ “Հայկական ազգային միութիւնը“, որ սկսած է 1977ին եւ պաշտօնապէս արձանագրուած է 1978ին: Արտեմ երկար ժամանակ վարած է այս կեդրոնին ատենապետութեան պատասխանատու պաշտօնը: “Ուզեցինք ունենալ հայկական կեդրոն մը, ուր քաղաքական հակումներ չ`ըլլան“, ըսաւ Արտեմ՝ շարունակելով. “Մեր նպատակը հայոց լեզուն եւ մշակոյթը պահելն է: Բայց նաեւ այդ օրերուն բոլորս ալ Խորհրդային Միութենէն կու գայինք եւ քիչ թէ շատ՝ նոյնանման ենթահողերով, ուստի կարիք չզգացինք կուսակցական հակումներու“:
Հայկական կեդրոնը հայութիւնը համախմբող կորիզ է: Հայկական դպրոցը շաբաթական կը կազմակերպուէր կիրակի օրերը: Հոն կը սորվեցնեն հայոց լեզու եւ պատմութիւն, նաեւ կը կազմակերպուին մշակութային հաւաքներ եւ երեկոներ: Գաղութը ունի ամսական դրութեամբ հայերէնով մէկ ժամուան հաղորդում՝ պետական ձայնասփիւռի կայանէն:
Հայապահպանումը գլխաւոր հիմնահարց է հայ գաղութին համար, բայց մանաւանդ՝ նոր սերունդին, որ ծնած է Էսթոնիա: Արտեմ ամուսնացած է տեղացիի մը հետ: Այս մէկը լսելով՝ չեմ ուշանար իմ հետաքրքրասէրի հարցումս ուղղելու՝ քիչ մըն ալ “չարաճճիութեամբ“: “Ազգային գիտակցութիւնդ այսքան բարձր է, ինչպէ՞ս ամուսնացար ոչ հայուհիի մը հետ“: Ուղղակի եւ կտրուկ հարցումիս տրուած պատասխանը եւս նոյն ձեւով էր. “Սիրեցի զինք“: Արտեմ ունի չորս զաւակ: Մանչ զաւակը՝ Դաւիթը, կը խօսի հայերէն: Արտեմ հպարտ է իր որդիով. “Դաւիթը՝ տղաս, Հայաստան այցելեց քանի մը տարի առաջ: Ներկայիս կը մտածէ հոն տեղափոխուիլ: Կը կարծէ, որ Հայաստանը լաւ երկիր է ապրելու“: Եթէ Հայաստանը “լաւ“ երկիր է, բայց նաեւ “ինքնութիւն“ է: Եւ այդ ինքնութեան կանչն է, որ տեղ մը, այս կամ այն ձեւով, կը մղէ եւ կ`անհանգստացնէ իւրաքանչիւրիս ազգային գիտակցութիւնը:p14 estonia-02
Հայկական այս փոքր “գումարտակը“ Էսթոնիոյ մէջ նուաճեց մէկ այլ ինքնութիւն: 1987ին հայերը ճանչցուեցան որպէս փոքրամասնութիւնհամայնք Էսթոնիոյ մէջ՝ դառնալով առաջինը այս իմաստով, այլ փոքր խմբաւորումներու մէջ: Բայց պէտք էր աւելին, կար անհրաժեշտութիւնը հոգեւոր ամրոցի մը՝ եկեղեցւոյ: Պետական արտօնութեամբ եւ դասաւորումով Էսթոնիոյ կառավարութիւնը հայկական գաղութին նուիրած է մէկ եկեղեցաշէնք՝ հայ գաղութի գործածութեան համար: 1994ին հայկական եկեղեցին պաշտօնապէս կ`արձանագրուի պետութեան մօտ:
“Եկեղեցին նոր շունչ տուաւ մեզի“, Արտեմն է ըսողը: “Երբ եկեղեցի ունիս, կը նշանակէ, թէ այլեւս անցողակի գաղութ չես, այլ՝ երկրին մէկ մասը“: Բայց եկեղեցին նաեւ հպարտութիւն է: “Երբ եկեղեցի ունիս, պատճառ չկայ հայ չզգալու եւ չըլլալու“: Հայ “ըլլալու“ եւ “զգալու“ գիտակցութեան հետ նշմարելի է Արտեմի դէմքին վրայ գծուած մեղմ ու գոհունակ ժպիտը, որուն մէջ ակներեւ էր ազգային եւ հաւաքական կեանքին մատուցած իր “համեստ“ (ինչպէս ինք կ`ըսէ), բայց նաեւ երկարատեւ ծառայութիւնը: Իր աչքերը ինծի սեւեռած, չեմ գիտեր՝ ինչո՞ւ, ուզեց խօսիլ իր ծննդավայրին մասին: “Պաքու գեղեցիկ քաղաք է: Երբ պատանի էինք, ճիշդ է, որ կ`ապրէինք ընկերային կեանքին զգայնութիւնները որպէս հայ եւ ազերի, բայց չկրցանք երեւակայել, թէ այս ընկերային զգայնութիւնները օր մը պիտի վերածուին քաղաքականի, աւելի՛ն՝ պատերազմի“:
