ՈՐԿՈՐ ԵՒ ՈՐԿՈՐԻ ՀԻՒԱՆԴՈՒԹԻՒՆՆԵՐ
Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան
Մոնրէալ
Որկորը, կերակրափողը (esophagus), մկանային, բարակ, պարապ եւ երկար խողովակ մըն է, որ ունի 25-30 սմ երկարութիւն: Ան կ՚երկարի ենթաըմբանէն (hypopharynx) մինչեւ ստոծանի եւ ստամոքսի սկզբնաւորութիւնը: Որկորը կը փոխադրէ ծամուած սննդանիւթերը եւ բերնին մէջ զետեղուած հեղուկները դէպի ստամոքս: Այս փոխադրութիւնը տեղի կ՚ունենայ ակամայ, որկորի մկաններու գալարակծկումներով (peristaltic movements):
Որկորը կը յատկանշուի յստակ երկու կծկումներով առաջինը կը գտնուի անոր սկզբնաւորութեան եւ կը կոչուի վերին կծկում, իսկ երկրորդը կը գտնուի անոր վերջաւորութեան եւ կը կոչուի վարի կծկում: Որկորը կազմուած է բարակ մկաններէ եւ անոր ներքին մակերեսը ծածկուած է յատուկ խլնաթաղանթով մը:
Բերնին պարունակութիւնը կուլ տալու սկզբնաւորութեան` խռչափողի երկու իրական ձայնալարերը անդրադարձաբար (reflexly) եւ ինքնաբերաբար իրարու կը մօտենան եւ կը փակեն խռչափողը, որպէսզի կուլ տրուած նիւթերը սխալմամբ մուտք չգործեն խռչափող եւ չուղղուին դէպի թոքերը: Սննդանիւթերու մուտքը եւ ներկայութիւնը թոքերուն մէջ կը յառաջացնեն շնչահեղձութիւն եւ ապա՝ թոքերու բորբոքում:
Կլլելու գործողութիւնը հեզասահ ընթանալու համար, կերակուրի պատա-ները լաւապէս ծամուելու են եւ լորձունքով խմորուելու են ու կակուղնալու են: Որկորը չի կրնար փոխադրել կերակուրներու խոշոր պատառները, որոնք աւելի մեծ տարողութիւն ունին քան իր բացուածքը:
Որկորը մարմնի բոլոր օրկաններուն նման կրնայ ունենալ հիւանդագին եւ անբնական երեւոյթներ, որոնցմէ կարելի է յիշել կարեւորագոյնները՝
Ա. Զուտ որկորային հիւանդութիւններ՝
ա. Որկորի մասնակի կամ ամբողջական խցում, որ կը յառաջանայ՝
- Օտար առարկաներու գոյութեան հետեւանքով
Օտար մարմին ըսելով կը հասկնանք այն ինչ որ սննդանիւթ չէ: Ան կրնայ ըլլալ որեւէ մէկ կարծր խոշոր մարմին, նիւթ, որ չի կրնար անցնիլ որկորին մէջէն եւ կը խցէ զայն: Ընդհանրապէս տեսնուած օտար առարկաներէն կարելի է յիշել մետաղային դրամներ եւ ոսկորի կտորներ: Օտար մարմիններու 95 տոկոսը կը տեսնուին որկորի վերին կծկումին մէջ, իսկ 5 տոկոսը վարի կծկումին մէջ:
- Սննդանիւթերու խոշոր պատառներու հետեւանքով
- Որկորի ընդոծին թաղանթ-մաշկով (web)
Ան բարակ մաշկ մըն է, որ կը պատահի որկորի որեւէ մէկ բաժնին մէջ: Ան կրնայ ըլլալ պզտիկ, մեծ եւ մէկէ աւելի: Այս ընդոծին անբնական կացութեան պատճառով նորածինը չի կրնար կլլել խմած կաթը եւ շարունակ կը փսխէ: Շտապ վիրաբուժական գործողութիւն մը կը դառնայ պարտաւորիչ:
- Որկորի լաւորակ, ոչ-վտանգաւոր եւ վատորակ-խլիրդի ուռերով: Այս ուռերուն դարմանումը կ՚ըլլայ ընդհանրապէս վիրաբուժական գործողութեամբ:
- Սրտի մայր զարկերակի (aorta) աղեղի (arch) ճնշումով
- Թոքային մեծ խլիրդային ուռերու ճնշումով
- Որկորի ընդոծին նեղացումով (stricture). այս կը տեսնուի ընդհանրապէս որկորի վարի բաժնին մէջ:
Որեւէ մէկ պատճառով պատահած որկորի խցումը շուտով պէտք է վերացուի որպէսզի ենթական կարենայ բնականօրէն ուտել եւ խմել:
բ. Որկորի ծոցակներ (diverticulum)
Այս ծոցակները որկորի պատերուն վրայ տեսնուած մեծ ու պզտիկ փոսիկներ են, որոնք կրնան յայտնուիլ որկորի որեւէ մէկ բաժնին մէջ, բայց մասնաւորաբար անոր վերի մէկ երրորդ բաժնին մէջ: Անոնք կը յառաջացնեն կլլելու դժուարութիւն, չմարսուած սննդանիւթերու ետհոսք (reflux) դէպի ենթաըմբան եւ բերան, ինչպէս նաեւ անախորժ հոտի եւ համի զգացում: Մեծ ծոցակները նշմարելի կ՚ըլլան բժշկական քննութեան ընթացքին՝ պարզապէս շօշափելով հիւանդին վիզը: Որկորի ծոցակները կը վերանան վիրաբուժական գործողու-թեամբ:
գ. Թունաւոր հեղուկներով որկորի այրուածք
Մարդիկ գիտակցաբար կամ անգիտակցաբար կուլ կուտան զանազան տեսակի թունաւոր հեղուկներ: Թթու (acidic) հեղուկներ կը յառաջացնեն մակերեսային այրուածք, իսկ կալաքարային (alkaline) հեղուկներ կը յառաջացնեն խորունկ այրուածք: Այս այրուածքներուն հետեւանքով որկորը մէկէ աւելի տեղեր կը սպիանայ եւ որոշ չափով կը նեղնայ: Որկորի այրուածքին կ՚ուղեկցի նաեւ ընդհանրապէս խռչափողի այրուածք: Որկորի եւ խռչափողի այրուածքներուն հետեւանքով հիւանդը կը տառապի որկորի ցաւէ ու այրուածքէ, կլլելու դժուարութենէ, խռչափողի ջրուռեցքէ (edema), ձայնի խռպոտութենէ եւ շնչահեղձութենէ: Շատ քիչ պարագաներուն որկորի պատը կը ծակի դէպի շնչափող եւ կը ստեղծուի կեղանկ-խլուակ (fistula) մը շնչափողին եւ որկորին միջեւ: Այս նորաստեղծ խլուակին միջոցաւ կուլ տրուած նիւթը կրնայ շատ դիւրաւ մուտք գործել շնչափող եւ հոնկէ թոքերը. Այս կացութիւնը կը յառաջացնէ թոքատապ եւ շնչահեղձութիւն:
Թունաւոր կազերով եւ հոսանուտներով որկորի այրուածքը կը կարօտի հի-ւանդանոցային շտապ օգնութեան եւ երկարատեւ բժշկական դարմանումի: Յաճախ շտապ վիրաբուժական գործողութիւն մը պարտաւորիչ կը դառնայ:
դ. Ստամոքսա-որկորային ետհոսք (gastro-esophageal reflux)
Ան կը յառաջացնէ՝ որկորի լայնացում, ցաւ եւ այրուածք, ինչպէս նաեւ ստամոքսի թթու պարունակութեան հակադարձութիւնը դէպի բերան: Այս կացութիւնը կը դարմանուի թէ՛ դեղերով եւ թէ՛ վիրաբուժութեամբ:
ե. Խոշոր պատառի մը – գունդի մը (lump) եւ կամ օտար մարմինի մը գոյու-թեան զգացումը որկորի վերին բաժնին մէջ.
Այս կը պատահի առաւելաբար ստամոքսա-որկորային ետհոսքը եւ հոգեբա-նական որոշ խանգարումներ ունեցողներուն մօտ: Այս հիւանդագին երեւոյթը կը բուժուի վիրաբոյժի մը եւ կամ հոգեբոյժի մը կողմէ:
զ. Ստամոքսա-որկորային ճողուածք (hernia)
Անոր ախտանշանները կրնան ըլլալ՝ ստամոքսի եւ որկորի ցաւ, լայնացում եւ այրուածք: Այս կացութիւնը կը դարմանուի դեղերով եւ վիրաբուժական միջամտութեամբ:
է. Որկորի մկաններու տկարացում եւ աշխատանքի դանդաղում
Այս կացութիւնը կը յառաջանայ տարիքի բերմամբ:
Բ. Որկորի հիւանդութիւններ այլ հիւանդութիւններու ուղեկցութեամբ՝
ա. Plummer-Vinson համախտանիշ
Այս համախտանիշը (syndrome) ընդհանրապէս կը տեսնուի իգական սեռին մօտ 20-50 տարիքի միջեւ: Անոր ախտանշաններն են՝ արեան երկաթի նուազում եւ արեան տկարութիւն, ըմբանային թաղանթ եւ ըմբանա-որկորային ճողուածք: Բարեբախտաբար այս բոլոր ախտանշանները ընդհանրապէս կ՚անհետանան բուժային երկաթի գործածութեամբ:
բ. Պնդամաշկ (scleroderma)
Ան մորթային հիւանդութիւն մըն է, որ կը յատկանշուի մորթի տարբեր խաւերուն կարծրացումով եւ պրկուածութեամբ: Ասոր կ՚ուղեկցի որկորի ներքնամաշկի կարծրացումը որուն հետեւանքով որկորը կը նեղնայ եւ հիւանդը կ՚ունենայ կլլելու դժուարութիւն:
գ. Մկանային որոշ հիւանդութիւններու պարագային որկորը կ՚ունենայ անբնական եւ տկար շարժումներ եւ պրկումներ:
Որկորի բոլոր տեսակի հիւանդութիւնները կ՚ախտաճանաչուին որկորադի-տումով (esophagoscopy):
Իսկ որկորի կարգ մը հիւանդութիւններ կը դարմանուին որկորադիտակի օգտագործումով:
Որկորադիտակ (esophagoscope) գործածող բժիշկը ըլլալու է մասնագէտ բժիշկ մը: Որկորադիտումը դիւրին միջոցառում մըն է, սակայն անփորձութեան հետեւանքով կրնան պատահիլ կարգ մը բարդութիւններ, օրինակ՝ շրթունքի եւ ակռաներու վնաս, լեզուի վիրաւորանք, որկորի ծակում, շնչափողա-որկորային խլուակի (fistula) ստեղծում, խռչափողի վնաս եւ արիւնահոսութիւն:
