Արդեօք Ռաֆայէլ Լեմքինի Ազգականները Կրնա՞ն Պարտադրել Լեմքինի Հիմնարկին՝ Հեռացնել Անոր Անունը
Յարութ Սասունեան
Ցեղասպանութեան կանխարգիլման Լեմքինի հիմնարկը (Lemkin Institute for Genocide Prevention), որ Փենսիլվանիոյ մէջ արձանագրուած ոչ առեւտրական կազմակերպութիւն մըն է, վերանուանուած է 2023 թուականին՝ աջակցելու համար անոնց, որոնք կը գտնուին ցեղասպանութեան եւ զանգուածային այլ ոճիրներու զոհ դառնալու վտանգին առջեւ։
Հիմնարկը կոչուած է լեհ-հրէական ծագում ունեցող, Ողջակիզումէն վերապրած իրաւաբան Ռաֆայէլ Լեմքինի (1900-1959) անունով։ Ան 1944 թուականին ստեղծած է «ցեղասպանութիւն» (genocide) եզրոյթը՝ նկարագրելու համար այն, ինչ որ մինչ այդ կ՛անուանէին «հայկական ջարդեր»։ 1948 թուականին, իր անխոնջ ջանքերուն շնորհիւ, ան յաջողած է հասնիլ Միացեալ ազգերու կազմակերպութեան կողմէ «Ցեղասպանութեան յանցագործութիւնը կանխարգիլելու եւ պատժելու մասին» համաձայնագիրի որդեգրման՝ ցեղասպանութիւնը դարձնելով միջազգային յանցագործութիւն։
Հիմնարկը, որ բացառապէս կամաւորական կազմակերպութիւն մըն է եւ չունի վարձատրուող անձնակազմ, նպատակ ունի արժեւորելու Լեմքինի աշխատանքը՝ փորձելով պաշտպանել աշխարհի տարբեր կողմերը գտնուող վտանգուած համայնքները, այդ շարքին՝ արցախահայութիւնը։ 2023 թուականի սեպտեմբեր 5-ին Լեմքինի հիմնարկը հրապարակեց 127 էջնոց տեղեկագիր մը, որուն մէջ կը նշուէր արցախահայերու դէմ զանգուածային վայրագութիւններու, մասնաւորապէս՝ ցեղասպանութեան վտանգի աճին մասին։
2025 թուականին Ռաֆայէլ Լեմքինի ազգական, իրաւաբան Ժոզեֆ Լեմքին ընդդիմացաւ այդ հիմնարկին կողմէ Լեմքինի անուան օգտագործման՝ Կազայի մէջ Իսրայէլի կողմէ պաղեստինցիներու սպանութիւնները իբրեւ ցեղասպանութիւն որակելուն պատճառով։ Ըստ «Տը Թայմզ Աֆ Իսրայէլ»-ի, Ժոզեֆ Լեմքին սիոնական է եւ Իսրայէլի աջակից, որուն հայրը եղած է Ռաֆայէլ Լեմքինի զարմիկը։
«Անոնք կ՛աղաւաղեն անոր (Ռաֆայէլի) ժառանգութիւնը եւ կը յափշտակեն անոր անունը՝ յառաջ մղելու համար ցեղասպանութեան այնպիսի սահմանում մը, որ անհամատեղելի է անոր կեանքին ու գործին վերաբերեալ մեր պատկերացումներուն», ըսած է 57-ամեայ Ժոզեֆ Լեմքին։ «Ինծի համար մասնաւորապէս անոր յիշատակին արատաւորում է անոր անուան կապել ամբաստանութիւններ, որոնք կ՛արժեզրկեն ցեղասպանութեան բուն էութիւնը»։ Ժոզեֆ Լեմքին սպառնացած է դատ բանալ Լեմքինի հիմնարկին դէմ՝ անուան շուրջ ծագած վէճին պատճառով։
2026 թուականի ապրիլին Ժոզեֆ Լեմքին եւ Եւրոպական հրէական միութիւնը (EJA) իրաւական յուշագիր ներկայացուցին Փենսիլվանիոյ Ընկերակցութիւններու եւ բարեսիրական կազմակերպութիւններու պիւրոյին՝ առարկելով հիմնարկին կողմէ Լեմքինի անուան օգտագործման դէմ։ «Իբրեւ հաստատութիւն՝ անոնք կրնան հրապարակել այն, ինչ որ կ’ուզեն։ Բայց անոնք չեն կրնար ներկայանալ Ռաֆայէլ Լեմքինի անունով եւ միեւնոյն ատեն աղաւաղել անոր ժառանգութիւնը, ինչ որ ամբողջութեամբ հակասական էր նման համոզումներու», նշած է միութեան նախագահ եւ հիմնադիր ռապպի Մենախեմ Մարկոլին։ «Անոնց ըրածը ամբողջութեամբ անօրինական է, հետեւաբար մենք Փենսիլվանիոյ իշխանութիւններուն հետ արշաւի սկսած ենք՝ անոնց գործունէութիւնը դադրեցնելու կամ առնուազն անունը փոխելու համար»։
Եւրոպական հրէական միութեան փաստաբանները նամակներ յղած են Փենսիլվանիոյ տարբեր պաշտօնատարներու՝ խնդրելով քննել Լեմքինի հիմնարկը՝ 501(c)(3) յօդուածով տուրքերէ զերծ պահելու բարեսիրական կազմակերպութեան հանգամանքը։ Խումբը նաեւ դիմած է աջակցութեան Իսրայէլի սփիւռքի եւ հակասեմականութեան դէմ պայքարի ծայրայեղ նախարար Ամիխա Չիկլիի, որ նամակ գրած է Փենսիլվանիոյ նահանգապետ Ճոշ Շափիրոյին՝ կոչ ուղղելով այս հետաքննութիւնը առաջնահերթ նկատելու։ Ժոզեֆ Լեմքինը ներկայացնող իրաւաբանական ընկերութիւններէն մէկը ամբաստանած է Լեմքինի հիմնարկը՝ Համասը պաշտպանելու, Հըզպալլային աջակցելու եւ Միացեալ Նահանգները թիրախաւորելու յանցանքներով. ամբաստանութիւններ, զորս հիմնարկը կը համարէ կեղծ եւ զրպարտիչ։
Լեմքինի հիմնարկի տնօրէն Էլիզա ֆոն Եոտեն-Ֆորկի ելեկտրոնային նամակով մը պարզաբանած է. «Լեմքին ընտանիքին քանի մը անդամները կ’աջակցին մեր գործունէութեան եւ կ’ընդունին, թէ ինչպէս մենք կը կիրարկենք Ռաֆայէլ Լեմքինի ուսումնասիրութիւններն ու վերլուծութիւնները մեր կանխարգիլման գործիքակազմերուն մէջ»։
Լեմքինի հիմնարկը 2025 թուականի հոկտեմբեր 14-ին հանդէս եկաւ հետեւեալ յայտարարութեամբ. «Մեր կողքին են Լեմքին ընտանիքի անդամներ, որոնք կապ հաստատեցին 2023 թուականի հոկտեմբեր 7-էն (Համասի յարձակման օրը) ետք։ Փիթըր Լեմքին, որուն մանկութեան տունը եւս յաճախ կ’այցելէր Ռաֆայէլ Լեմքին, յատկապէս մեծ աջակցութիւն ցուցաբերած է՝ քաջալերելով, բաժնեկցելով Լեմքինի աշխատանքին վերաբերեալ իր պատկերացումներով եւ տեղեկացնելով պետութիւններու կողմէ Ցեղասպանութեան համաձայնագիրի վաւերացման ջանքերուն մէջ իր ընտանիքին սերտ համագործակցութեան մասին … Միայն Իսրայէլի վերաբերեալ մեր աշխատանքն է, որ պատճառ դարձաւ համակարգուած զրպարտիչ արշաւի մը Միացեալ Նահանգներու մէջ՝ վտանգաւոր եւ նախադէպ ստեղծող հետեւանքներով»։ Չեխիա բնակող Փիթըր Լեմքին միացած է Լեմքինի հիմնարկի վարչութեան։
Լեմքինի հիմնարկին կողմէ Ռաֆայէլ Լեմքինի անուան օգտագործման շուրջ ծագած վէճը իրականութեան մէջ քաղաքական բնոյթ ունի, աւելի քան՝ իրաւական։
Ռաֆայէլ Լեմքինի ազգականները որեւէ վերահսկողութիւն չունին անոր անուան օգտագործման նկատմամբ, բացի եթէ յատուկ կերպով ժառանգած են անոր անուան օգտագործման օրինական իրաւունքները։ Չկան ծանօթ փաստաթուղթեր, որոնք կը վկայեն, թէ Ռաֆայէլ Լեմքին նման իրաւունքներ կտակած է իր ազգականներէն ոեւէ մէկուն։ Քանի որ Ռաֆայէլ մահացած է ծայրայեղ աղքատութեան մէջ, անոր ազգականներէն ոչ մէկը որեւէ ժառանգութիւն ստացած է։
Նոյնիսկ եթէ ըլլային նման ժառանգութեան ապացոյցներ, Փենսիլվանիոյ օրէնսդրութեամբ անուան առեւտրական օգտագործման համար կայ 30 տարուան պայմանաժամ։ Լեմքին մահացած է 1959 թուականին։ Այսպէս, Փենսիլվանիոյ օրէնքով այդ իրաւունքին գործողութեան ժամկետը սպառած պիտի ըլլար 1989 թուականին։ Աւելի՛ն. այդ օրէնքը կը տարածուի Փենսիլվանիա նահանգին մէջ մահացած անձերու վրայ, մինչդեռ Ռաֆայէլ մահացած է Նիւ Եորքի մէջ։
Ինչ կը վերաբերին քաղաքական բանավէճին մէջ ներգրաւուած Լեմքինի որոշ ազգականներու, որոնք Իսրայէլի ջերմեռանդ աջակիցներ են, ապա կան այլ ազգականներ, որոնք դէմ չեն Կազայի պաղեստինցիներուն նկատմամբ Իսրայէլի գործողութիւններուն վերաբերեալ հիմնարկին քննադատութեան։ Աւելի՛ն. Ռաֆայէլի ազգականներէն մէկը որոշած է միանալ հիմնարկի վարչութեան։
Հետեւաբար Լեմքինի այն ազգականները, որոնք դէմ են հիմնարկի անուանման, ունին ո՛չ իրաւական, ո՛չ ալ քաղաքական լիազօրութիւն՝ արգիլելու անոր օգտագործումը։ Մեծ է հաւանականութիւնը, որ եթէ այս հարցը հասնի դատարան, Լեմքինի հիմնարկը պիտի յաղթէ։
