ԱԶԳԱՅԻՆ ՄՇԱԿՈՅԹԸ ԿԸ ԴԱՌՆԱՅ ԱՂՕՏ ՅԻՇԱՏԱԿ, ԻՆՉՊԷՍ ԶԱՅՆ ԴԱՐՁՆԵԼ ԳՈՅԱՏԵՒՄԱՆ ՀԶՕՐ ԱԶԴԱԿ

0 0
Read Time:6 Minute, 37 Second

balian 2

Յ. Պալեան
Քուինզ, Նիւ Եորք

ՄՇԱԿՈՅԹԸ ԸՆԴՀԱՆՐԱՊԷՍ

Խորհրդածութիւնը կը վերաբերի հայկական սփիւռքներու: Հայաստան առանձին պարագայ է: Այդ մասին ալ խօսողներ կան, պէտք է խօսուի:
Լայն առումով մշակոյթը բնութիւնը, շրջապատը, տարրերը հասկնալու, անոնց պատշաճելու, զանոնք գերանցելու եւ անոնց հետ ապրելու ընթացք է, սկսած մոլորակի վրայ մարդու երեւումով: Պատշաճիլ եւ գերանցում կատարել, տէր ըլլալ բնութեան եւ մեր անձին: Մարդը շրջապատէն անջատուած է զայն հասկնալով ու բացատրելով: Ան իր կացութենէն փորձած է անկախանալ, ոստում կատարելով իր բնութեամբ իսկ իրեն սահմանուած վիճակէն, յաջորդական քայլերով ծնունդ տուած է մշակոյթին, ընտելացնելով եւ հասկնալով բնութիւնը:
Մշակոյթը մարդեղութեան յատկանիշն է, անով է որ կը ժառանգուի անցեալը եւ կը կապուինք ապագային, իմաստաւորելով արարքները, անցեալը, ներկան, գալիքը, անհասկնալին: Անցեալի ներառում եւ շարունակութիւն ըլլալու միտում, յիշողութիւն, ուրիշներ պիտի ըսէին անմահանալու փորձ: Ամերիկացիները եզակիութիւն չեն շնորհեր այս կամ այն մշակոյթին, կ’ըսեն՝ patterns of culture, մշակոյթի տարբեր բնորդներ եւ արտայայտութիւններ:
Հին եւ նոր ժողովուրդները, Նիւ Եորքի երկնաքերերու բնակիչները, Ափրիկէի եւ Ամազոնի անտառներու մարդիկ, ունին իրենց մշակոյթները, աշխարհընկալման ոճը: Գերադասել մէկը միւսին, կը նշանակէ արհամարհել մարդը, մարդկային իրաւունքը անտեսել: Սեփականէն հեռանալով ընդգրկուիլ տարբեր մշակոյթի մէջ, ինքնութեան կորուստ է: Ինքնախաբէութեան որձեւէգ խօսք է զոյգ կամ երրեակ մշակոյթով ինքնութիւնը: Սեփականէն զատ միւսները զարգացում են, հարազատ չեն:
Այսօր, կայսերապաշտութիւն դարձած, համատարած համաշխարհայնացումը ոճիր է մշակոյթներու դէմ, կը հարթէ բազմազանութիւնը, եւ եթէ իմաստութիւնը ինքզինք չպարտադրէ, պիտի հաստատուի անգոյն եւ աննկարագիր միօրինակութիւն, Ճորճ Օրուէլի թիւերով մարդիկ պիտի ըլլանք, Հերպերթ Մարքիւզի սահմանած միատարածք մարդը, l’homme unidimensionnel: Գումարեցէ՛ք Օրուէլի եւ Մարքիւզի նախատեսութիւնը եւ կ’ունենաք կրօններու նախատեսուած ժամանակներու վերջը: Երեւակայեցէք, որ դաշտերուն մէջ բուսնին միայն դդում կամ միայն բողկ… Այս երեւակայութեամբ փորձենք դիտել մեր հետաքրքրութիւնները եւ մեր ներկան, յաղթահարելէ ետք մեր հաւկուրութիւնը:
Մշակոյթը բամաբնոյթ ազդակներու համադրման եւ հանդիպման քառուղի է. աշխարհագրութիւն, բնութիւն, հոլովոյթներ: Անոնց ծայրամասին կը յայտնուին մտածումը, շնորհը, նիւթէն տարբեր ըլլալու միտումը եւ լարումը, եւ կը ծնին արուեստները, նիւթէն եւ գիտութենէն անդին տիեզերական այլ զրոյցի մը համար: Իրականութենէն տարբերը նուաճելու ազնիւ յանդգնութիւն է այդ:
«Ընդհանրապէս մշակոյթ» ըմբռնումը վերացական եզր է, գաղափարական կամ քաղաքական ճառ: Հարկ է խօսիլ «մշակոյթներ»ու մասին, բազմազան, որոնք զարգացած են առանձին պայմաններու մէջ, ունին իրենց իւրայատկութիւնները: Կարելի չէ նոյն գլխուն տակ դնել էսքիմոներուն եւ թիպէթցիներուն մշակոյթը: Իւրաքանչիւրի մշակոյթը ձեւաւորում է աշխարհը տեսնելու եւ ընկալելու կերպերու, որոնցմէ ծնունդ առած են, օրինակ, կրօնները:
Լայն առումով մշակոյթը, հողամշակութենէն արհեստներ, արուեստ եւ գիր գրականութիւն, տարբերութիւններու արտայայտութիւն ըլլալով, ինքզինք արժեւորելով եւ պաշտպանելով, կը յառաջացնէ քաղաքական ընթացքներ: Պարզ է. մշակոյթը քաղաքականութեան մեկնակէտն է եւ անոր բովանդակութիւն տուողը, քանի որ տարբերութիւնները պաշտպանելու կոչուած է: Մշակոյթները կը յառաջացնեն տարբերութիւններ, զորս կը կոչենք ազգային, ազգային սահմաններով, լեզուներով, կրօններով: Տիրակալներ միշտ ուզած են տիրել եւ միօրինականացնել մշակոյթները, հաստատելէ ետք իրենց իշխանութիւնը: Գաղութարարները առաջին հերթին կը հաստատէին իրենց դպրոցները: Խորհրդային իշխանութիւնը, տնտեսական միօրինականցման ընկերացուց ռուսերէնի գերակայութիւնը որպէս միացման հզօր միջոց: Պարտադրելով լեզու եւ մշակոյթ, գերակառոյցը նոյնացնելով, աստիճանաբար կը վերանան տարբերութիւնները, կը ստեղծուի արժէքներու հասարակաց համակարգ: Նոյնիսկ մորթի գոյնը չի կրնար արգելք ըլլալ տարբերութիւններու վերացման:

ՀԱՅԸ, ԻՐ ՄՇԱԿՈՅԹԸ ԵՒ ԳՈՅԱՏԵՒՈՒՄԸ

Մեր ժողովուրդը, Հայաստան եւ սփիւռքներ, տեւաբար ենթակայ եղած է եւ կը շարունակէ ըլլալ արտաքին ուժերու ինքնութիւն հարթող ընթացքին: Այս իրականութիւն է, առանց արդարացումներ փնտռելու կամ տեսաբանական մարզանքներ ընելու: Պատմութիւնը կը վկայէ: Կը խօսուի Լեհաստանի անհետացած հայ գաղութի մասին: Աւելի հին ժամանակներուն, Բիւզանդիոնի Նիկեֆոր հայազգի կայսրը հայերով բնակեցուցած էր Իտալիոյ հարաւային շրջանները, հոն մնացած են հայկական եկեղեցիներ, հայ սուրբերու անուններ, եկեղեցիի դարպասի գլխուն Գրիգոր Լուսաւորիչի արձան, բայց հայեր չկան, կորսնցնելով սեփական մշակոյթը, որդեգրելով եւ որդեգրուելով շրջապատի մշակոյթին մէջ, անհատներ շարունակած են ապրիլ նոր ինքնութեամբ, հինը չքացած է, հայը ընկղմած է:
Խորհրդային օրերուն՝ Հայաստան, այսօր բազմագոյն սփիւռքներու մէջ, հայեր ենթակայ էին եւ են անզէն եւ անարիւն մնայուն նախայարձակման: Ֆրանսացի մտաւորականը, Տոմինիք Նոկէզ, ի տես ամերիկերէնի յարաճուն տարածման Ֆրանսայի մէջ, կը խօսի «մեղմ գաղութացման» մասին: Եթէ Ֆրանսայի պէս մեծ եւ հզօր մշակոյթով երկրի մտաւորականը կը տեսնէ մշակոյթով հասնող «գաղութացում»ը, կրնա՞նք մենք պահ մը կանգ չառնել եւ լուսարձակի տակ չբռնել մեր «կացութիւն»ը: Ինչպէ՞ս պիտի տեւենք մեր ինքնութեամբ, առանց լուծուելու շրջապատին մէջ, ո՞ւր պիտի տանի մեզ մեղմ կամ սրընթաց «գաղութացում»ը:
Այս անփառունակ վիճակին անդրադարձողներ եղած են եւ կան: Անոնց խօսքը կը նմանի Սերվանթէսի հողմաղացներու դէմ կռուող հերոսի՝ Տոն Քիշոթի՝ պայքարին: Վահան Տէրեանը կը սիրենք եւ կ’երգենք, կը թարգմանենք,, բայց չենք յիշեր եւ յիշեցներ անոր դառն խօսքը ուղղուած անոնց, որոնք օտարախօսութիւնը բնական կը համարեն: Ըսած է՝ «միթէ՞ դիակ է ձեր ուզածը»: Այսօր օտարախօսութիւնը բնական կը համարենք, ընկերային-դասակարգային վերելք: Հետեւութեամբ Վահան Տէրեանի հարցնենք՝ թէ ո՞ւր կ’ուզենք հասնիլ եւ ո՞ւր հասցնել մեր ժողովուրդը, Իտալիոյ հայանուն սուրբերուն քո՞վ:
Հեռանալով հայ լեզուէն եւ մշակոյթէն, չենք լսեր ազգի ոգին պահող մտաւորականները: Եթէ օտարախօս եւ օտարագիր դարձողները, զանոնք քաջալերողները, անոնցմով հպարտացողները, լսէին Ռաֆայէլ Իշխանեանի դառն եւ հատու խօսքը, ըստ որուն՝ «առանց լեզուի ի՞նչ ազգ», իրենք հոգեփոխութեան կ’ենթարկուէին եւ իրենց ետեւէն կը քաշէին դէպի ապահայացում ընթացողները: Վահան Տէրեան կամ Ռաֆայէլ Իշխանեան կը դառնան հայու քաղաքականութեան իմաստ տուողները, Հայաստան եւ սփիւռքներ, հայ մշակոյթով իմաստաւորելով ազգային քաղաքականութիւնը, որպէսզի ան դադրի հաց-պանիր, դատարկ կարգախօս կամ շաբաթավերջի կարեւոր անկարեւորութիւն ըլլալէ:
Դժուար պայմաններու մէջ ինքնութիւն պահելու պարտաւոր ենք: Փոխանակ նահանջելու եւ աւաղելու, դիտենք աշխարհը: Ազատագրական պայքարը ընդունած ժողովուրդներ կան, անոնք երբ զինաթափ եղած են, կորսուած են: Իրլանտայի ազատագրական բանակի՝ Շին Ֆէյնի՝ մարտիկները ոչ միայն կռուիլ գիտցած են, այլ եղած են իմաստուն: Կ’ըսէին, թէ իրենք անգլիացիները պիտի վտարէին ոչ թէ զէնքով, այլ կաէլիքով, իրենց լեզուով: Եթէ հանդէսներու ընթացքին ըսուածները հովին հետ չկորսուէին, կը յիշէինք Խաչատուր Աբովեանը, որ իրլանատացիներէն առաջ այդ գիտցած էր, պատգամելով, որ «եթէ լեզուն չըլլայ մարդ ի՞նչ բանի նման կ’ըլլայ»:
Եթէ անդրադառնանք, մեր ոչ-հեռաւոր պատմութեան, պիտի տեսնենք, որ ստրուկի վիճակէն դուրս եկանք, զարթօնք ունեցանք, լեզուի զարգացումով, իւրացումով, անոր գործածութեան ընդհանրացումով եւ անով ստեղծուած ինքնութիւն կերտած գրականութեամբ:
Ազգի ժառանգութիւնը եւ ինքնութիւնը կը փոխանցուին մշակոյթով, որուն կրողն է լեզուն, պատմութեան վկայարանը: Ան է որ թիրախ եղած է նախայարձակումներու. Տիզբոն, Հռոմ, ցար, սուլթան, Լենին եւ միւսները, նաեւ այսօր: Ազգի ինքնութիւնը կ’արտայայտեն մշակոյթի գործիչները: Եթէ անոնք չմոռցուին, կը լսենք Սայաթ Նովայի «Ղալամ սիրի»ին, Վահան Թէքէեանի «Քեզ կը սիրեմ հայ լեզու մրգաստանի մը նման»ը՝ հաղորդուելու համար, Մուշեղ Իշխանի պարզ տողերը՝«Հայ լեզուն տունն է հայուն…», վերդասակարգային եւ վերկուսակցական ազնիւ քաղաքականութիւն: Կը կորսուի լեզուն, կը կորսուի ազգը: Պարզ է, որ մշակոյթը գիտակցական լիցք կու տայ քաղաքականութեան: Հայրենիքի ազատագրումը եւ ամբողջացումը քարտէսի առջեւ նստած գիծ քաշել չէ, այլ նաեւ հոգեբարոյական ժառանգութեան տիրութիւն: Յիշել Խրիմեանի պատգամը՝ «Պապիկ»էն «Թոռնիկ»ին, որ «հողը պէտք է կեանքի եւ մահուան օրը… անհող չմնաս»… Այդ հողը Համաստեղի Փերչենճ գիւղն է, սասունցիի Խութ գիւղը՝ ուր սուրերը կը ջրդեղէին գիշերուան զովով (Վ. Խեչումեան): Առանց այս ապրումին, ինչ որ կը կոչենք Հայկական Հարց, Հայ Դատ, անկախութիւն, ամբողջացում, պետութեան սէր, կ’ըլլան ավաղորդայն աղմկարարութեան:

«…ՄԵՐ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴԸ ՈՉԻՆՉ Է ԱՌԱՆՑ ՄՇԱԿՈՅԹԻ»

Եթէ անհատապէս եւ հաւաքաբար, գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար, ազգին հետ առընչութիւն չունեցող պատճառներով հրաժարինք լեզուէն, կանգ առնեն ստեղծագործութիւնը եւ մշակութային զարգացումը, ազգային հէնքի վրայ, դեռ ժամանակ մըն ալ մշակոյթը կը դարձնենք փաչուըրք, պարզ հայերէնով` կարկտան, հանդէսներու զուարճութիւն: Այդ հունով, ուշ թէ կանուխ ազգը կը դադրի ներկայ ունենալէ, կը դառնայ անցեալ, եւ ապագայ պատմաբանները կ’ուսումնասիրեն մեռեալ ազգ մը իր մեռեալ լեզուով:
Ազգի կամ կուսակցութեան մը մշակութային քաղաքականութիւնը ազգային ռազմավարութիւն է: Կարկտաններ, կիսամիջոցներ, խուսանաւում, հանդուրժուող տեղատուութիւնները, նոյնքան վնասակար են որքան թշնամի բանակներու ներխուժումը կամ ազգի մը զաւակներու գերեվարումը: Ազգին համար մեծ վտանգ է, աղէտ, հոգիի գերեվարումը: Այս է մշակութային կորուստը:
Աւետիս Ահարոնեան դիպուկ կերպով խտացուցած է այս իմաստութիւնը, իր արտասանած վերջին խօսքին մէջ. «…մեր ժողովուրդը առանց մշակոյթի ոչինչ է եւ մահուան դատապարտուած»: Ճապկումներով կը խուսափինք այս պարզ ճշմարտութիւնը մենք մեզի եւ մեր շրջապատին ըսելէ: Եւ ապա աւեւլցուցած է. «Առանց հողի մշակոյթ չկայ»: Պարզ. անհող մշակոյթը անվաղորդայն թափահարում է, որ շարունակութիւն պիտի չըլլայ: Վերանհատական իմաստութիւն է ընդունիլ հայրենադարձութեան հրամայականը, այսօրուան եւ վաղուան համար:
Վերջին բառերը, որոնցմէ ետք լռած է Աւետիս Ահարոնեան, որուն ստորագրած դաշնագիրը դրօշ կ’ընենք, բայց ոչ կտակ խօսքը. «Մեր մշակոյթը կշիռն է նաեւ մեր կամքի ու թափի, մեր ուժի ու ճիգի»: Առանց մեկնաբանութեան մարտահրաւէր:
Ազատագրական պայքարի համար կենսական է մշակոյթը` որպէս ենթահող գիտակցութեան եւ անոր յաջորդող յանձնառութեան. լեզու, գրականութիւն, երգ, երաժշտութիւն, միշտ` սեփականը: Տեղատուութիւններով եւ հրաժարումներով ազգ չի պահուիր, եւ յանձնառութիւնները կ’ըլլան տուեալ պահու մը բռնկող յարդի բոց: Խուսանաւումներով, կարկտաններով, մօտաւորով գոհանալով, ազգը կ’այլասերի եւ անատակ կ’ըլլայ տոկալու, տեւելու, իրաւունքի տէր կանգնելու:
Մշակութային համազգային քաղաքականութիւն մը հրամայական պահանջ է, տեղատուութիւններէ եւ փերեզակային պատշաճեցումներէ վեր:
Վերհամայնքային, վերդասակարգային, վերկուսակցական:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post «Մեր Ցանկութիւնն Է, Որ Ելքը Ըլլայ Խաղաղ Ճամբան…», Կը Յայտնէ Հ.Հ. Նախագահ Սարգսեան
Next post ՆԻՒ ԵՈՐՔ.- ՄԵԾ ՀԱՅՐԵՐՈՒ – ՄԱՅՐԵՐՈՒ ՕՐ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles