ԿԱՐՄՐԱԽՏ-ՇԱՌԱԳՈՅՆ ՏԵՆԴ SCARLET FEVER
Բժիշկ Կարպիս Հարպոյեան
Մոնրէալ
Կարմրախտը կամ շառագոյն տենդը (scarlet fever) մանկական հիւանդութիւն մըն է, սակայն ան կրնայ պատահիլ ոեւէ մէկ անձի եւ որեւէ մէկ տարիքի: Ան կը յատկանշուի կոկորդի բորբոքումով եւ մորթային ցանով (rash):
Կարմրախտի յարուցիչը մանրէ մըն է, որ կը կոչուի group A beta hemolytic streptococcus (GABS):
Կարմրախտի ախտանշաններն են՝ ջերմութիւն, կոկորդի ցաւ, կլլելու դժուարութիւն, կոկորդի եւ նշիկներու կարմրագոյն կիտաւորում ու վիզի աւշագեղձերու ծաւալում: Անոր նախանշաններն են՝ մարմնական ընդհանուր ցաւ, գլխացաւ, ստամոքսի ցաւ, նողկանք եւ փսխունք:
Կարմրախի ամենէն յատկանշական ախտանշանն է՝ մորթի կարծր կարմիր եւ տարածուն բշտիկաւոր ցանը, որ կը նմանի աւազաթուղթի (sand paper): Մորթի ցանը կը յայտնուի ջերմէն 24 ժամ ետք: Ցանը կը յայտնուի նախ փորի եւ կուրծքի վրայ եւ ետքը ամբողջ մարմնին: Ան առաւելաբար կը տեսնուի մարմնի ծալքերու մէջ, մասնաւորապէս՝ աճուկի (groin), անութի (armpit) եւ արմուկի ծալք (elbow creases) վրայ: Մորթացանին հետ կրնայ պատահիլ նաեւ քերուըտուք: Ցանը կ՚անհետանայ 7-10 օրուան ընթացքին եւ վերջաւորութեան մորթը կը կեղւուի (peel) առանց որեւէ մէկ հետք ձգելու:
Այս հանգրուանէն ետք լեզուին վրայ կը տեսնուին կարմիր կէտեր, որոնք կը գրաւեն ամբողջ լեզուի մակերեսը: Լեզուն կ՚ունենայ ելակի երեւոյթ եւ անոր համար կոչուի ելակալեզու (strawberry tongue): Այս կարմրագոյն կէտերը մի քանի օր ետք կ՚անհետանան:
Կարմրախտը փոխանցիկ հիւանդութիւն մըն է: Անոր յարուցիչ մանրէները կը փոխանցուին հիւանդին քթահոսքին եւ կոկորդի հեղուկին միջոցաւ, մասնաւորաբար՝ հազալով, խնչելով, թքելով եւ փռնգտալով: Փոխանցումը առաւելաբար տեղի կ՚ունենայ մորթի ցանի եւ ջերմի ընթացքին, ինչպէս նաեւ ջերմի անհետանացումին յաջորդող 12 – 24 ժամերուն ընթացքին:
Անոր թխսաւորման ժամանակաշրջանը 12 ժամէն մինչեւ 7 օր է:
Կարմրախտի ախտաճանուչումը բացայայտ է կոկորդի եւ մորթի ախտաբանական երեւոյթով: Սակայն կատարուելու է կոկորդի խլնաթաղանթի կոկորդաջնջանում (throat swabing) եւ կոկորդէն վերցուած խլնահեղուկի մշակում (culture):
Կարմրախտը կը դարմանուի հակամանրէական դեղերով 7-10 օրուան ընթացքին: Հիւանդին տրուելու է առատ հեղուկ եւ սննդառական հեղուկային կերակուրներ: Հիւանդին եղունգները պէտք է կարճ պահել, որպէսզի քերուըտուքի պատճառով ան չքերէ իր ախտահարուած մորթը եւ մորթային երկրորդական բորբոքում տեղի չունենայ:
Կարմրախտի բորբոքումը կրնայ տարածուիլ կոկորդի յարակից բաժինները, մասնաւորապէս՝ միջին ականջը, դէմքի խոռոչները (sinuses) եւ թոքերը, յառաջացնելով միջին ականջի բորբոքում (otitis media), դէմքի խոռոչներու բորբոքում (sinusitis) եւ թոքատապ (pneumonia): Չդարմանուած կարմրախտի պարագային կրնայ տեղի ունենալ յօդացաւային ջերմութիւն (rheumatic fever) եւ երիկամներու բորբոքում:
Կարմրախտէ վարակուող հիւանդին շուրջը գտնուողները առնելու են հետեւեալ կանխազգուշական միջոցները՝
- Չգործածել հիւանդին գործածած իրեղէնները, յատկապէս՝ դգալ, պատառաքաղ, պնակ, անձեռոց, անկողին եւ բարձ:
- Ձեռքերը օճառով եւ ջուրով լաւ լուալ ամէն անգամ որ մօտենան հիւանդին:
- Հիւանդին շատ չմօտենալ եւ յաճախ չայցելել անոր:
Կարմրախտը պատուաստ չունի:
