2365 ԹՈՒԱԿԱՆԷՆ ԱԼ ԱՆԴԻՆ…

0 0
Read Time:23 Minute, 24 Second

p2-3 b  Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ

Օր­ուան հեւ­քոտ աշ­խա­տան­քը այդ­քան չէր յոգ­նե­ցու­ցած ու սպա­ռած զիս, որ­քան խճող­ուած մայ­րուղի­ին վրայ կարճ տա­րա­ծու­թիւն մը աւե­լի քան մէկ ժա­մէն կտրե­լու հար­կադ­րան­քը, այն ալ` դի­մա­ցէն եկող ինք­նա­շարժ­նե­րու լոյ­սե­րուն դէմ “ճա­կա­տե­լով“: Տուն մտնե­լով, խոն­ջած մար­մինս ու զգա­յա­րանք­ներս նե­տե­ցի բազ­կա­թո­ռին գիր­կը, ծած­կո­ցով մը ապա­հով­ուե­ցայ սեն­եա­կէն ներս տի­րա­պե­տու­թիւն հաս­տա­տած ուշ աշ­նա­նա­յին թե­թեւ ցուր­տին դէմ, կող­քիս դրուած ձայ­նաս­փիւ­ռէն որ­սա­ցի մեղմ երաժշ­տու­թիւն մը եւ… ո՜վ պէտք ու­նի քնա­բեր դե­ղի:

Մրափս որ­քա՞ն տե­ւած էր, չգիտ­ցայ. միայն զգա­ցի, որ դու­ռը կը թա­կէ­ին: Ար­տա­սո­վոր բան. երե­կոյ­եան այս ժա­մուն, որո՞ւ հո­գը հա­տեր է, որ եկած է դուռս թա­կե­լու: “Հա­ւա­նա­բար բան մը ծա­խե­լու եկած են“, մտա­ծե­ցի` ափ­սո­սա­լով, որ տան լոյ­սե­րը չէի մա­րած:

Թա­կո­ղը կը յա­մա­ռէր. ստիպ­ուե­ցայ դու­ռը բա­նալ:

Դի­մացս կանգ­նած էր մի­ջին տա­րի­քի մարդ մը. զգեստ­նե­րը կ՛ըսէ­ին, որ յայտ­նա­պէս գի­տա-երե­ւա­կա­յա­կան ժա­պա­ւէ­նէ մը փա­խուստ տուած էր. մեր դա­րու սո­վո­րա­կան զգեստ­նե­րը չէ­ին, ոչ ալ` անց­եալ դա­րե­րը յի­շեց­նող: Չէ՛, ձեռ­քին ար­տա­սո­վոր զէնք կամ սպառ­նա­կան այլ առար­կայ չու­նէր: Շատ քա­ղա­քա­վար ու քա­ղա­քա­կիրթ ձե­ւով բա­րե­ւեց, ըսաւ, որ իրեն պար­տա­կա­նու­թիւն տրուած է զիս տեղ մը փո­խադ­րե­լու (տե­ղին անու­նը չկրցայ որ­սալ): Չու­նէր մէ­կը, այս պա­րա­գա­յին` զիս առե­ւան­գե­լու ելա­ծի  երե­ւոյթ: Հազ­ուա­դէպ քա­ջու­թիւն մը եկաւ վրաս, ու առանց հարց ու փոր­ձի, հե­տե­ւե­ցայ իրեն: Կ՛երե­ւի թէ զգեստ­ներն ու խօ­սակ­ցու­թեան ոճը վստա­հու­թիւն ներշն­չած էին ին­ծի…

Փո­ղո­ցին ծայ­րը, այլ ինք­նա­շարժ­նե­րու շար­քին, կանգ­նած էր իր հա­գուստ-կա­պուս­տին պատ­շա­ճող մե­քե­նայ մը. նստայ հիւ­րըն­կալ-առաջ­նոր­դիս կող­քին: Նկա­տե­ցի՞ք. ըսի մե­քե­նայ: Ճիշդ է, ինք­նա­շար­ժի կը նմա­նէր, սա­կայն բո­լո­րո­վին փակ կա­ռոյց մըն էր. չու­նէր պա­տու­հան­ներ, ուր­կէ մարդ կա­րե­նար դուր­սը տես­նել, իսկ յա­ռա­ջա­մա­սի ապակի­ին տեղ հաս­տատ­ուած էր հա­մա­կար­գի­չի պաս­տա­ռին նմա­նո­ղու­թեամբ սարք մը, որուն վրայ տա­րօ­րի­նակ նշան­ներ կ՛եր­թե­ւե­կէ­ին, կը սա­հէ­ին վեր-վար:

Կո­ճա­կի մը սեղ­մու­մին վրայ, դուռ­նե­րը փակ­ուե­ցան ան­ձայն, յե­տոյ, առաջ­նորդս այլ կո­ճակ­ներ սեղ­մեց, պաս­տա­ռին վրայ երեւ­ցան միայն իրեն հասկ­նա­լի նշան­ներ. հա­զիւ լսե­լի վըն­նոց մը կ՛ըն­կե­րա­նար իր շար­ժում­նե­րուն:  Ձայ­նը կը յի­շեց­նէր ծա­նօթ ջու­թա­կա­հա­րի մը նուա­գը: Ան­ձայն ու հե­տաքրք­րու­թեամբ կը հե­տե­ւէի իր շար­ժում­նե­րուն. ինք ալ խօ­սակ­ցե­լու տրա­մադ­րու­թիւն ցոյց չէր տար: “Տես­նենք ասոր վեր­ջը ի՞նչ պի­տի ըլ­լայ“, մտա­ծե­ցի, մտա­բե­րե­լով, որ եր­բեմն, երազ­նե­րուս մէջ ալ նման կա­ցու­թիւն­նե­րու մատն­ուած եմ եւ թողլ­քած` բա­նա­կա­նու­թիւն ու տրա­մա­բա­նու­թիւն:

Մեր լռու­թեան դի­մաց, վըն­նո­ցը աւե­լի ու­ժեղ թուե­ցաւ պահ մը, յե­տոյ, դան­դա­ղօ­րէն մեղ­մա­ցաւ ջու­թա­կի մե­ղե­դի յի­շեց­նող ձայ­նին պէս: Կող­քի դուռ­նե­րը բաց­ուե­ցան, դուրս եկանք գեր-արդ­ի­ա­կան օդա­կա­յան մը յի­շեց­նող կա­ռոյ­ցի մը առ­ջեւ: Մեր չորս բո­լո­րը, մար­դոց հա­գուստ­նե­րը նման էին ըն­կե­րա­կի­ցիս զգեստ­նե­րուն: Ոչ ոքի ու­շադ­րու­թիւնը գրա­ւած էի:

Ան­ցանք քա­նի մը նրբանց­քէ, որոնց վրայ կը բաց­ուէ­ին սեն­եակ­ներ. պա­տե­րը մեծ մա­սամբ թա­փան­ցիկ նիւ­թով շին­ուած էին. սեն­եակ­նե­րը թո­ղու­ցին այն տպա­ւո­րու­թիւնը, թէ կը գտնուէի գեր-արդ­ի­ա­կան սար­քե­րով օժտ­ուած կեդ­րո­նի մը մէջ, ուր մար­դիկ ին­ծի հա­մար ան­հասկ­նա­լի աշ­խա­տանք­ներ կը տա­նէ­ին: Այս բո­լո­րը` ԼՌՈՒ­ԹԵԱՆ տի­րա­պե­տու­թեան տակ:

Ի վեր­ջոյ, չկա­րե­նա­լով սան­ձել հե­տաքրք­րու­թիւնս, հարց տուի ըն­կե­րա­կի­ցիս, թէ սա ի՞նչ տեղ է, ո՞ւր կը գտնուինք եւ ի՞նչ ընե­լու բեր­ուած եմ:

Լայ­նա­տա­րած սրա­հի մը դու­ռը բա­նա­լով, զիս ներս հրամ­ցուց եւ բա­ցատ­րեց.

– Ասի­կա մեր աշ­խար­հի տե­ղե­կու­թիւն­նե­րու կեդ­րոնն է. կը տես­նե՞ս կեդ­րո­նի հա­մա­կար­գիչ­նե­րը. անոնց մէջ մթեր­ուած են մարդ­կա­յին պատ­մու­թեան մա­սին բո­լոր տե­ղե­կու­թիւն­նե­րը. շտե­մա­րան մըն է բո­լոր այն գի­տե­լիք­նե­րուն, որոնք ար­ձա­նագր­ուած են եր­կիր­նե­րու եւ ժո­ղո­վուրդ­նե­րու պատ­մու­թեան մէջ, ըլ­լան անոնք գի­տա­կան, պատ­մա­կան, մշա­կու­թա­յին թէ այլ: Ի՛նչ որ միտ­քէն կ՛անց­նի, կրնաս գտնել հոս: Անի­կա կապ­ուած է տար­բեր շրջան­նե­րու մէջ գտնուող նման կեդ­րոն­նե­րու հետ:

– Ըսել կ՛ու­զես` Googleի կամ հա­մա­կարգ­չա­յին հա­մայ­նա­գի­տա­րա­նի պէս բա՞ն մը,- հար­ցու­ցի:

– Այդ գիտ­ցած­նե­րէդ շատ աւե­լի կա­տա­րե­լա­գործ­ուած ու աւե­լի ամ­բող­ջա­կան պա­հես­տա­նոց մըն է այս հա­մա­կար­գի­չը,- բա­ցատ­րեց ու­ղե­կիցս ու շա­րու­նա­կեց.- Հա, մոռ­ցայ ըսե­լու, որ դուն հի­մա հա­սած ես 2365 թուա­կա­նը: Քու ապ­րած ժա­մա­նակ­նե­րէդ աւե­լի քան 350 տա­րի դէ­պի ապա­գադ: Այս հա­մա­կար­գի­չը այն­պէս մը սարք­ուած է, որ քե­զի հետ կրնայ “խօ­սակ­ցիլ“ փնտռած տե­ղե­կու­թիւն­նե­րուդ մա­սին:

Զիս հրա­ւի­րեց նստե­լու հա­մա­կար­գի­չին առ­ջեւ գտնուող ազատ մնա­ցած աթոռ­նե­րէն մէ­կուն վրայ, քա­նի մը արագ բա­ցատ­րու­թիւն տուաւ սար­քե­րը գոր­ծա­ծե­լու եղա­նա­կին մա­սին, ցոյց տուաւ կո­ճակ մը, զոր պէտք էր սեղ­մէի` երբ գործս աւար­տած նկա­տէի, ու վեր­ջին թե­լադ­րանք մը ըրաւ.-

– Գի­տեմ որ հայ ես. քեզ հոս բե­րած ենք յա­տուկ յանձ­նա­րա­րա­կա­նով (չը­սաւ, թէ յանձ­նա­րա­րո­ղը ո՞վ էր): Վստահ եմ որ պի­տի ու­զես ծա­նօ­թա­նալ մեր օրե­րու աշ­խար­հին, այ­սօր­ուան իրա­կա­նու­թիւն­նե­րուն: Ազատ ես. որ­քան ու­զես, մնա՛: Իմ գրա­սեն­եակս քիչ մը ան­դին է. երբ ու­զես տուն վե­րա­դառ­նալ, սեղ­մէ այդ կո­ճա­կը,- կրկնեց, ու մեկ­նե­ցաւ:

Ես, որ բա­րե­կամ­նե­րուս շրջա­նա­կին մէջ հսկա­յա­կան վարկ կեր­տած եմ` հա­մա­կար­գիչ­նե­րը վա­նո­ղա­կան գոր­ծիք նկա­տե­լուս հա­մար, կրկնակի­օ­րէն շշմած էի: Նախ` կը զգա­յի գի­տա-երե­ւա­կա­յա­կան, ան­հա­ւա­տա­լի ժա­պա­ւէ­նի մը դե­րա­կա­տա­րի կա­ցու­թեան մէջ, քա­նի մը ակն­թար­թի մէջ ժա­մա­նա­կէս խլուած-տար­ուած` քա­նի հա­րիւր տա­րի դէ­պի ապա­գայ, յե­տոյ, ես ո՜վ, այս հա­մա­կար­գի­չը գոր­ծա­ծո­ղը` ո՛վ…: Քա­նի մը վայրկ­եան ետք, սա­կայն, երբ ամ­բող­ջա­կան լռու­թիւնը վերս­տին տա­րած­ուե­ցաւ սրա­հին մէջ (ըսի՞, որ հա­մա­կար­գիչ­նե­րուն վրայ աշ­խա­տող­նե­րը ոչ մէկ ձայն-աղ­մուկ կը հա­նէ­ին, այն­քան որ կա­տա­րե­լա­գործ­ուած էին սար­քե­րը), քիչ առաջ­ուան ջու­թա­կի մե­ղե­դին դարձ­եալ լսե­լի եղաւ. տա­րօ­րի նակ զգա­ցում մը պա­տեց զիս. “Դէ՛, առիթ մը ստեղծ­ուեր է. որ­քան կրնաս` օգտ­ուէ՛“, մտա­ծե­ցի, եւ մատ­ներս տա­րի այն ապակի­ին վրայ, ուր ստեղ­նա­շար մը կ՛ար­տա­ցո­լար: Բնա­կա­նա­բար, հե­տաքրք­րու­թիւնս զիս առա­ջին հեր­թին մղեց հե­տաքրքր­ուե­լու իմ ժո­ղո­վուր­դիս ու հայ­րե­նի­քիս վի­ճակ­նե­րով:

 

***

 

Շուր­ջին­նե­րուս նման, լսե­լու ման­րա­տիպ սար­քեր զե­տե­ղե­ցի ականջ­նե­րուս, ստեղ­նա­շա­րին վրայ քա­նի մը հրա­հանգ` եւ դի­մա­ցի պաս­տա­ռին վրայ երեւ­ցաւ աշ­խար­հի քար­տէ­սը: Հա­մա­կար­գի­չը հար­ցուց, թէ ո՞ր գօտի­ին վրայ կ՛ու­զէի կեդ­րո­նա­նալ. հրա­հան­գե­ցի` “Հա­յաս­տան“: Պաս­տա­ռին վրայ երեւ­ցաւ հե­տեւ­եալ ար­ձա­նագ­րու­թիւնը. “Հա­յաս­տան. հին եր­կիր մը, որ պատ­մու­թեան ան­ցած է“: Մինչ այդ, կ՛երե­ւէր Կով­կա­սի այն տա­րած­քը, ուր կը գտնուի Հա­յաս­տա­նը. քար­տէ­սին վրայ մեծ փո­փո­խու­թիւն­ներ կա­յին. ար­ձա­նագր­ուած էին տար­բեր անուն­ներ, որոնց շար­քին, սա­կայն, չկար Հա­յաս­տա­նը: Ստեղ­նա­շա­րին վրայ նոր հրա­հանգ մը ար­ձա­նագ­րե­ցի, որ­պէս­զի ծա­նօ­թու­թիւն տրուի Հա­յաս­տա­նի ու ժո­ղո­վուր­դիս մա­սին: Հա­մա­կար­գի­չը շա­րու­նա­կեց “պատ­մել“.-

– Հա­յաս­տանն ու Հայ ժո­ղո­վուր­դը ու­նե­ցած են եր­կար պատ­մու­թիւն, ստեղ­ծած են սքան­չե­լի մշա­կոյթ, մեծ բա­ժին ու­նե­ցած են մարդ­կու­թեան ու քա­ղա­քակր­թու­թեան զար­գաց­ման մէջ, սա­կայն եկած է դա­րաշր­ջան մը, երբ սկսած են տե­ղի տալ նոր ժա­մա­նակ­նե­րու հար­կադ­րանք­նե­րու դի­մաց եւ իբ­րեւ երկ­րի ու առան­ձին ժո­ղո­վուր­դի, անոնց մո­մը հա­լած-մա­շած է: Այ­սօր, աշ­խար­հի վրայ մնա­ցած են որոշ խմբակ­ցու­թիւն­ներ, որոնք կը բա­ւա­կա­նա­նան ըսե­լով, որ հայ­կա­կան ծա­գում ու­նին, սա­կայն ոչ ոք հե­տաքրք­րու­թիւն ցոյց կու տայ թէ ո՞վ էին եւ ի՞նչ իրա­գոր­ծած էին հա­յե­րը, Հայաս­տա­նի պատ­մա­կան վայ­րե­րով ալ հետքրք­րուող չէ մնա­ցած: Նախ­կին Հա­յաս­տա­նի կարգ մը շրջան­նե­րը այ­սօր միայն զբօ­սաշր­ջիկ­նե­րուն հե­տաքրք­րու­թիւնը կը շար­ժէ, ինչ­պէս Եգիպ­տո­սի ու լա­տին-ամե­րիկ­եան եր­կիր­նե­րու բուր­գե­րը

Սար­սա­փա­խառն վրդով­մունք մը պա­տեց էու­թիւնս: Ի՞՜նչ, Հա­յաս­տան-հա­յու­թիւն` ի սպառ կորս­ուա՞ծ քար­տէ­սէն ու ապ­րող աշ­խար­հէն… Ան­կա­րե­լի բան…: (Լռու­թեան մէ­ջէն, սրին­գի մը մե­ղե­դին փո­խա­րի­նած էր քիչ առաջ­ուան ջու­թա­կի երաժշ­տու­թիւնը): “Ինչ­պէ՞ս պա­տա­հած է այս կո­րուս­տը“ հար­ցու­միս, հա­մա­կար­գի­չը շա­րու­նա­կեց.-

* Ինչ­պէս որե­ւէ երկ­րի ու ժո­ղո­վուր­դի քար­տէ­սէն ան­հե­տաց­ման պա­րա­գա­յին, Հա­յաս­տա­նի ու հա­յու­թեան պատ­մու­թիւնն ալ են­թա­կայ եղաւ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան ու ներ­քին գոր­ծօն­նե­րու, որոնք առա­ւել կամ նուազ չա­փով բա­ժին ու­նե­ցան այս դա­րա­ւոր ժո­ղո­վուր­դի հալ ու մաշ ըլ­լա­լուն մէջ: (Պաս­տա­ռին վրայ երեւ­ցան պատ­ճառ­ներ թուող տախ­տակ­ներ: Հա­մա­կար­գի­չը շա­րու­նա­կեց) Պատ­ճառ­նե­րուն շար­քին էին այն վտան­գա­ւոր ու զին­եալ իրա­դար­ձու­թիւն­նե­րը, որոնք հար­ուա­ծե­ցին Հա­յաս­տա­նի շրջանն ու հա­յու­թեան բնա­կա­վայր դար­ձած գօ­տի­նե­րը, սա­կայն այդ դէպ­քե­րը ան­նա­խըն­թաց չէ­ին հա­յու­թեան հա­մար: Հայ Ժո­ղո­վուր­դը իր պատ­մու­թեան մէջ յա­ճախ ան­ցած էր ծանր դէպ­քե­րու բո­վէն, ընդ­հան­րա­պէս յաղ­թա­նա­կած էր ահա­ւոր փո­թո­րիկ­նե­րու, մին­չեւ իսկ ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէ մը փրկուած էր ու վե­րա­կանգ­նած, եր­կու ան­գամ վե­րա­հաս­տա­տած էր ան­կախ պե­տու­թիւն, ըն­դար­ձա­կած էր իր սահ­ման­նե­րը (հե­տաքրք­րու­թիւնս հա­մա­կար­գի­չին պատ­մա­ծէն աւե­լի արագ կը թա­ւա­լէր դէ­պի յա­ռաջ): Յե­տոյ, այս ժո­ղո­վուր­դին ու երկ­րի պատ­մու­թեան մէջ ար­ձա­նագր­ուե­ցան ան­նա­խըն­թաց վի­ճակ­ներ: Հա­յու­թեան ու անոր առաջ­նորդ­նե­րուն մէկ մա­սը ին­կան ԻՆՔ­ՆԱԼ­ՔՈՒ­ՄԻ, ՀԱՅ­ՐԵ­ՆԱԼ­ՔՈՒ­ՄԻ եւ ԻՆՔՆ ԻՐ­ՄԷ ԵՐԵՍ ԴԱՐՁ­ՆԵ­ԼՈՒ ճամ­բու մը մէջ, ինչ որ ատեն մը ետք դար­ձաւ հա­մա­տա­րած ու հա­մայ­նա­կուլ: Այս վի­ճա­կը ար­տա­յայտ­ուե­ցաւ հե­տեւ­եալ գի­ծե­րուն վրայ.-

* Եր­կիրն ու ժո­ղո­վուր­դը (ոչ միայն Հա­յաս­տա­նի մէջ) տար­ուե­ցան աշ­խար­հին տի­րա­պե­տող նիւ­թա­կա­նու­թեան-նիւ­թա­պաշ­տու­թեան հո­սանք­նե­րով: Պե­տա­կան առաջ­նորդ­ներ ու երկ­րի լի­նե­լու­թիւնը ապա­հո­վե­լու կոչ­ուած խմբա­ւո­րում­ներ ոգե­ղէ­նը դրին լու­սանց­քի վրայ, նիւ­թա­կան շա­հերն ու այդ գի­ծը քա­ջա­լե­րող­նե­րը դա­սե­ցին ամէն բա­նէ վեր, գրե­թէ բա­ցար­ձակ տի­րա­պե­տու­թիւն շնոր­հե­ցին անոր:

* Հե­տե­ւանք­նե­րէն մէկն էր երկ­րի ար­տադ­րո­ղա­կա­նու­թեան ան­կու­մը: Երբ երկ­րի տնտե­սա­կան զար­գա­ցու­մը կորսն­ցուց տե­ղա­կան բազ­մա­թիւ յե­նա­րան­ներ, եւ “Շու­կա­յի Տրա­մա­բա­նու­թիւն“ը դար­ձաւ հա­մա­տա­րած, երկ­րի բնա­կիչ­նե­րը հար­կադր­ուե­ցան զանգ­ուած առ զանգ­ուած հե­ռա­նա­լու հայ­րե­նի­քէն, հաց հե­տապն­դե­ցին մօ­տա­կայ թէ հե­ռա­ւոր եր­կիր­նե­րու մէջ, որոնք շա­հած էին գործ հայ­թայ­թո­ղի անուն ու վարկ: Հե­ռա­ցող­նե­րէն շա­տեր իրենց ետին ձգե­ցին հա­յու­թեան ու Հա­յաս­տա­նին պատ­կա­նե­լու զգա­ցու­մը, որով­հե­տեւ տե­սան, որ իրենց երկ­րի առաջ­նորդ­նե­րը տա­նե­լիու­թիւնը արա­գօ­րէն սղած էին, փոք­րա­մաս­նու­թեան մը եկա­մուտ­նե­րուն ապա­հո­վու­թիւնը գե­րա­դա­սե­լով զանգ­ուած­նե­րու ապ­րուս­տի կա­րիք­նե­րէն: Այլ եր­կիր­նե­րու եր­կինք­նե­րուն տակ, հայ­կա­կան պատ­կա­նե­լիու­թիւնը կորսն­ցուց նա­խա­մե­ծա­րու­թիւնը:

* Հա­յաս­տա­նի մէջ թէ այլ եր­կինք­նե­րու տակ, հա­յու­թեան ինք­նալ­քու­մը ար­տա­յայ­տու­թիւն գտաւ տար­բեր մա­կար­դակ­նե­րու եւ գի­ծե­րու վրայ. հա­յե­րէնն ու մշա­կու­թա­յին հարս­տու­թիւն­նե­րը, որոնք նա­խորդ դա­րե­րուն միշտ ալ պահ­պան­ուած էին ամ­րօ­րէն, դաս­ուե­ցան երկ­րոր­դա­կան կամ նուազ կա­րե­ւոր. նախ, տա­րած­ուե­ցաւ այն մտա­ծո­ղու­թիւնը, որ լաւ հայ ըլ­լա­լու հա­մար հայ­րե­րէն խօ­սիլ-կար­դալ-գիտ­նա­լը նա­խա­պայ­ման չեն: Հա­յաս­տա­նի եւ գա­ղութ­նե­րու մէջ, օտա­րա­բա­նու­թեամբ հարս­տա­ցող հա­յե­րէն մը ինք­զինք պար­տադ­րեց բո­լո­րին, լեզ­ուի մո­մին նշու­լա­ցու­մէն առաջ:

* Զանգ­ուած­ներ մոռ­ցան ու ան­տե­սե­ցին իրենց պատ­մա­կան հե­րոս­նե­րը, դադ­րե­ցան հե­տաքրք­ուե­լէ-սոր­վե­լէ, թէ հա­յու­թեան պատ­մու­թիւնը, մշա­կոյ­թը որո՞նց կող­մէ կերտ­ուած է եւ ինչ­պէ՞ս: Հա­յու­թեան դա­րա­ւոր գան­ձա­րա­նին մա­սին տեղ­եակ ըլ­լա­լը նկատ­ուե­ցաւ “տղա­յա­միտ մե­նաշ­նորհ­եալ­նե­րու“ մէկ կալ­ուա­ծը, որ գործ­նա­կան շահ չ՛ապա­հո­վեր: Օտար­նե­րու մշա­կու­թա­յին գան­ձե­րը նա­խա­պա­տիւ սեպ­ուե­ցան, որով­հե­տեւ սե­փա­կա­նին մա­սին գի­տե­լի­քը մնաց սահ­մա­նա­փակ, ճղճիմ:

* Հայ մտա­ւո­րա­կա­նու­թիւնը ընկր­կում­ներ ար­ձա­նագ­րեց իր դե­րա­կա­տա­րու­թեան ճամ­բուն վրայ: Դա­րեր շա­րու­նակ, Հայ Միտ­քը ու­նե­ցած էր առաջ­նոր­դո­ղի, նոր հո­րի­զոն­ներ ցոյց տուո­ղի դեր, պայ­քա­րած էր այդ դե­րը հաս­տա­տե­լու եւ պա­հե­լու հա­մար: Նիւ­թա­կա­նի տրա­մա­բա­նու­թիւնը նախ լու­սանց­քա­յին վի­ճա­կի մատ­նեց մտա­ւո­րա­կա­նու­թիւնը` իր բո­լոր տե­սակ­նե­րուն մէջ, զա­նոնք ձե­ւով մը դար­ձուց նիւ­թա­կա­նով տի­րող­նե­րուն ճոր­տե­րը, հե­տե­ւա­բար, անոնց ձայնն ալ կորս­ուե­ցաւ նո­րաս­տեղծ աղ­մու­կին մէջ: Ոմանք հե­ռա­ցան երկ­րէն, ու­րիշ­ներ մնա­ցին, բայց ազ­դու առաջ­նոր­դո­ղի դե­րա­կա­տա­րու­թիւնը նօս­րա­ցաւ ու հա­լե­ցաւ միւս մո­մե­րուն պէս:

* Ժո­ղո­վուր­դին ու մա­նա­ւանդ պե­տա­կան ղե­կա­վար­նե­րու մա­կար­դա­կին վրայ, ծիլ ար­ձա­կեց “գործ­նա­պաշտ քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն“ մտա­ծո­ղու­թիւնը, որ մեծ մա­սամբ թե­լադր­ուած էր դուր­սէն: Պատ­մա­կան-քա­ղա­քա­կան-հո­ղա­յին իրա­ւունք­նե­րէ իրո­ղա­կան հրա­ժա­րու­մի կա­ցու­թիւն­ներ ստեղծ­ուե­ցան Հա­յաս­տա­նի մէջ, անոնք վե­րած­ուե­ցան քա­ղա­քա­կան մրցակ­ցու­թեան, աճուր­դի նիւ­թի, մին­չեւ իսկ լուռ կամ քո­ղարկ­ուած քա­ջա­լե­րանք գտան ժո­ղովր­դա­յին գետ­նի վրայ կամ առաջ­նոր­դի հան­գա­մանք վա­յե­լող հե­ղի­նա­կու­թիւն­նե­րու մօտ, դա­րա­ւոր թշնա­մին եւ իրա­ւազր­կո­ղը սկսան դիտ­ուիլ գոր­ծա­կի­ցի եւ ողոր­մու­թիւն տրա­մադ­րո­ղի ակ­նոց­նե­րով:

* “Շու­կա­յի Տրա­մա­բա­նու­թիւնը“ իր տի­րա­պե­տու­թիւնը տա­րա­ծեց նա­եւ մշա­կոյ­թի տար­բեր կալ­ուած­նե­րու մէջ: Եր­գի, թա­տե­րա­կան եւ ար­ուես­տի այլ կալ­ուած­նե­րու մէջ գոր­ծող­ներ ան­գի­տա­ցան սե­փա­կանն ու հա­րա­զա­տը, նո­րա­րա­րու­թեան ան­ուան տակ ներ­կա­յա­ցող մա­կե­րե­սայ­նու­թիւնը իր բա­ժի­նը ու­նե­ցաւ ինք­նալ­քու­մի գոր­ծըն­թա­ցին մէջ: Այդ օրե­րու ամէ­նէն ազ­դու միջոց­նե­րէն մէ­կը` պատ­կե­րաս­փիւ­ռը, ին­կաւ օտա­րո­տի ազ­դե­ցու­թիւն­նե­րու տակ, զանգ­ուած­նե­րը առաջ­նոր­դե­լով այդ կալ­ուա­ծի աղ­բա­նոց­նե­րը. փո­խա­նակ ազ­գա­յին գրա­կա­նու­թեան ու մշա­կոյ­թին վրայ պա­տու­հան դառ­նա­լու` վե­րած­ուե­ցաւ տխմար եւ թարգ­մա­նա­ծոյ հա­ղոր­դա­շա­րեր տա­րա­ծե­լու եւ զա­նոնք իբ­րեւ օրի­նա­կե­լի ար­ժէք ներ­կա­յաց­նե­լու պո­ղո­տա­յի, ուր­կէ սկսան քա­լել նոր սե­րունդ­նե­րը` իրենց ծնող­նե­րուն հետ մի­ա­սին…

* Հայ գի­տա­կան միտ­քը, որ հսկա­յա­կան նուա­ճում­ներ ար­ձա­նագ­րած էր ու ինք­զինք պար­տադ­րած` աշ­խար­հով մէկ, Հա­յաս­տա­նին վի­ճակ­ուած այս պայ­ման­նե­րուն մէջ, թողլ­քեց իր դե­րա­կա­տա­րու­թիւնն ու եր­կի­րը, դար­ձաւ այ­լոց իրո­ղա­կան ճոր­տը, անոր մոմն ալ ստեղ­ծեց հա­լե­լու իր պատ­մու­թիւնը:

* Հա­յու­թիւնն ալ, շատ ժո­ղո­վուրդ­նե­րու պէս, արա­գօ­րէն որ­դեգ­րեց այն նո­րու­թիւնը, թէ սե­փա­կան անց­եա­լի, մշա­կոյ­թի ու իրա­գոր­ծում­նե­րու մա­սին ծա­նօ­թու­թիւն­ներն ու գի­տե­լի­քի իւ­րա­ցու­մը չեն ապա­հով­ուիր կար­դա­լով: Թերթ, գիրք եւ ընդ­հան­րա­պէս գի­րով տրա­մադր­ուած որե­ւէ նիւթ նկատ­ուե­ցան “հնա­դար­եան“ մի­ջոց­ներ, հե­տե­ւա­բար` վա­նո­ղա­կան, որ­մէ պէտք է խու­սա­փիլ ամէն գնով: Նախ` ծնող­նե­րու սե­րունդ մը որ­դեգ­րեց այս նո­րու­թիւնը, յե­տոյ տե­ղի տուաւ “պի­տի չկար­դամ“ վճռող մա­նու­կին ու պա­տանի­ին որո­շու­մին առ­ջեւ. ար­դի ար­հես­տա­գի­տու­թեան կա­րե­լիու­թիւն­նե­րը չկրցան քայլ պա­հել ժա­մա­նա­կի արագ ըն­թաց­քին մէջ, առիթ ստեղծ­ուե­ցաւ մի­ջոցն ու նպա­տա­կը իրա­րու հետ շփո­թե­լու:

* Ինք­նալ­քու­մը, սե­փա­կան հո­ղէն ու անց­եա­լէն հրա­ժա­րու­մը…

Զայ­րոյթս ու վրդո­վումս հա­սած էր աս­տի­ճա­նի մը, որ­մէ ան­դին ա՛լ չէի կրնար դի­մա­նալ ու սպա­սել պատ­մու­թեան շա­րու­նա­կու­թեան: Առանց ըրածս լա­ւա­պէս ըմբռ­նե­լու, մատ­ներս “խաղ­ցած“ էին ստեղ­նա­շա­րին վրայ եւ ահա, դի­մա­ցի պաս­տա­ռին վրայ սկսան սա­հիլ պատ­կեր­ներ: Արա­գօ­րէն իրա­րու յա­ջոր­դե­ցին թա­գա­ւոր­ներ, որոնց տակ ար­ձա­նագր­ուած էին մեր բազ­մա­դար­եան հարս­տու­թիւն­նե­րուն կեր­տիչ­նե­րը. սա­հե­ցան պատ­կեր­նե­րը Մես­րոպ Մաշ­տո­ցէն մին­չեւ Խա­չա­տուր Աբով­եա­նի, Րաֆֆիի, Խրիմ­եան Հայ­րի­կի, Վա­րու­ժա­նի,  Թէ­քէ­եա­նի, Սե­ւակ­ներուն եւ դեռ ու­րիշ­նե­րու, հաս­նե­լով մին­չեւ Ար­ցախ­եան հե­րո­սա­մար­տե­րու նա­հա­տակ­նե­րուն: Երեւ­ցան նա­եւ պատ­կեր­նե­րը Սուլ­թան Հա­մի­տի, Թա­լէ­ա­թի, Էն­վէ­րի, Ճիւան­շի­րի, Մուս­թա­ֆա Քե­մա­լի, Էվ­րէ­նի, Էօ­զա­լի, Ալի­եւ­նե­րուն եւ ու­րիշ­նե­րու (մէկ մա­սը ծա­նօթ չէ­ին. հա­ւա­նա­բար մեր այ­սօր­ուան ժա­մա­նա­կէն ետք եկող­ներ էին), որոնց դէմ­քին վրայ ար­հա­մար­հոտ ժպիտ­ներ ուր­ուագծ­ուած էին – կամ ին­ծի այն­պէս թուե­ցան: Ափս ստեղ­նա­շա­րին զար­կի բա­ցա­գան­չե­լով` “Ան­կա­րե­լի է, սուտ է այս պատ­մու­թիւնը…“

Ցնցու­մը… արթն­ցուց զիս: Տանս մէջ էի, բազ­կա­թո­ռին վրայ ծուա­րած, դող ելած վի­ճա­կի մէջ:

***

“Ան­կա­րե­լի է, սուտ է“ կրկնե­ցի,  մղձա­ւան­ջա­յին մրա­փէս առանց բո­լո­րո­վին սթա­փած ըլ­լա­լու:

Քա­նի մը ակն­թարթ ետք, լի­ո­վին սթա­փած էի ար­դէն: Ո՛չ ճամ­բոր­դու­թիւն, ո՛չ արդ­ի­ա­կան հա­մա­կար­գիչ, ո՛չ ալ տա­րօ­րի­նակ զգեստ­ներ: Ձայ­նաս­փիւ­ռէն հի­մա կը հո­սէր դաշ­նա­կի մե­նա­կա­տա­րու­թիւն մը…

Ես ին­ծի առիթ տուի, որ մղձա­ւան­ջիս ազ­դե­ցու­թիւնը բո­լո­րո­վին փա­րա­տի, եւ այս ան­գամ, աւե­լի՛ հան­դարտ եւ վճռա­կան կեր­պով ըսի ես ին­ծի.-

“Ան­կա­րե­լի է որ դա­րե­րու պա­տու­հաս­ներ ու անկրկ­նե­լի առ­հա­ւիրք­ներ տե­սած իմ հայ­րե­նիքս ու ժո­ղո­վուրդս մօտ ատե­նէն չքա­նան պատ­մու­թեան ու աշ­խար­հագ­րու­թեան բե­մե­րէն, ի՛նչ ալ ըլ­լան մեր թշնա­մի­նե­րուն ու կար­ծեց­եալ բա­րե­կամ­նե­րուն տրա­մադ­րու­թիւն­նե­րը, ծրա­գիր­նե­րը:

“Հայ­րե­նիքս ու ժո­ղո­վուրդս վա­ղը-միւս օր պի­տի թօ­թա­փեն այն թմբի­րը, որ մե­զի պար­տադր­ուած է թուրք-ազեր­ի­ա­կան շրջա­փա­կու­մին, վե­րան­կա­խա­ցած մեր հայ­րե­նի­քին մէջ իշ­խա­նու­թիւն խա­ղա­ցող փտած­նե­րուն-շա­հա­մոլ­նե­րուն կող­մէ: Ինք­նա­գի­տակ­ցու­թեան` սե­փա­կան ար­ժէք­նե­րու եւ ժա­ռան­գու­թեանց գի­տակ­ցու­թիւնն ու տի­րու­թեան կամ­քը ան­պայ­ման որ պի­տի վե­րա­կանգ­նին ամէն տեղ, Հա­յաս­տա­նի թէ ար­տերկ­րի օճախ­նե­րուն մէջ, եւ այ­սօր­ուան պա­տա­նին, երի­տա­սար­դը իրե՛նք պի­տի ըլ­լան դա­րա­ւոր ու­ղին վեա­կանգ­նող­նե­րը: Այս կամ այն հա­յօ­ճա­խը հար­ուա­ծող խոր­շակ­նե­րը պի­տի վերջ գտնեն նա­խըն­թաց­նե­րուն պէս, ար­դա­րու­թիւնն ու յա­ռա­ջատ­ուա­կան զար­գա­ցու­մը պի­տի հար­թեն նոր ու­ղի­ներ, Հա­յաս­տանն ու հա­յու­թիւնը պի­տի ապ­րին  ու գո­յա­տե­ւեն ոչ միայն Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 100ամ­եա­կէն, այլ նա­եւ 2365 թուա­կա­նէն շատ ան­դին, մին­չեւ յա­ւեր­ժու­թիւն:

“Ինք­նալ­քու­մի եւ հայ­րե­նալ­քու­մի վի­ճակ­նե­րը չեն կրնար եր­կար տե­ւել: Մօ­տիկ ու հե­ռա­ւոր անց­եա­լի վե­րի­վայ­րում­նե­րը ա՛յս կը վկա­յեն. ա՛յս կը վկա­յեն Սար­դա­րա­պատն ու Ար­ցախ­եան Ազա­տա­մար­տը` իրենց բազ­մա­պի­սի ար­դիւնք­նե­րով: Ա՛յս կը վկա­յէ այ­սօր­ուան Ար­ցա­խը, ա՛յս կը վկա­յեն մեր բազ­մա­ճիւղ Դա­տին հե­տապնդ­ման լծուած մեր երի­տա­սար­դու­թիւնը“:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles