Նիկողայոս Ադոնց (Տէր-Աւետիքեան, 1871-1942). Հայ Մտքի Եւ Հայոց Պատմաբանասիրութեան Հայրենաշունչ Բանբերը

Ն. Յունուարի 10ին, 148 տարի առաջ, հայրենի Սիւնեաց աշխարհի Բռնակոթ գիւղը հայ ժողովուրդին պարգեւեց Հայ Մտքի եւ հայոց պատմաբանասիրութեան հայրենաշունչ բանբեր մը, որ աշխարհով մէկ հռչակուեցաւ եւ հայու հռչակը ամէնուր տարածեց՝ մեծարժէք գիտունի իր Նիկողայոս Ադոնց անունով ու կտակած պատմաբանասիրական անմահ ժառանգութեամբ։ Գէորգ Տէր-Աւետիքեանի յարկին տակ ծնած Նիկողայոսը սերած էր դիւցազնական Դաւիթ Բէկի աջակից եւ հերոսատիպ Տէր-Աւետիքի տոհմէն։ Ազգային ինքնահաւատարմութեան այդ զուլալ ակունքէն ըմպեց սեփական ժողովուրդին ու անոր հոգեմտաւոր պատմութեան ու ժառանգութեան հետ լիարժէք հաղորդութեան կենարար ջուրը։ Եւ Իմաստութիւնը ճանչնալու անյագ ծարաւ մը, մանուկ ու պատանի տարիքէն, վարակեց իմացական անսահման շնորհներով օժտուած Տէր-Աւետիքեան Նիկողայոսին։ Եւ այդ ծարաւը յագեցնելու անխոնջ ջանադրութիւնը ուսումնատենչութեան վարար կիրքի վերածուեցաւ Ադոնց գրչանունը ընտրած Մեծ Հայուն մէջ, որ իր կեանքին մեծագոյն մասը թէեւ անցուց հայրենի ոստանէն հեռու՝ Ռուսաստան եւ Եւրոպա, բայց իր ապրած ժամանակը անպայման շնչաւորեց հայրենիի ու մայրենիի ճանաչողութեան խորագոյն պաշտամունքով։ Իր նախնական կրթութիւնը ստացաւ յաջորդաբար ծննդավայրի՝ Տաթեւի ծխական դպրոցին, Էջմիածնի «Գէորգեան» հոգեւոր Ճեմարանի եւ Թիֆլիսի ռուսական Գիմնազիայի մէջ։ Փայլուն ուսանող՝ 1885ին ընդունուեցաւ Ս. Փեթերսպուրկի համալսարանը ու անոր արեւելեան լեզուներու եւ պատմաբանասիրական բաժանմունքները պատուոյ յիշատակութեամբ ու ոսկեայ պարգեւանշանով աւարտեց 1889ին։ Դասախօս ունեցաւ մեծ հայագէտ Ն. Մառը։ Ուսումնասիրեց եւ տիրապետեց, հայերէնի եւ ռուսերէնի կողքին, լատիներէնի եւ հին յունարէնի, ֆրանսերէնի եւ գերմաներէնի, անգլերէնի եւ վրացերէնի։ 1889էն 1891, մասնագիտական իր պատրաստութիւնը խորացնելու նպատակով՝ Ադոնց գիտական աշխատանքով անցաւ Եւրոպա՝ Միւնիխ, Փարիզ, Լոնտոն եւ Վենետիկ։ Պատմագիտական, բանասիրական եւ լեզուագիտական իր ընդհանուր պատրաստութեան կողքին, Ադոնց խորացաւ բիւզանդագիտութեան մէջ։ 1893ին վերադարձաւ Կովկաս եւ որոշ ժամանակ Թիֆլիսի մէջ վրացական սկզբնաղբիւրներու վրայ աշխատելէ ետք, հաստատուեցաւ Էջմիածին եւ փարեցաւ Մատենադարանի ձեռագիրներու աշխարհին։ Տարիներու իր այդ աշխատանքին եւ հետազօտութեանց արգասիքը եղաւ 1898ին աւարտած «Հայաստանը Յուստինիանոսի դարաշրջանում» կոթողական գործը (ռուսերէն), որ հանդիսացաւ վաղ-միջնադարու Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի պատմութեան նուիրուած պատմագիտական գլուխ-գործոց երկ մը։ Գիտական այդ մեծարժէք աշխատասիրութեան վրայ, 1908ին, Ադոնց պաշտպանեց Ս. Փեթերսպուրկի համալսարանի իր մագիստրոսական աւարտաճառը եւ արժանացաւ «պրիվատ-դոցենտ» տիտղոսին ու միացաւ համալսարանի դասախօսական կազմին։ 1915ին աւարտեց «Դիոնիսիոս Թրակացին եւ հայ մեկնիչները» աշխատասիրութիւնը, որուն հիման վրայ 1916ին պաշտպանեց իր բարձրագոյն ուսման աւարտաճառը եւ Ս. Փեթերսպուրկի համալսարանէն արժանացաւ բանասիրութեան տոքթորի աստիճանին եւ փրոֆեսորի կոչման։ Նոյն տարին իսկ Ադոնց ձեռնարկեց հետազօտական շրջապտոյտի Հայաստանի տարածքին։ Եղաւ Էջմիածին, Մուշ եւ Կարին։ Մասնակցեցաւ նաեւ Վանի հնագիտական պեղումներու արշաւախումբին։ 1917ին ընտրուեցաւ Մոսկուայի «Լազարեան» Ճեմարանի հոգաբարձու-պրոֆեսոր եւ այդ պաշտօնին վրայ մնաց մինչեւ 1920, երբ խորհրդային կարգերու կաշկանդումներուն հետեւանքով վերջնականապէս անցաւ Եւրոպա, ուր Լոնտոնի եւ Փարիզի մէջ տասնամեակ մը դասախօսական պաշտօններ ստանձնելէ եւ գիտական իր աշխատութիւնները շարունակելէ ետք, 1930ին հրաւիրուեցաւ Պրիւքսէլի համալսարանը՝ ստանձնելու համար նորաբաց հայագիտական ամպիոնի պատասխանատուութիւնը։ Եւրոպական եւ յատկապէս Պրիւքսէլեան տարիները եւս բեղմնաւոր եղան Ն. Ադոնցի կեանքին մէջ։ Ոչ միայն նոր աշխատասիրութիւններով հարստացուց պատմագիտական, բանասիրական, լեզուագիտական եւ պատմաքաղաքական իր մեծարժէք վաստակը, այլեւ՝ հասցուց սերունդ, Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի պատմական ժառանգութեան տէր կանգնելու եւ վերանորոգելու իր մեծ ծարաւին ու պաշտամունքին բաժնեկից դարձնելով իր ուսանողները։ Երկրորդ Աշխարհամարտի տարիներուն Պելճիքան եւս ինկաւ նացիական գրաւման տակ։ Ադոնց դարձեալ դիմագրաւեց նորաբնոյթ ճնշումներ եւ կաշկանդումներ, մինչեւ որ 1941ին փակուեցաւ Պրիւքսէլի համալսարանին մէջ իր ղեկավարած ամպիոնը։ Եւ 27 Յունուար 1942ին, աշխատելու եւ արարելու տակաւին բուռն իր ծարաւը առանց յագեցուցած ըլլալու՝ մեր աշխարհէն հեռացաւ Հայ Մտքի 20րդ դարու Հսկան հռչակուած Նիկողայոս Ադոնցը։ Ն. Ադոնցի նուիրուած որեւէ անդրադարձ կարելի չէ փակել՝ առանց անդրադառնալու Առաջին Աշխարհամարտի տարիներուն եւ աւարտին, Հայկական Հարցի ուսումնասիրութեան եւ օտարներու ծանօթացման ուղղութեամբ, Նիկողայոս Ադոնցի կատարած մեծարժէք ներդրումին։ 1918ին անգլերէնով լոյս տեսած իր երկու գործերը՝ «Հայկական Հարցի պատմական հիմքը եւ Թուրքիոյ կործանումը» (Historical Foundation of the Armenian Question and the Collapse of Turkey) եւ «Թուրքիոյ բաժանումը» (The Partition of Turkey) ոչ միայն հիմնաւորեցին պատմաքաղաքական նշանակութիւնը Հայկական Հարցին, այլեւ՝ մեծապէս սատարեցին հայանպաստ տրամադրութիւններու տարածումին ու արմատաւորումին։ Նոյն տարին Ադոնց ռուսերէնով հրատարակեց երկու այլ աշխատասիրութիւն՝ «Թրքական նոթը եւ Արեւմտեան Հայաստանը» (Turkey՚s Note and Western Armenia) եւ «Հայկական Հարցն ու գերմանական ծրագիրները» (The Armenian Question and Germany Plans), իրենց կարգին կարեւոր ներդրում ունեցան հայ ժողովուրդի նկատմամբ արդարութիւն գործելու միջազգային զօրաշարժի առաջացման մէջ։ Այդ առումով ամբողջական եղաւ 1920ին անգլերէնով Լոնտոն հրատարակուած Ադոնցի «Հայկական Հարցը Սեւրի մէջ» գործը (The Armenian Question at Sevres)։ Ընդգծելի է, որ պատմաքաղաքական իր այս գործերով՝ Ն. Ադոնց դատապարտեց հաւասարապէս թէ՛ եւրոպական մեծ տէրութիւնները, որոնք Հայկական Հարցը կը ծառայեցնէին Թուրքիոյ վրայ իրենց ազդեցութիւնը զօրացնելու հաշիւներուն, թէ՛ խորհրդայինները, որոնք Պրեսթ-Լիթովսքիի դաշնագրով Արեւմտահայաստանը իրողապէս «ընծայաբերեցին» թուրքերուն… Այսօրուան պատմաբանները եւ ակադեմականները որքա՜ն շատ բան ունին սորվելիք Մեծն Նիկողայոս Ադոնցէն։ Ադոնց ժառանգ ձգեց շուրջ 80 անուն հայերէն, ռուսերէն, ֆրանսերէն, գերմաներէն եւ անգլերէն լեզուներով գրուած արժէքաւոր գիտական աշխատութիւններ` նուիրուած գլխաւորապէս հայ ժողովուրդի միջնադարեան պատմութեան ու գրականութեան, հայ-բիւզանդական յարաբերութիւններուն, հայ-յունական բանասիրութեան, առասպելաբանութեան, կրօնին, լեզուաբանութեան: Ատոնք մեծ մասամբ կարճ, մենագրական բնոյթի ուսումնասիրութիւններ են: Իր կոթողական «Հայաստանը Յուստինիանոսի դարաշրջանում» աշխատութիւնը համընդհանուր գնահատումով կը նկատուի 20րդ դարու հայագիտութեան խոշոր նուաճումներէն մէկը: Հոն մանրամասնօրէն ուսումնասիրուած են Հայաստանի պատմական-աշխարհագրական եւ հասարակական-քաղաքական կառուցուածքին, հայ-բիւզանդական յարաբերութեանց, նախարարական տոհմերուն հետ կապուած խնդիրները, առաջին անգամ գիտական վերլուծութեան են ենթարկուած հայ աւատատիրութեան եւ հայ գիւղացիութեան առընչուող շարք մը հարցեր: Հետագային, Ադոնց հայ գիւղացիութեան պատմութեան կապուած խնդիրները աւելի հանգամանօրէն քննարկեց «Հայ հին շինականութիւնը» (1927 թ) կոչուած իր ուսումնասիրութեան մէջ: Միւս ծաւալուն աշխատութիւնը` «Արուեստ Դիոնիսեայ Քերականի եւ հայ մեկնութիւնք նորին», հայ-յունական բանասիրութեան մասին առաջին ընդգրկուն գործն է, ուր գիտական բարձր մակարդակով Ադոնց վերլուծած է Թրակացիի քերականութեան հայերէն թարգմանութիւնը եւ անոր վեց հայ մեկնիչներուն բնագիրները, կատարած է բանասիրական կարեւոր շտկումներ: Շարք մը այլ յօդուածներու մէջ, Ադոնց վեր հանած է հայ-բիւզանդական անուանի ընտանիքներու եւ Բագրատունիների տոհմաբանութիւնը: Ի մի բերելով յոյն հեղինակներու կցկտուր տեղեկութիւնները` բացայայտած է բիւզանդական զօրավար Արտաւան Արշակունիի, անոր եղբօր Վարդ Մամիկոնեանի, Վասիլի Առաջինին եւ Մօրիկ կայսրերուն ու այլ հայազգի գործիչներու կերպարները («Պատմական ուսումնասիրութիւններ», 1948): Մեծ արժէք ունի նաեւ Ադոնցի աղբիւրագիտական ու բանասիրական ուսումնասիրութիւնները` նուիրուած Փաւստոս Բիւզանդին, Կորիւնին, Եզնիկ Կողբացիին: «Մաշտոց եւ նրա աշակերտները ըստ օտար աղբիւրների» (1925) անունով իր աշխատութեան մէջ, Ադոնց ցոյց տուած է հայ գրերու ստեղծման պատմական իրադրութիւնը` մաշտոցեան գրերու ստեղծումը դնելով 382-392ի միջեւ: Ադոնց ձեռնարկած էր գրել հայ ժողովուրդի ամբողջական պատմութիւնը, որուն առաջին հատորը (հնագոյն շրջան) լոյս տեսաւ ֆրանսերէն եւ հայերէն (1946, 1972): Ուշագրաւ են Պրոքհաուզի եւ Էֆրոնի հանրագիտարաններուն մէջ Հայաստանի մասին Ադոնցի յօդուածները: Ադոնց նաեւ հմուտ գրականագէտ էր, գրած է շարք մը յօդուածներ, 1903-1904ին Ս. Փեթերսպուրկի մէջ խմբագրած է «Բանբեր գրականութեան եւ արուեստի» պարբերականը: Հայ Մտքի ու հայոց պատմաբանասիրութեան կոթողական մեծութեամբ այս երախտաւորին ուսանողը ըլլալու պատեհութիւնը ունեցած էր ծանօթ բանաստեղծ եւ իր կարգին սերունդներ հասցուցած սիրուած ուսուցիչ Մուշեղ Իշխան։ 1984ին լոյս տեսած «Իմ ուսուցիչներս» անուն գործին մէջ, Մ. Իշխան առանձին գլուխ մը նուիրած է Ն. Ադոնցի, որմէ առնուած հետագայ հատուածով կ’արժէ շնչաւորել վկայութեան այս էջը. «Հայաստանը չեմ տեսած՝ իմ սերունդիս բոլոր տարագիր տղոց նման։ Գիրքեր ու ճառեր, երգեր ու զրոյցներ տարիներու ընթացքին իմ մէջ ստեղծած են աղօտ, բայց երազային գեղեցկութիւնը մեր հայրենիքի մտապատկերին։ Երբեմն, սակայն, հազուադէպօրէն, ստացած եմ յանկարծ կենդանի, շօշափելի իրականութեան մը հարազատ տպաւորութիւնը։ Փրոֆ. Ադոնց այն բացառիկ անձերէն էր, որոնց ներկայութեան մարդ կ’ունենայ ուղղակի Հայաստանի հետ շփման գալու զգացողութիւնը»։

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

Նիկողայոս Ադոնց (Տէր-Աւետիքեան, 1871-1942). Հայ Մտքի Եւ Հայոց Պատմաբանասիրութեան Հայրենաշունչ Բանբերը

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Շիրակի Նախկին Նահանգապետ Կարօ Սասունիի Արձանին Բացումը՝ Գիւմրիի Մէջ

Գիրքի Շնորհահանդէս` Նուիրուած Յովհաննէս Քաջազնունիի

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է