Ռազմիկ Իվանեանը Հայաստանէն է եւ Թալին հաստատուած է 1971ին, երբ տակաւին կը ծառայէր խորհրդային բանակին մէջ: Ան որպէս բանակային՝ նախ տեղափոխուած է Գերմանիա, ուրկէ՝ Էսթոնիա, ուր կը մնայ մինչեւ օրս: Ռազմիկ կեանքով լեցուն եւ աշխուժ հայորդի մըն է, որ ներկայիս ստանձնած է Հայ ազգային կեդրոնին ատենապետութիւնը: “Հպարտ հայ եմ“, կ`ըսէ ան: “Եթէ ժամանակ չտամ, ան ու միւսը չընէ, ո՞վ պիտի ստանձնէ ազգային մեր կեանքերը կազմակերպելու աշխատանքները“: Մեր գաղութներու կեանքերը իրաւացիօրէն յառաջ կ`երթան, քանի կան “Ռազմիկներ“, որոնք որոշած են զոհողութեան ճամբան ընտրել՝ հայապահպանման մեր աշխատանքները յառաջ տանելու ի խնդիր:
Եկեղեցական պատարագ ամիսը միայն մէկ անգամ տեղի կ`ունենայ: Միայն մէկ հոգեւոր հովիւ ունին Պալթեան այս երեք երկիրները, իսկ հոգեւոր հովիւը պէտք է իր ժամանակը բաժնէ երեք գաղութներուն մէջ՝ ըստ պատշաճի եւ կարիքի: “Բոլոր հայերս եկեղեցւոյ շուրջ համախմբուած ենք, նոյնիսկ եթէ ամիսը անգամ մը պատարագ կ`ունենանք“, կը բացատրէ Ռազմիկ:
Ռազմիկին “հայկական հպարտութիւն“ը ընդարձակուած է: Էսթոնիոյ մշակոյթի նախարարը այցելած է Ազգային կեդրոն: Նախարարը զարմացած է, երբ տեսած է գաղութ մը, որ ակնկալութիւն չունի պետութենէն: Ընդհակառակն, Ռազմիկ նախարարին փոխանցած է հայ գաղութին տրամադրութիւններն ու պատրաստակամութիւնը: “Ի՞նչ ձեւով, պարոն նախարար, հայ գաղութը կրնայ օգտակար ըլլալ Էսթոնիոյ կառավարութեան“:
Ամբողջ աշխարհի մէջ տարածուած հայու հոգին է այս, որուն ճամբով հայը իր ապրած վայրին մէջ փորձած է միշտ բան մը աւելցնել եւ ներդրում ունենալ տեղական կեանքին մէջ:
Ռազմիկ նաեւ կ`անդրադառնայ քաղաքական “արշաւներուն“, յատկապէս թրքական լոպիին եւ հակահայ քարոզչութեան՝ Ցեղասպանութեան 100ամեակի նախօրեակին: Կը հետեւի իւրաքանչիւր անցուդարձի եւ կարելին կ`ընէ՝ հակազդելու սխալ ուղղութիւններու եւ ծանուցումներու: Եւ չուշացաւ Արտեմի պարզ, բայց շատ իրատեսական հաստատումը. “Մենք՝ հայերս, իրարու պէտք է օգնենք, եթէ ապրիլ կ`ուզենք“:
Արտեմ, Ռազմիկ եւ 1500 հայորդիներ Թալինի մէջ կը գիտակցին “նոր շունչի“ արժէքին: “Նոր շունչը“՝ եկեղեցւոյ միջոցով փոխանցուած, անոնց կու տայ նոր սլացք հայապահպանման իրենց առաքելութեան մէջ:
Բայց այսօր հայը, հայրենիքի մէջ թէ Սփիւռքի, պէտք ունի նոր շունչի… նոր շունչը, որ մեր պատմութեան այս հանգրուանին նոր սլացք պիտի տայ, մինչ մենք կը թիավարենք մեր բազմաթիւ հիմնահարցերուն մէջէն: Նոր սլացքը կ՛արդիւնաւորուի, երբ հայը կը գիտակցի իրարու օգնելու հրամայականին, իրարու հետ ու իրարու համար ապրելու եւ կեանք կերտելու իտէալին:
Պաքու ծնած, Երեւան ուսանած եւ Թալին ապրող Արտեմին նոր շունչը իւրաքանչիւր հայունն է: Հայուն ապրած իւրաքանչիւր երկիր հայուն կու տայ իւրայատուկ պայման եւ պիտակ: Եւ այս պայմաններուն մէջ եւ պիտակին ներքեւ հայը կ՛ապրի իր սփիւռքեան կեանքը: Բայց ինչո՞ւ այսպէս եղաւ մեր պատմութիւնը, եւ աշխարհով մէկ տարածուեցանք ու այդպէս ենք մինչեւ այսօր…
Այսօրուան հրամայականը ի՞նչ ընելու իրավիճակն է:
Իւրաքանչիւր հայ իր ապրած երկրին ու գաղութին մէջ պէտք ունի ձգտելու նոր շունչին, որպէսզի կերտէ նոր սլացք, որ հայուն ազգային վերապրումին հիմքն է, իսկ վերապրելու հիմնական նախապայմանն է իրարու հետ եւ իրարու համար գոյատեւել:
Թալինի հայկական փոքրաթիւ գաղութին նոր սլացքը լաւագոյն օրինակներէն է հայուն վերապրելու իրականութեան:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles