ԳԵՐ­ՄԱՆ­ԻՈՅ ՀԱՅ ՈՒ­ՍԱ­ՆՈՂ­ՆԵ­ՐԸ.- ԱԿԱ­ԴԵ­ՄԻ­ԿՈՍ ՅԱ­ԿՈԲ ՄԱ­ՆԱՆԴ­ԵԱՆ Ծննդեան 140-ամ­եա­կին առի­թով (1873-1952)

0 0
Read Time:25 Minute, 11 Second

man  ՀԱ­ՄՕ ՊԵՏ­ՐՈՍ­ԵԱՆ

 

“7-6րդ ից մին­չեւ 3րդ դա­րե­րը մեր թուա­կա­նու­թիւ­նից առաջ, հայ ժո­ղովր­դի պատ­մա­կան անց­եա­լում կազ­մում են մի շատ կա­րե­ւոր շրջան: Այդ ժա­մա­նակ­նե­րում հետզ­հե­տէ կազ­մա­ւոր­ուել է հայ ցե­ղը եւ ստեղծ­ուել է նախ­կին Ու­րար­տա­կան թա­գա­ւո­րու­թեան երկ­րա­մա­սում պատ­մա­կան Հին Հա­յաս­տա­նը“:

ՅԱ­ԿՈԲ ՄԱ­ՆԱՆԴ­ԵԱՆ

(Քննա­կան Տե­սու­թիւն Հայ ժո­ղովր­դի Պատ­մու­թեան Ա. հա­տոր 1944)

 

Ֆրան­սա­կան յե­ղա­փո­խա­կան ան­մի­ջա­կան հե­տե­ւան­քը եւ գեր­մա­նա­կան ռո­ման­թիզ­մի ազ­դե­ցու­թիւնը եւ յատ­կա­պէս գեր­ման աստ­ուա­ծա­բան եւ պատ­մու­թեան փի­լի­սո­փայ  գեր­ման տես­լա­կա­նու­թեան` Եո­հանն Գոթթֆ­րիտ Ֆոն Հեր­դէ­րը, զոր ար­դա­րօ­րէն կոչ­ուած է նոր ազ­գե­րու հո­գե­ւոր հայ­րը, նմա­նա­պէս շատ մեծ եղաւ ճնշուած ժո­ղո­վուրդ­նե­րու վրայ, մէ­ջը հաշ­ուած նա­եւ հա­յե­րը, որոնք հա­ղոր­դա­կից էին այս գա­ղա­փար­նե­րուն, Էս­թոն­իոյ Դոր­պատ հա­մալ­սա­րա­նի հայ ու­սա­նող­նե­րուն մի­ջոցով:

Հա­յե­րը ի չգո­յու­թեան հայ­կա­կան հա­մալ­սա­րա­նի մը, հե­տե­ւե­ցան ռու­սա­կան եւ եւ­րո­պա­կան հա­մալ­սա­րան­նե­րու դա­սըն­թացք­նե­րուն: ԺԹ. դա­րէն սկսեալ թրքա­հա­յե­րը սկսան ու­սա­նիլ ֆրան­սա­կան, գեր­մա­նա­կան, զուի­ցեր­ի­ա­կան եւ իտա­լա­կան հա­մալ­սա­րան­նե­րու մէջ:

Իսկ ռու­սա­հա­յե­րը կը յա­ճա­խէ­ին Մոսկ­ուա­յի, Փէթրս­պուր­կի եւ Խար­քո­վի հա­մալ­սա­րան­նե­րը:

Ռու­սա­հա­յե­րու հա­մար Դոր­պա­տի գեր­մա­նա­կան հա­մալ­սա­րա­նը, կա­րե­ւոր դեր մը խա­ղաց հայ մտա­ւո­րա­կան շարժ­ման սկզբնա­ւո­րու­թեան: Այս հա­մալ­սա­րա­նը, որ գեր­մա­նա­կան գի­տու­թեան յա­ռա­ջա­պա­հը եղաւ Արե­ւել­եան Եւ­րո­պա­յի ուղ­ղու­թեամբ, հայ­կա­կան մշա­կոյ­թի վե­րած­նուն­դի մէջ խա­ղաց կա­րե­ւոր դեր մը, զոր գեր­մա­նա­ցի գրա­գէտ եւ պատ­ուե­լի դոկտ. Փաուլ Ռոհր­պախ շեշ­տած է առանձ­նա­պէս:

Առա­ջին հայ ու­սա­նո­ղը, որ սոր­վե­ցաւ Դոր­պա­տի մէջ եղաւ Խա­չա­տուր Աբով­եա­նը, հայ ազ­գի ար­դի գրա­կա­նու­թեան հիմ­նա­դի­րը:

Փետր­ուար 4, 1952ին, Երե­ւա­նի մէջ կը մա­հա­նայ` Հա­մա­միու­թե­նա­կան եւ Հայ­կա­կան Գիտ. Ակա­դեմ­իա­յի իս­կա­կան ան­դամ, Հա­յաս­տա­նի հա­մալ­սա­րա­նի պատ­մա­գէտ փրոֆ. դոկտ. Յա­կոբ Հա­մա­զաս­պի Մա­նանդ­եա­նը: Անոր մա­հով Հա­յոց պատ­մա­գի­տու­թիւնը ու­նե­ցաւ ան­փո­խա­րի­նե­լի կո­րուստ:

Ծնած էր Նո­յեմ­բեր 22, 1873-ին, Վրաս­տան, Ախալց­խա: Միջ­նա­կարգ կրթու­թիւնը ստա­ցած էր Թիֆ­լի­սի  ռու­սա­կան դպրո­ցին մէջ, ապա բարձ­րա­գոյն ու­սու­մը շա­րու­նա­կե­լու հա­մար ճամ­բոր­դած էր Գեր­ման­իա, որ­տեղ հե­տե­ւած էր փի­լի­սո­փա­յու­թեան եւ բա­նա­սի­րա­կան ճիւ­ղե­րուն` Լայպ­ցիկ, Շթրաս­պուրկ եւ Ենա­յի հա­մալ­սա­րան­նե­րու մէջ, նշա­նա­ւոր հա­յա­գէտ եւ բիւ­զան­դա­գէտ Գել­ցէ­րի ձեռ­քին տակ:

Ենա­յի հա­մալ­սա­րա­նի փի­լի­սո­փա­յա­կան բա­ժի­նը աւար­տե­լէ ետք, ան կը հրա­տա­րա­կէ աւար­տա­ճա­ռը` Ալ­պան­իոյ պատ­մու­թեան հա­մար յօդ­ուած­ներԼայփ­ցի­կի մէջ, 1897ին:

Մօտ մէկ տար­ուան մէջ կը ճամ­բոր­դէ Լոն­տոն, Փա­րիզ, Պեր­լին եւ Վի­են­նա քա­ղաք­նե­րը, ու­սում­նա­սի­րե­լու հա­մար այն­տե­ղի պե­տա­կան թան­գա­րան­նե­րը, ազ­գա­յին գրա­դա­րան­նե­րը եւ հա­մալ­սա­րան­նե­րու ար­խիւ­նե­րը:

1897ի վեր­ջե­րը կը վե­րա­դառ­նայ Հա­յաս­տան եւ կը կարգ­ուի Էջ­մի­ծա­նի Գէ­որգ­եան ճե­մա­րա­նի ու­սու­ցիչ: Կը դա­սա­ւան­դէ հին յու­նա­րէն, գեր­մա­նե­րէն եւ յու­նա­կան գրա­կա­նու­թեան եւ փի­լի­սո­փա­յու­թեան պատ­մու­թիւն: Էջմ­ի­ա­ծին գտնուած ատե­նը կը կա­տա­րէ բա­նա­սի­րա­կան աշ­խա­տանք­ներ, օգտուե­լով վան­քի ճոխ ձե­ռագ­րա­տու­նէն:Գ. Տէր Մկրտչեա­նի հետ լոյս կ՛ըն­ծա­յէ “Հայ Հին Վկա­ներ“ աշ­խա­տու­թիւնը:

Գէ­որգ­եան ճե­մա­րա­նը հիմն­ուած է 1869 թուին: Սա­կայն, ու­սում­նա­կան կա­նո­նա­ւոր աշ­խա­տանք­նե­րը սկսա­ծեն 1874-ին: Ճե­մա­րա­նին նպա­տակն էր հա­յոց ազ­գին եւ եկե­ղեցի­ին հա­մար հասց­նել պատ­րաստ­ուած հո­գե­ւո­րա­կան­ներ եւ մտա­ւո­րա­կան­ներ: Իր հա­մա­հայ­կա­կան բնոյ­թով` ճե­մա­րա­նը ար­դէն իր հո­վանի­ին տակ հա­մախմ­բած էր Հա­յաս­տա­նի եւ Կով­կա­սի ամէն կող­մե­րէն ու­սում­նա­սէր պա­տա­նի­նե­րու ստուար թիւ մը: Գէ­որգ Դ. Կա­թո­ղի­կոս Պոլ­սե­ցի էր եւ հիմ­նա­դի­րը Գէ­որգ­եան ճե­մա­րա­նին:

Տա­րի մը վերջ 1898-ին ու­սու­մը աւե­լի լաւ շա­րու­նա­կե­լու հա­մար Ս. Փէթրս­պուր­կի կայ­սե­րա­կան հա­մալ­սա­րա­նի արե­ւել­եան լե­զու­նե­րու կա­ճա­ռի քննու­թիւն­նե­րուն կը մաս­նակ­ցի, փրոֆ. Ն. Մա­ռին մօտ կը ստա­նայ առա­ջին կար­գի վկա­յա­կա­նը:

1900-1905-ին Գէ­որգ­եան ճե­մա­րա­նի մէջ ու­սուց­չու­թիւն ընե­լէ ետք, կը տե­ղա­փոխ­ուի Թիֆ­լիս եւ դա­սա­տու կը կարգ­ուի ռու­սա­կան գիմ­նազի­ո­նի մէջ, (գեր­մա­նե­րէ­նի, հա­յե­րէ­նի եւ հայ գրա­կա­նու­թեան):

1901-ին, Գեր­ման­իոյ մէջ, առա­ջին ան­գամ ըլ­լա­լով լոյս կը տես­նէր պար­բե­րա­կան մը եր­կու լե­զու­նե­րով, հա­յե­րէն եւ գեր­մա­նե­րէն. այս­տեղ կա­րող ենք հաս­տա­տել, որ գեր­մա­նա­հա­յու­թեան անդ­րա­նիկ թեր­թը եղաւ, որով­հե­տեւ աս­կէ առաջ Գեր­ման­իոյ մէջ ոչ մի թերթ հա­յե­րէն լե­զուով լոյս չէ տե­սած: Այս պար­բե­րա­կա­նը լոյս տե­սած է միայն չորս տա­րի “Հան­դէս Հա­յա­գի­տու­թեան“, “Zeitschrift Fuer Armenischen Philologie“ Marburg քա­ղա­քին մէջ:

1901 եւ 1902 տա­րի­նե­րուն պար­բե­րա­կա­նի հրա­տա­րա­կիչն եղած է հա­յա­գէտ prof. Franz Nicolaus Finck գոր­ծակ­ցու­թեամբ` Աբ­գար Յով­հան­նիս­եա­նի, իսկ հրա­տա­րա­կու­թեան պա­տաս­խա­նա­տու խմբա­գիր­ներ` Յա­կոբ Մա­նանդ­եան եւ Եզ­նիկ վրդ. Գեան­ջեց­եան: Այս գրա­կան, պատ­մա­կան, լեզ­ուա­գի­տա­կան եւ ազ­գագ­րա­կան պար­բե­րա­կա­նի մէջ լոյս տե­սած են յօդ­ուած­ներ նշա­նա­ւոր հայ մտա­ւո­րա­կան­նե­րէն` Կո­մի­տաս Վար­դա­պետ, Հ. Աճառ­եան, Ստե­փան Մալ­խաս­եան, Ստե­փան Քա­րայ­եանց, դոկտ. Բ. Խա­լա­թեանց եւ շատ ու­րիշ­ներ:

Ժա­մա­նա­կին գտած էինք Մար­պուր­կի հա­մալ­սա­րա­նի գրա­դա­րա­նին մէջ այս պար­բե­րա­կա­նի բո­լոր թիւե­րը: Առա­ջին թիւին մէջ կը կար­դանք հե­տեւ­եա­լը.-Յար­գե­լի հե­ղի­նակ­նե­րը թող բա­րե­հա­ճին գրա­կան եւ պատ­մա­կան բո­վան­դա­կու­թեամբ ձե­ռա­գիր ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներն ու­ղար­կել Էջմ­ի­ա­ծին պրն. Յա­կոբ ­Մա­նանդ­եա­նին, իսկ լեզ­ուա­գի­տա­կան եւ ուղ­ղագ­րա­կան բո­վան­դա­կու­թիւն ու­նե­ցող ձե­ռագ­րե­րը` Էջմ­ի­ա­ծին, Եզ­նիկլ վրդ. Գի­անջեց­եա­նին: Խմբագ­րու­թեան անու­նով գրու­թիւն­նե­րը պէտք է ու­ղար­կել Թիֆ­լիս պրն. Ֆրանց Նի­քօ­լաուս Ֆին­կին (Գո­լո­վինս­կի): Աշ­խա­տա­կից­նե­րին ձրի տրւում է իրենց յօդ­ուած­ի տասն օրի­նակ ար­տատ­պու­թիւն. իսկ եթէ կա­մե­նան իրեց ծախ­քով աւե­լի օրի­նակ ստա­նալ, թող բա­րե­հա­ճին այդ մա­սին ձե­ռագ­րի վրայ յի­շա­տա­կու­թիւն անել“:

Հա­յաս­տա­նի Առա­ջին Հան­րա­պե­տու­թեան նախ­կին վար­չա­պետ` Սի­մոն Վրաց­եան իբ­րեւ Գէ­որգ­եան ճե­մա­րա­նի ու­սա­նող, իր ու­սու­ցիչ­նե­րուն եւ Յա­կոբ Մա­նանդ­եա­նի մա­սին հե­տեւ­եա­լը կը գրէ.-

Ահա բարձ­րա­հա­սակ, պատ­կա­ռե­լի տես­քով Կա­րա­պետ վրդ. Տէր Մկրտչեա­նը, Գեր­ման­իա­յում ու­սում առած եւ ար­դէն գիտ­նա­կա­նի համ­բա­ւի տի­րա­ցած մեր տե­սու­չը: Անց­նում է հան­դի­սա­ւոր քայ­լե­րով, շո­րո­րա­լով, վե­ղա­րի ծալ­քե­րը հո­վին տուած:

Նրա­ կող­քին, կար­ճա­հա­սակ ու վտիտ, մանր աչ­քե­րով ու մանր քայլ­ուած­քով Գա­րե­գին վրդ. Յով­սէփ­եա­նը – (Պօ­ղոս Առաք­եա­լը) – Կի­լիկ­իոյ ապա­գայ Կա­թո­ղի­կո­սը: Ջղա­յին շար­ժում­նե­րով ինչ որ բան է պատ­մում:

Ահա Մա­նուկ Աբեղ­եա­նըգիւ­ղա­ցուծան­րա­խոհ դէմ­քով, գլու­խը միշտ կախ, հաստ գա­ւա­զա­նը ձեռ­քին: Բա­նաս­տեղծ Յով­հան­նէս Յով­հան­նէս­եա­նը` առիւ­ծի ալե­հեր բա­շով եւ ան­փոյթ շար­ժում­նե­րով, խօ­սու­մ է ռու­սե­րէն, ասո­րա­կան մօ­րու­քով, անյ­պիտ, գլու­խը դէ­պի աջ թե­քած մի երի­տա­սար­դի հետՍի­րա­կան Տիգ­րան­եան` Պե­տա­կան Դու­մա­յի ան­դամ ապա­գա­յին, Հա­յաս­տա­նի Խորհր­դա­րա­նի փոխնա­խա­գահ եւ Հա­յաս­տա­նի հա­մալ­սա­րա­նի ու­սուց­չա­պետ:

Սի­րով ու երախ­տա­գի­տու­թեամբ յի­շում եմ եւ մեր յու­նա­րէ­նի ու պատ­մու­թեան ու­սու­ցիչ Յա­կոբ Մա­նանդ­եա­նին, որ վեր­ջը դար­ձաւ նշա­նա­ւոր պատ­մա­բան: Բարձ­րա­հա­սակ, բա­րե­կազմ, հա­մակ­րե­լի դէմ­քով, միշտ կոճկ­ուած ու լուրջ` մար­դա­մօտ չէր, պաշ­տօ­նա­կան էր աշա­կերտ­նե­րի հետ, բայց հի­ա­նա­լի ու­սու­ցիչ էր: Ու­սած էր ռու­սա­կան եւ գեր­մա­նա­կան բարձ­րա­գոյն դպրոց­նե­րում եւ իր աւան­դած առար­կա­նե­րը, յու­նա­րէն ու պատ­մու­թիւն, սի­րե­լի էր դարձ­նում աշա­կերտ­նե­րին: Նրա անու­նը մենք դրել էինք Գիգ­նոն­տայ:

Իմ յի­շո­ղու­թեան մէջ ան­մո­ռա­նա­լի է Մա­նանդ­եա­նի մէկ ճա­ռը ուղղ­ուած աշա­կերտ­նե­րին` մի տօ­նա­կան ճաշ­կե­րոյ­թի առ­թիւ: Նիւթն էր Հայ ազ­գի ներ­կայ վի­ճա­կը եւ ճե­մա­րա­նա­կան­նե­րի պար­տա­կա­նու­թիւնը Ազ­գի հան­դէպ: Այ­սօր­ուայ պէս հնչում են իմ ականջ­նե­րում նրա ոգե­շունչ խօս­քե­րը.

Մեր Ազ­գը տգէտ է, մեր Ազ­գը ճնշուած է, մեր Ազ­գը թշուառ է

Եւ վեր­ջը.

Դուք պէտք է պատ­րաստ­ուէք ամո­քե­լու ազ­գի ցա­ւը: Ազ­գի յոյսն էք դուք

Մեր սրտից էր խօ­սում նա, որով­հե­տեւ մենք էլ հա­մա­րում էինք մեզ Ազ­գի յոյ­սը:

Մա­նանդ­եա­նին շատ մտե­րիմ էր Սի­րա­կան Տիգ­րան­եա­նը` մեր Ռու­սաց պատ­մու­թեան, եկե­ղե­ցա­կան իրա­ւուն­քի եւ հո­գե­բա­նու­թեան ու տրա­մա­բա­նու­թեան դա­սա­տուն:

Հայ եկե­ղե­ցա­կան կալ­ուած­նե­րի գրաւ­ման տա­րին էր: Ես Ճե­մա­րա­նի Դաշ­նակ­ցա­կան կազ­մա­կեր­պու­թեան կող­մից պատ­գա­մա­ւոր էի կու­սակ­ցու­թեան Շրջա­նա­յին Ժո­ղո­վում, որ գաղտ­նի գու­մար­ուած էր Վա­ղար­շա­պա­տի մեծ այ­գի­նե­րից մէ­կում: Եւ որ­քա՜ն եղաւ իմ զար­ման­քը, երբ տե­սայ ժո­ղո­վի նա­խա­գահ Սի­րա­կան Տիգ­րան­եա­նին եւ նրա կող­քին նստած Յա­կոբ Մա­նանդ­եա­նին:

Հե­տա­գա­յին Յ. Մա­նանդ­եա­նը դուրս եկաւ Դաշ­նակ­ցու­թիւ­նից եւ մնաց ան­կու­սակ­ցա­կան, իսկ Ս. Տիգ­րան­եան մին­չեւ մահ մնաց Դաշ­նակ­ցա­կան…“:

1903-ին Հ. Աճառ­եա­նի հետ մի­ա­սին Յա­կոբ Մա­նանդ­եա­նը կը հրա­տա­րա­կէ “Հա­յոց Նոր Վկա­նե­րը“ գոր­ծը, սկիզ­բը որ­պէս “Գի­տա­կան հրա­տա­րա­կու­թիւն“, ապա նա­ե­ւ իբ­րեւ ժո­ղովր­դա­կան հրա­տա­րա­կու­թիւն:

Յա­կոբ Մա­նանդ­եան 1909-ին կը մաս­նակ­ցի Դոր­պա­տի հա­մալ­սա­րա­նի իրա­ւա­բա­նա­կան կա­ճա­ռի քննու­թիւն­նե­րուն, իրա­ւունք կը ստա­նայ պաշ­տօ­նա­վա­րե­լու դա­տա­կան հիմ­նարկ­նե­րուն մէջ` զբաղ­ուե­լու իրա­ւա­բա­նու­թեամբ: Նոյն տա­րին կը վե­րա­դառ­նայ Պա­գու եւ կը զբա­ղի հան­րա­յին գոր­ծու­նէ­ու­թեամբ եւ կ՛աշ­խա­տակ­ցի “Գործ“ ամա­սա­թեր­թին մի­եւ­նոյն ժա­մա­նակ կը զբա­ղի փաս­տա­բա­նու­թեամբ:

Ռու­սա­կան կայ­սե­րա­կան ակա­դեմ­ի­ան 1911-ին կը հրա­տա­րա­կէ Յա­կոբ Մա­նանդ­եա­նի վեր­ջին տա­րի­նե­րու աշ­խա­տա­սի­րու­թիւնը, Մեկ­նու­թիւն Ստո­րագ­րու­թեանց Արիս­տո­տէ­լի, Ըն­ծայ­եալ Ելի­սա­յի Իմաս­տա­սէ­րի“:

1911-1913ին կը դա­սա­ւան­դէ Պագ­ուի ժո­ղովր­դա­կան հա­մալ­սա­րա­նի մէջ, 1915-1919ին Պագ­ուի Առեւտ­րա­կան դպրո­ցին մէջ:

Հա­յաս­տա­նի Առա­ջին Հան­րա­պե­տու­թեանշր­ջա­նին կը վե­րա­դառ­նայ Երե­ւան եւ կը դառ­նայ դա­սա­խօս` նո­րա­բաց հա­մալ­սա­րա­նի եւ այդ օր­ուը­նէ սկսեալ ամ­բող­ջու­թեամբ իր ու­ժերն ու հմտու­թիւնը կը նուի­րէ հա­յա­գի­տա­կան աշ­խա­տանք­նե­րու եւ յստա­կա­պէս Հա­յոց Պատ­մու­թեան: Երե­սուն տա­րի կապ­ուած կը մնայ Հա­յաս­տա­նի հա­մալ­սա­րա­նի հետ:

Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան խորհր­դայ­նա­ցու­մէն ետք, Յա­կոբ Մա­նանդ­եան կը մնայ Երե­ւան, եւ երբ հա­մայ­նա­վար­նե­րը կը վե­րա­բա­նան հա­մալ­սա­րա­նը Երե­ւա­նի մէջ, զինք կը նշա­նա­կեն “ժո­ղովր­դա­կան“ անու­նով վե­րամկրտ­ուած հա­մալ­սա­րա­նի տնօ­րէն` գաղտ­նի քու­է­ար­կու­թեամբ, Յուն­ուար 23, 1921 թուա­կա­նին: Հա­մալ­սա­րա­նի տնօ­րէ­նե­րէն միայն Յա­կոբ Մա­նանդ­եանն է, որ ըստ ժա­մա­նա­կա­ւոր կա­նո­նագ­րու­թեան ընտր­ուած է փակ (գաղտ­նի) քու­է­ար­կու­թեամբ, հե­տա­գա­յին տնօ­րէն­նե­րը կը նշա­նակ­ուէ­ին Հ.Ս.Խ.Հ. Լուս ժող­կո­մի­տէի, ապա Ս.Ս.Ռ.Մ. բարձ­րա­գոյն կրթու­թեան կո­մի­տէ­նե­րու կող­մէ:

Յ. Մա­նանդ­եա­նի շնոր­հիւ է, որ հա­մալ­սա­րա­նի շուր­ջը կը հա­մախմբ­ուին այն­պի­սի փայ­լուն եւ մե­ծա­տա­ղանդ գիտ­նա­կան­ներ` Գ. Ղա­փանց­եան, Հ. Աճառ­եա­նը, Ստ. Մալ­խաս­եա­նը, Մա­նուկ Աբեղ­եա­նը եւ ու­րիշ­ներ:

Բայց կարճ ժա­մա­նակ յե­տոյ, հա­մալ­սա­րա­նի տնօ­րէ­նու­թիւնը կը յանձն­ուի համայ­նա­վա­րի մը` Յ. Յով­հան­նիս­եա­նին, իսկ Յա­կոբ Մա­նանդ­եան կը մնայ իբ­րեւ դա­սա­խօս հին շրջա­նի Հա­յոց Պատ­մու­թեան: Ման­կա­վար­ժա­կան գոր­ծու­նէ­ու­թեան հետ, կը զբա­ղի նա­եւ գի­տա­կան աշ­խա­տու­թիւն­նե­րով եւ հետզ­հե­տէ լոյս կ՛ըն­ծա­յէ հա­մալ­սա­րա­նի եւ հե­տա­գային նա­եւ Գիտ. Ակա­դեմ­իա­յի տե­ղե­կա­գիր­նե­րուն մէջ, շարք մը ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ, որոնց­մէ շա­տե­րը կը վե­րամ­շա­կէ հե­տա­գա­յին եւ կը հրա­տա­րա­կէ առան­ձին հա­տոր­նե­րով:

 

1922ին, լոյս կը տես­նէ անոր Հա­յաս­տա­նի Պատ­մու­թիւնը թուրքթա­թա­րա­կան ար­շա­ւանք­նե­րի շրջա­նում աշ­խա­տու­թիւնը:

Գի­տա­կան մա­մու­լի մէջ տպագ­րած է պատ­մագ­րա­կան ար­ժէ­քա­ւոր յօդ­ուած­ներ` ինչ­պէս` Դի­տո­ղու­թիւն­ներ հին Հա­յաս­տա­նի շի­նա­կան­նե­րի դրու­թեան մա­սին` մարզ­պա­նու­թեան շրջա­նում“, “Հա­յաս­տա­նի ար­քու­նի հար­կե­րը մարզ­պա­նու­թեան շրջա­նում եւայլն:

Նոյն տա­րի­նե­րուն, առան­ձին գիր­քե­րով լոյս կ՛ըն­ծա­յէ Նիւ­թեր հին Հա­յաս­տա­նի տնտե­սա­կան կեան­քի պատ­մու­թեաներ­կու պրակ­նե­րով, 1927 եւ 1928ին: Կը յաջորդեն`Յունաբան դպրոցը եւ նրա զարգացման շրջաններըՎիեննա, 1928ին: “Կշիռ­նե­րը եւ չա­փե­րը հնա­գոյն հայ աղ­բիւր­նե­րում“ 1930, “Հա­յաս­տա­նի առեւ­տու­րի եւ քա­ղա­ք­նե­րի մա­սին` կապ­ուած հին ժա­մա­նակ­նե­րի հա­մաշ­խար­հա­յին առեւ­տու­րի հետ ռու­սե­րէն 1932ին,Պատ­մա­կանաշ­խար­հագ­րա­կան մանր հե­տա­զօ­տու­թիւն­ներ 1932ին,Խո­րե­նա­ցու առեղծ­ուա­ծի լու­ծու­մը1934ին, Էրա­տոս­թի­նե­սի ստադի­ո­նը եւ պար­սից աս­պա­րէ­զը 1930ին, Ֆեո­դա­լիզ­մը հին Հա­յաս­տա­նում 1934ին, Հին Հա­յաս­տա­նի գլխա­ւոր ճա­նա­պարհ­նե­րը ըստ Պեւ­տի­գեր­եան քար­տէ­սի 1936ին, Թէ­ովն­եա յա­ղագս ճար­տա­սա­նա­կան կրթու­թեանց` հան­դերձ յոյն բնագ­րաւ1938ին եւ այլ աշ­խա­տու­թիւն­ներ:

1944ին կը հրա­տա­րա­կէ Հին Հա­յաս­տա­նի եւ Անդր­կով­կա­սի մի քա­նի պրոբ­լէմ­նե­րի մա­սին փոք­րիկ գոր­ծը: Յ. Մա­նանդ­եան այս գիր­քին մէջ կը մեկ­նա­բա­նէ Քսէ­նո­ֆո­նի Հա­յաս­տան­եան ու­ղեգ­ծի նոր տե­սու­թիւնը:

Փրոֆ. դոկտ. Յա­կոբ Մա­նանդ­եա­նի պատ­մագ­րա­կան հե­տա­զօ­տու­թիւն­նե­րու մէջ բա­ցա­ռիկ տեղ կը գրա­ւէ Տիգ­րան Երկ­րոր­դը եւ Հռո­մը 1940 Երե­ւան, որով ռու­սե­րէն թարգ­մա­նու­թիւնը լոյս կը տես­նէ 1941ին, ֆրան­սե­րէ­նը 1966-ին Փա­րի­զի մէջ, իսկ հա­յե­րէ­նը վե­րահ­րա­տա­րակ­ուած է 1971ին:

Հա­յաս­տա­նի Գի­տու­թիւն­նե­րու Ակա­դեմ­ի­ան 1943-ի Նո­յեմ­բե­րին դար­ձաւ ին­քու­րոյն: Մինչ այդ նա­խա­պէս են­թա­կայ էր ընդհ. Սո­վե­տա­կան Միու­թեան Ակա­դեմ­իա­յին: Փրոֆ. Յա­կոբ Մա­նանդ­եան պատ­մա­բան, բա­նա­սէր եւ աղ­բիւ­րա­գէտ, կը ստա­նայ իր փրո­ֆէ­սո­րի տիտ­ղո­սը 1925-ին, գիտ. վաս­տա­կա­ւոր գոր­ծիչ 1935-ին, պատ­մա­կան գիտ. դոկտ. 1938-ին: Ս.Ս.Հ.Մ. Գ.Ա. ակա­դե­մի­կոս 1939-ին, Հ.Ս.Ս.Հ. Գ.Ա. ակա­դե­մի­կոս 1943-ին:

Յա­կոբ Մա­նանդ­եա­նի Քննա­կան տե­սու­թիւն հայ ժո­ղովր­դի պատ­մու­թեան սկիզ­բէն մին­չեւ Ար­շա­կու­նի­նե­րի հաս­տա­տու­մը Հա­յաս­տա­նի մէջգոր­ծի Ա. Հա­տո­րը լոյս տե­սած է 1944-ին Երե­ւա­նի մէջ, իսկ Գ. հա­տո­րը լոյս տե­սած է անոր մա­հէն ետք 1952-ին Երե­ւա­նի մէջ:

1948-ին Դեկ­տեմ­բեր ամս­ուայ մէջ, շիստ հա­մեստ հան­դէսվ մը, այն օր­ուայ հայ հա­մայ­նա­վար­նե­րը կը նշեն պատ­մա­գէտ Յա­կոբ Մա­նանդ­եա­նի ծննդեան 75ամա­կը: Ատի­կա վեր­ջին մե­ծա­րանքն է եղած, զոր անոնք կ՛ըն­ծա­յէ­ին բազ­մա­վաս­տակ գիտ­նա­կա­նին:

Յ. Մա­նանդ­եան կը մա­հա­նայ Փետր­ուար 4, 1952-ին եւ թաղ­ուած է պե­տա­կան հա­մալ­սա­րա­նի հին շէն­քի բա­կին մէջ:Տիգ­րա­նի այս հայ­կա­կան մեծ պե­տու­թեան մէջ առաջ­նա­կարգ դեր էր կա­տա­րում կալ­ուա­ծա­տէր հայ ազն­ուա­կա­նու­թիւնը, որ նրա գլխա­ւոր յե­նա­րանն էր ինչ­պէս յաղ­թա­կան կռիւ­նե­րում, նոյն­պէս եւ պե­տա­կան, կա­ռա­վա­րա­կան գոր­ծե­րում“:

Յա­կոբ Մա­նանդ­եան

Քննա­կան Տե­սու­թիւն

 

Ըստ Գ. Գիւ­զալ­եա­նի.-Յա­կոբ Մա­նանդ­եա­նը սկիզ­բը երե­ւաց որ­պէս բա­նա­սէր, որ­պէս հին բնա­գի­րի, նրանց հա­յե­րէն թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րի հրա­տա­րա­կող: Այս շրջա­նում նրան հե­տաքրք­րում էին հա­յոց մշա­կոյ­թի իտ­է­ա­լա­կան գա­ղա­փա­րա­կան հիմ­քե­րը, յու­նա­կան մտա­ւո­րա­կան հո­սանք­նե­րի ար­ձա­գան­գու­մը հայ հին գրա­կա­նու­թեան մէջ: Այս­պի­սի հե­տաքրք­րու­թիւն նրա մէջ զար­գաց­րել էր գեր­ման  բա­նա­սի­րու­թիւնը եւ այս­պի­սի աշ­խա­տան­քի հա­մար նա լաւ գի­տէր յու­նա­րէն լե­զուն: Իսկ սրանք միայն լե­զու­ներ չէ­ին նրա հա­մար եւ հիմ­նո­վին ծա­նօթ էր նա­եւ լա­տին լեզ­ուին: Գեր­ման­իոյ մէջ Յ. Մա­նանդ­եա­նը իւ­րաց­րել էր գեր­ման պատ­մա­գի­տու­թեան ոգին` լի­նել փաս­տա­ցի, միշտ ղե­կա­վար­ուիլ մէկ սկզբուն­քով, որ պատ­մու­թիւնը փաս­տե­րի գի­տու­թիւն է, գործ ու­նի եզա­կի եւ չկրկնուող փաս­տե­րի հետ:

Հա­յոց պատ­մու­թեան հե­տա­զօ­տու­թիւնը Յ. Մա­նանդ­եան կա­տա­րում է միայն սկզբնաղ­բիւր­նե­րի հի­ման վրայ, այ­սինքն` հայ լա­տին եւ յոյն աղ­բիւր­նե­րը ի նկա­տի ու­նե­նա­լով: Ասո­րե­րէն նա չգի­տէ եւ ցան­կու­թիւն է յայտ­նում, որ մէկ ասո­րա­գէտ օգ­տա­գոր­ծէ այդ լե­զուով եղած աղ­բիւր­նե­րը հա­յոց պատ­մու­թեան լու­սա­բա­նու­թեան հա­մար: Իսկ այդ աւե­լի քան անհ­րա­ժեշ­տ է, որով­հե­տեւ հայ մշա­կոյ­թի հո­լո­վոյ­թը եր­կար ժա­մա­նակ պայ­մա­նա­ւոր­ուած է եղել ասո­րա­կան ազ­դե­ցու­թեամբ թէ՛ քրիս­տո­նէ­ու­թիւ­նից առաջ եւ թէ՛ յե­տոյ: Նոր պատ­մա­գի­տու­թիւնը նրան մատ­չե­լի է ռու­սե­րէն, գեր­մա­նե­րէն, անգ­լե­րէն եւ ֆրան­սե­րէն լե­զու­նե­րով: Իսկ յոյն եւ լա­տին աղ­բիւր­նե­րը ամէ­նէն կա­րե­րոր­ներն են, որոնք նա օգ­տա­գոր­ծել է սպա­ռիչ ձե­ւով: Չկայ հին գրա­կա­նու­թեան մէջ մէկ էջ, մէկ նա­խա­դա­սու­թիւն, հա­յե­րին վե­րա­բե­րող եւ Հա­յաս­տա­նում  կա­տար­ուած քա­ղա­քա­կան դէպ­քե­րի, հաս­տա­տու­թիւն­նե­րի, դէմ­քե­րի մա­սին, որ նա ի նկա­տի ու­նե­ցած չլի­նի:

Յ. Մա­նանդ­եան մարք­սիստ չդար­ձաւ, կը շա­րու­նա­կէ Գ. Գիւ­զալ­եան, բայց մարք­սիզ­մը նրա պատ­մա­գի­տա­կան մտքին տուեց նոր թե­քում: Նոր պայ­ման­նե­րում նա իր բո­վան­դակ կա­րո­ղու­թիւն­նե­րը նուի­րեց Հին եւ Միջ­նա­դար­եան Հա­յաս­տա­նի ըն­կե­րա­յին կեան­քի հե­տա­զօտ­ման, տնտե­սու­թեան, դա­սե­րի, նրանց յա­րա­բե­րու­թեան եւ ան­ցած փու­լե­րի լու­սա­բա­նու­թեան: Նա չմոռ­ցաւ այս բո­լո­րը կա­պե­լու քա­ղա­քա­կան հո­լո­վոյ­թի եւ մշա­կու­թա­յին հո­սանք­նե­րի հետ“:

Յա­կոբ Մա­նանդ­եա­նի Քննա­կան տե­սու­թիւն հայ ժո­ղովր­դի պատ­մու­թեան Գ. հա­տո­րի մա­սին ժա­մա­նա­կին բա­ւա­կա­նի գրա­խօ­սա­կան­ներ գրուե­ցան: Գէ­որգ­եան Ճե­մա­րա­նի եւ Փրա­կա­յի հա­մալ­սա­րա­նի շրջա­նա­ւարտ եւ պատ­մա­գէտ, գրող եւ ու­սու­ցիչ` Գ. Գիւ­զալ­եան իր ու­սու­ցի­չի գիր­քին մա­սին կը գրէ.- Մա­նանդ­եա­նի ու­սում­նա­սի­րու­թեան նիւ­թը բուն Հա­յաս­տա­նի Պատ­մու­թիւնն է, հե­ղի­նա­կը ի նկա­տի չու­նի նոյն ժա­մա­նակ­նե­րում հայ իշ­խան­նե­րի ճի­գե­րով ստեղծ­ուած Կի­լիկ­եան կամՌու­բին­եան թա­գա­ւո­րու­թեան պատ­մու­թիւնը“: Ըստ հե­ղի­նա­կիՀա­յու­թեան այս եր­կու հատ­ուած­նե­րի պատ­մա­կան անց­քե­րը, թէ­եւ ու­նին շփման ընդ­հա­նուր կէ­տեր, սա­կայն ու­նե­ցել են տար­բեր ըն­թացք եւ բո­վան­դա­կու­թիւն““:

Սփիւռ­քա­հայ բա­նա­սէր Յ. Քիւրտ­եան ժա­մա­նա­կին կը գրէր.- Յա­կոն Մա­նանդ­եան խղճա­միտ գործ մըն է ուր տուած է, գործ մը` որ կա­րե­լի է մեծ հե­տաքրք­րու­թեամբ կար­դալ ծայ­րէ ծայր: Յ. Մա­նանդ­եան կար­ծես մաս­նա­ւո­րա­բար Արե­ւել­եան Հա­յաս­տա­նը նկա­տի ու­նի, միայն Վրաս­տա­նով եւ Հիւ­սի­սա­յին Ատր­պա­տա­կա­նով: Իսկ Արեւմտ­եան Հա­յաս­տա­նի պատ­մու­թիւնը գրե­թէ ան­տես առն­ուած է:

Մինչ կը խօ­սի Մոն­կոլ տի­րա­կալ­նե­րու պե­տու­թեանց սահ­ման­նե­րուն, Հա­յաս­տա­նէն դուրս կա­տա­րած ար­շա­ւանք­նե­րուն եւ այլ մանրամաս­նու­թեանց մա­սին: Ակ­նար­կու­թիւն չկայ հայ­կա­կան գաղ­թա­կա­նու­թեանց, հայ պե­տա­կա­նու­թեանց այ­լուր ար­մատ բռնե­լուն մա­սին, օրի­նակ` Բիւ­զան­դա­կան սահ­ման­նե­րուն մէջ, Ատ­րիք եւ Մի­ջա­գետք:

Ըստ հա­րե­ւան­ցի եւ Հա­յաս­տա­նի եւ ՀայԿի­լիկ­իոյ յա­րա­բե­րու­թեանց մա­սին իր քա­նի մը լոկ թուա­կան ժա­մա­նա­կագ­րու­թիւն­նե­րը, մինչ քննա­կան պատ­մու­թեան մը մէջ կը յու­սա­յինք  գտնել լու­սա­բա­նու­թիւն­ներ Հա­յաս­տա­նի եւ ար­տա­սահ­մա­նի պե­տա­կա­նա­ցած եւ ոչ պե­տա­կա­նա­ցած հայ մեծ զանգ­ուած­նե­րուն յա­րա­բե­րու­թեանց մա­սին:

Ու­րեմն Յ. Մա­նանդ­եա­նի պատ­մու­թիւնը, որ հայ ժո­ղո­վուր­դի պատ­մու­թեան քննա­կան մէկ տե­սու­թիւնը չէ` քննա­կան ըն­տիր ժա­մա­նա­կագ­րու­թիւն մըն է Արե­ւել­եան Հա­յաս­տա­նի մա­սին, աւե­լի` ժա­մա­նա­կագ­րու­թիւն մըն է ար­տա­քին ներ­խուժ­մանց եւ ընդ­հա­րում­նե­րու: Իբր քննա­կան տե­սու­թիւն` հայ ժո­ղո­վուր­դի պատ­մու­թեան գոր­ծը պէտք էր ու­նե­նար աւե­լի խոր եւ լուրջ մշա­կում ժա­մա­նակ­ուան հա­յու­թեան առօր­եայ կեան­քին, նիս­տու­կա­ցին, առեւ­տու­րին, մշա­կու­թա­յին եւ տնտե­սա­կան զար­գաց­ման:

Յ. Մա­նանդ­եա­նի գոր­ծը որ­քան ալ սահ­մա­նա­փակ, սա­կայն դարձ­եալ կա­րե­ւոր պա­կաս մըն է որ կը գո­ցէ:

Ֆէ­ո­դա­լա­կան կար­գը այն մնա­յուն եւ կա­յուն մի­ջա­վայրն է, որի մէջ հա­յու­թիւնն ապ­րել է իր կազ­մա­ւոր­ման առա­ջին իսկ օրե­րից մին­չեւ 16րդ դա­րի սկիզ­բը, իսկ որոշ ասու­մով էլ մին­չեւ 19րդ դա­րը“:

ՅԱ­ԿՈԲ ՄԱ­ՆԱՆԴ­ԵԱՆ

 

Գեր­ման­իա

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles