Սեդա Պարսումեան-Տատոյեանի «Իսլամը Հայ Գրական Մշակոյթին Մէջ. Բնագիրներ, Հիմնավայրեր, Ուժընթացք» Նոր Հատորը (Islam In Armenian Literary Culture. Texts, Contexts, Dynamics)

Փրոֆ. Սեդա Պարսումեան-Տատոյեան հրատարակեց իր վեցերորդ եւ ամէնէն լայնածաւալ աշխատութիւնը` տասնչորս դարեր տեւող հայ-իսլամական քաղաքական, մշակութային եւ միջկրօնական փոխյարաբերութեանց ուսումնասիրութեանց մէջ: Հայագիտութիւնը բերելու իր բնակա՛ն միջավայրին` այսինքն արեւելագիտական եւ մասնաւորաբար մերձաւորարեւելեան գիտութեանց ծիրին մէջ, իր առաջին լայն աշխատութիւնն էր «Յովհաննէս Երզնկացիի «Ի տաճկաց իմաստասիրաց գրոց քաղեալ բանք»-ին իսլամական աղբիւրները եւ փիլիսոփայական արձակը այդ լոյսին տակ» (Beirut,1991): Միջնադարեան մերձաւորարեւելեան աշխարհին մէջ հայոց ուղղակի եւ կեդրոնական դերին ամէնէն ցայտուն պարագան «Հայկական շրջանը» (1074-1171) կամ դարն էր Ֆաթիմիական խալիֆայութեան շրջանին: Տատոյեանի երկրորդ եւ կրկին ամբողջովին ինքնուրոյն աշխատութիւնը` «Ֆաթիմիական հայերը – Մշակութային եւ քաղաքական փոխյարաբերութիւններ Մերձաւոր Արեւելքի մէջ» (The Fatimid Armenians: Cultural and Political Interactions in the Near East, Leiden: Brill, 1997) յայտնութիւն մըն էր արեւելագիտութեան եւ միջկրօնական գիտութեանց համար: Մերձաւոր Արեւելքի մէջ հայոց գործօն դիրքին, դերին եւ գործունէութեան պատմականացումը նորութիւն էր նաեւ հայագիտութեան մէջ: Բնականօրէն իր յաջորդ գործն էր եռահատոր աշխատութիւն մը` «Հայերը միջնադարեան իսլամական աշխարհին մէջ – փոխյարաբերութեանց նախատիպարներ/յարացոյցներ – Եօթներորդէն տասնչորրորդ դարեր» [The Armenians in the Medieval Islamic World Seventh to Fourteenth Centuries: Paradigms of Cultural-Political Interactions. 3 vols. New Brunswick, NJ & UK: Transaction Publishers, 2011, 2013). հատոր Ա. «Արաբական շրջանը Արմինիայի մէջ- 7-11-րդ դարեր. հատոր Բ. «Հայկական ռէալփոլիթիք իսլամական աշխարհին մէջ եւ տարանջատուող նախատիպարներ եւ Կիլիկիոյ պարագան – 11-14-րդ դարեր». հատոր Գ. «Միջնադարեան աշխարհաքաղաքացիութեան նախատիպարներ եւ Երզնկա – Մարգարէն եւ իսլամութիւնը հայ գրականութեան մէջ – 13-14-րդ դարեր»: Այս ընդարձակ գործը առաջին փորձն էր հայոց պատմութիւնը բերելու իր լայն շրջանի պատմական շրջանակին մէջ եւ վերբերել հիմնահարցերը, որոնք պէտք է որ առաջնորդեն նոր աշխատութեանց: Ներկայ աշխատութիւնը` «Իսլամը հայ գրական մշակոյթին մէջ – Բնագիրներ, հիմնավայրեր, ուժընթացք» (Islam in Armenian Literary Culture. Texts, Contexts, Dynamics, Louvain: Peeters, 2021) կարելի է նկատել իր magnum opus-ը (մեծագոյն գործը), որ իր կարգին պէտք էր որ կատարուէր իբրեւ բնական եւ տրամաբանական շարունակութիւնը գործընթացի մը, որ սկսած էր երեք տասնամեակ առաջ Յովհաննէս Երզնկացիի խիզախ պարագայովը` օգտուելու իր ժամանակի գիտութիւններէն, հոգ չէ թէ անոնք ըլլային իսլամական: Իբրեւ մօտեցում, նիւթ, պարունակութիւն եւ աղբիւրագիտական ու ժամանակագրական տարածքայնութիւն տասնչորս դարերու վրայ` հատորը առաջինն է թէ՛ հայագիտական եւ թէ՛ արեւելագիտական ուսմանց մէջ: Եօթներորդ դարէն ի վեր հայ պատմական փորձառութիւնը տարբե՛ր եւ յաճախ իրարու թշնամի իսլամական աշխարհներու մէջ եւ իշխանութեանց տակ` արաբական, թրքական, մոնկոլ-թաթարական եւ պարսկական, եւ այլապէս, քաղաքական եւ մշակութային իսլամութիւնը հասկացողութեան ու հակազդեցութեան կերպերը կը մնան շատ քիչ կամ անուղղակի կերպով մշակուած նիւթեր: Առաջին քրիստոնեայ ժողովուրդներէն մէկը` 640 թուականէն ետք հայերը արդէն կը գտնուէին իսլամական անուղղակի կամ ուղղակի իշխանութեանց տակ, նոյնիսկ հայ թագաւորութեանց ժամանակներուն (բացառութեամբ` Կիլիկիոյ եւ արդի հանրապետութեանց): Մարգարէին եւ իսլամութեան մասին առաջի՛ն եւ կարեւորագոյն վկայութիւններէն մէկը Սեբէոսինն է (660-ականներուն): Այդ թուականներէն մինչեւ այսօր կուտակուած է գրական հսկայական աւանդութիւն մը, որ կը մնար ցրուած` մատենագիրներու պատմութեանց եւ գրական տարբեր սեռերու մէջ: Կան նաեւ Քուրանի թարգմանութիւններ, մէկ մասը տակաւին անծանօթ` ձեռագիր վիճակի մէջ, առաջինը 1680-ին, իսկ վերջինը` 2014/5-ին: Կայ նաեւ հայ-իսլամական «ուխտերու», դաշինքներու եւ համաձայնութեանց մեծ թիւ մը` եօթներորդ դարէն մինչեւ տասնիններորդ դար: Յաճախ իր թարգմանութեամբ, Տատոյեան կատարած է ամբողջական հաւաքածոյ մը` ցարդ անյայտ ձեռագիրներու եւ աշխատութեանց, իսլամութեան եւ իսլամներու վերաբերող ամբողջ հայ գրականութիւնը: Բնագիրները (texts) նկատելով ուղղակի եւ հիմնական աղբիւրներ, մասնաւոր կարեւորութիւն տրուած է անոնց, սակայն միշտ ալ ներկայացուած` իրենց պատմական հիմնավայրերուն (context) եւ ուժընթացքին (dynamics) մէջ: Խիստ կերպով պահուած է ժամանակագրական հիմնայատակը: Հատորին ոչ ուղղակի, սակայն հիմնական նիւթերէն մէկն է նաեւ հայ քրիստոնէութեան եւ եկեղեցիին իւրայատուկ պատմութիւնը Մերձաւոր Արեւելքի եւ մասնաւորաբար իսլամական ընկերութեանց մէջ: Միջկրօնական գիտութիւնները (Interfaith Studies) հազիւ թէ կէս դարու պատմութիւն ունին, եւ տակաւին, համագումարներու եւ ակադեմական հրատարակութեանց մէջ, բացի Տատոյեանի բազմաթիւ յօդուածներէն, հայոց եւ հայ քրիստոնէութեան դարաւոր փորձառութիւնը իսլամական աշխարհներու մէջ ի յայտ կու գայ պատահականօրէն միայն: Ճիշդ է, որ օտար գիտնականներ կատարած են կարեւոր թարգմանութիւններ` հայ հին մատենագրութենէն, սակայն կատարուածը ոչ միայն անբաւարար է, այլ` շատ մասնակի եւ անուղղակիօրէն միայն կապուած հայ-իսլամական փորձառութեանց եւ յարաբերութեանց նիւթերուն: Նկատի առած նիւթերու, գրականութեան, հեղինակներու եւ խնդրահարցերու մեծ թիւը, հատորը կազմակերպուած է երեք գլխաւոր նիւթերու շուրջ. «Հայ Մահմետը» (The Armenian Mahmet) այսինքն` Մարգարէին եւ իր հաւատքին հասկացողութիւնը ըստ հայ աղբիւրներուն, «Հայ Ղուրանները» (The Armenian Ghurans), այսինքն` իսլամական սուրբ գիրքին մասին տեղեկութիւնը, կարծիքը եւ թարգմանութիւնները, եւ վերջապէս` «Հայ-իսլամական խաղաղութեան դաշինքները» (The Armenian Pax Islamica): Տատոյեանի այս լայնածաւալ աշխատութիւնը իր տեսակին մէջ մտաւորական խիզախում մըն է դէպի անկոխ եւ մութ մարզեր` թէ՛ հայագիտութեան եւ թէ՛ մերձաւորարեւելեան գիտութեանց մէջ: Իբրեւ այդպիսին` անիկա նաեւ անյետաձգելի եւ այսօրուա՛ն հայ վիճակին, տակաւին իսլամական աշխարհներու մէջ, ուղղակիօրէն առնչուող պարտաւորութիւն մը, զոր հայագիտութիւնը անտեսած կամ կերպով մը դուրս ձգած է իր տեսադաշտէն` լրջօրէն մթագնելով հայոց պատմական փորձառութեան եւ շրջանային դերին ամբողջական պատմականացումն ու արժեւորումը:

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

Սեդա Պարսումեան-Տատոյեանի «Իսլամը Հայ Գրական Մշակոյթին Մէջ. Բնագիրներ, Հիմնավայրեր, Ուժընթացք» Նոր Հատորը (Islam In Armenian Literary Culture. Texts, Contexts, Dynamics)

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

ՏՕՆԵՐՈՒՆ ՄԵԾԱԳՈՅՆԸ՝ ԹԱՐԳՄԱՆՉԱՑԸ

Ե՞րբ Տեղի Պիտի Ունենայ Սպասուող Յեղափոխութիւնը

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է