ԿԱՂԱՆԴԻ ՆՈՒԷՐԸ

Անի Փանոսեան-Մուրատեան Դեկտեմբերի երկրորդ շաբաթն էր։ Փութկոտ շարժումներով՝ ձեղնայարկէն իջեցուց արդէն տասնհինգ տարեկան տօնածառը։ Տարիները զգալիօրէն իրենց հետքը թողած էին անոր վրան, թէեւ գնած օրէն իսկ շատ տպաւորիչ երեւոյթ մը չունէր ան։ Կանաչաւուն ճիւղերը, որոնք նպատակ ունէին մշտադալար եղեւինի մը փշոտ տերեւներուն տպաւորութիւնը ձգել, չդիմանալով իւրաքանչիւր նոր տարուան հետ բացուել գոցուելուն, զարդարանքներու ծանրութեան եւ յատկապէս ձեղնայարկի փոշոտ օդին, տարուէ տարի կը նօսրանային, ծառին տալով քոսոտած թռչունի մը տպաւորութիւնը։ Բայց ի՞նչ փոյթ։ Քիչ ետք ինք կը կախէր խաղալիքները, կ՚անցընէր լոյսերը եւ զայն կը վերածէր աշխարհի գեղեցկագոյն տօնածառին։ Կրցածին չափ թօթուելով տարուան մը կուտակուած փոշին՝ պատրաստեց ծառը եւ սպասեց աղջիկներուն գալուն։ Սովորաբար աղջիկները կ՚ուզէին մասնակից դառնալ ծառը զարդարելու զուարճալի աշխատանքին։ Իսկ Յունուարի կիսուն, երբ ալ Կաղանդ-Զատիկ վերջացած կ՚ըլլար, ինք առանձին կը հաւաքէր ծառը։ Ինչպէս ամէն սկիզբ՝ ծառ շտկելը հաճելի էր եւ բոլորը կ՚ուզէին անոր մասնակից դառնալ։ Իսկ հաւաքելը՝ ինչպէս ամէն աւարտ, գրաւիչ ոչ մէկ բան ունէր։ Անոր համար այդ աշխատանքը իրեն ձգուած էր։ Օր մըն ալ աղջիկները դպրոցէն կը վերադառնային, որ արդէն ամէն ինչ հաւաքուած ու վերջացած էր։ «Մա՛մ, ինչո՞ւ հաւաքեցիր» կ՚ըսէին, «դեռ կանուխ էր»։ «Ամէն ինչ իր ժամանակին անուշ է։ Ժամանակը անցնի, համը կը փախի»։ Ծառը այնքան պզտիկ էր, որ շատ հանգիստ կարելի էր զայն տեղաւորել հեռատեսիլին վրան։ Լայն ու հաստատուն շրջանակով հեռատեսիլը յարմար պատուանդան էր տօնածառին համար եւ տակաւին՝ ան շատ հեռու կը մնար առաստաղին հասնելէ։ Բայց այս տարի պզտիկ աղջիկը ուրիշ բան առաջարկեց։ «Ես կ՚ուզեմ այս տարի ծառը պատուհանին քով դնել, որ դուրսէն ալ երեւի, դրացիներն ալ տեսնեն, անցորդներն ալ տեսնեն։ Ընկերուհիս անցեալ տարի չհաւատաց որ տօնածառ ունինք, քանի դուրսէն չէր երեւեր։ Ի՞նչ արժէք ունի տօնածառ մը, եթէ միայն դուն պիտի տեսնես։ Մամա՛, հաճիս, պատուհանին քով դնենք, որ ընկերուհիներս ալ տեսնեն մեր գեղեցիկ տօնածառը»։ «Բայց աղջիկս, այսքան տարի է հեռատեսիլին վրայ կը դնենք։ Պատուհանին քով յարմարութիւն չկայ, ինչի՞ վրայ պիտի դնենք»։ Մինչ, աղջիկը արդէն վազած եւ պզտիկ սեղան մը բերած ու տեղաւորած էր պատուհանին քով։ «Հո՛ս, աս սեղանին վրայ կրնանք դնել»։ Դժուար էր առարկելը այդ անմեղ աղջկան ու անտեսել իր ոգեւորութիւնը։ Ծառը դրուեցաւ սեղանին վրայ, պատուհանին քով։ Ու նոր աւանդութեան մը սկիզբը դարձաւ։ Ամբողջ գիշերը աղջիկը չձգեց որ սենեակին լոյսը վառեն։ Սենեակը լուսաւորուեցաւ միայն տօնածառին լոյսերով։ Մէյ մը ներսէն դիտեց, մէյ մըն ալ պատշգամ ելաւ որ դուրսէն դիտէ։ Ո՛չ մայրը, ո՛չ ալ պաղ օդը կրցան զինք կեցնել, որպէսզի փողոց վազէ եւ տեսնէ թէ ինչպէ՞ս պիտի երեւի իր ծառը փողոցէն։ Շատ գոհ վերադարձաւ, անհամբեր սպասելով յաջորդ օրուան, լսելու համար դասընկերուհիներուն հիացումը։ Նոյնիսկ գիշերը անկողին մտնելնէն ետք երկու քոյր թոյլ չտուին, որ տօնածառին լոյսերը մարեն։ Մայրը սպասեց, որ քուն անցնին, ապա կամացուկ մը մարեց լոյսերը, ու ինքն ալ անցաւ իր սենեակը ու անկողին մտաւ ամուսնոյն կողքին։ «Ծառը պատրաստ է, ճաշացուցակը՝ որոշուած , միայն կը մնայ որ…» «Գիտեմ, Արաքսի, գիտեմ», ընդմիջեց զինք ամուսինը։ «Գիտեմ որ ամսականս կը սպասես, որ պզտիկներուն նուէրները առնես, գնում ընես»։ «Նուէրները կրնամ վերջին օրն ալ առնել։ Բայց ուտելիքի գնումը…արդէն շատ ուշի մնացի։ Քանի Կաղանդը կը մօտենայ, ամէն ինչ կը սղի։ Եւ վախս, որ ապրանքատեսակը սպառի շուկայէն։ Հապա՞ եթէ հաւ չգտնեմ, միս չգտնեմ, ինչպէ՞ս ճաշ պիտի եփեմ։ Ի՞նչ պիտի ըսեմ այս աղջիկներուն»։ Արաքսիին ամուսինը պաշտօնեայ էր։ Թէեւ աշխատասէր մարդ, բայց այր ու կին ծայրը ծայրին հազիւ կը հասնցէին իրենց ծախսերը։ Ամուսինը ամսական աշխատավարձը պիտի ստանար Դեկտեմբեր 31ին։ Ամէն տարեվերջի կրկնուող մղձաւանջն էր, որ կ՚ապրէին։ Անոր համար, ամիսներ առաջ սկսող խնայողութեամբ ասոր հաշիւը ընելով, Արաքսին կը փորձէր պզտիկ գումար մը տնտսել, տօնական օրերու յատուկ պատրաստութեան համար։ Սակայն այս տարի աննախատեսելի բաներ պատահեցան։ Դպրոցական կրթաթօշակը յաւելում արձանագրեց։ Իսկ մէկ ամիս առաջ ալ աղջիկը անհանգստացաւ։ Բժիշկ, դեղ, եւայլն, ամբողջ խնայողութիւնը շոգիացաւ։ Հիմա անճրկած էին երկուքն ալ։ Ինչպէ՞ս Կաղանդի սեղանը պիտի պատրաստէին, պզտիկներուն նուէրներ պիտի գնէին առանց ամսականին սպասելու։ «Սարգի՛ս, գիտեմ պիտի չսիրես ըսելիքս։ Բայց մէյ մը մտիկ ըրէ։ Ի՞նչ է կարծիքդ քրոջմէս կամ դրացիներէն մէկէն երկու հազար ոսկի մը փոխ առնեմ, միայն քանի մը օրով։ Հազիւ ամսականդ ստանաս, կը վերադարձնեմ»։ «Արաքսի՛, անգամ մըն ալ մի կրկներ այս խօսքը։ Գիտես որ չեմ սիրեր մէկու մը ձեռք բանալ»։ «Բայց ամէնը քանի մը օրուայ համար է։ Ի՞նչ կ՚ըլլայ, մարդ մարդով է»։ «Ինչ կ՚ուզես ըրէ, բայց իմ արժանապատուութիւնս մի՛ արատաւորեր։ Ինչ կ՚ուզես ըրէ»։ Յաջորդ առտու դուռը զարնուեցաւ։ Դրացուհին էր։ «Ես սարմաս փաթթեցի, ամէն ինչ պատրաստեցի։ Եթէ կ՚ուզես, կու գամ քեզի ալ կ՚օգնեմ։ Ի՞նչ պիտի շինես, որոշե՞ր ես»։ «Որոշեր եմ, բայց դեռ գնում չեմ ըրած։ Դեռ կանուխ է»։ «Աղջիկ ի՞նչ կանուխ է։ Կը սպասես որ շուկան պարպուի՞ որ գնումի երթաս։ Հատէ աճապարէ՛, յետոյ մէջտեղ կը մնաս»։ Անճրկեր մնացեր էր։ Ի՞նչ ըսէր, ի՞նչ ընէր, չէր գիտեր։ Կաղանդին չորս օր մնացեր էր եւ ինք՝ տակաւին ոչ մէկ պատրաստութիւն տեսած էր։ «Ինչ կ՚ուզես ըրէ»։ Ամուսինը ամէն ազատութիւն տուած էր իրեն։ Թեւերը կտրուած թռչունի մը ազատութիւնը։ Մտածեց որ շուկայ իջնէ, գոնէ խանութները պտտի, մտքին մէջ յստականայ, թէ ի՞նչը ուրկէ պիտի առնէ, որ վերջին օրը կարենայ քանի մը ժամուան մէջ պատրաստել ինչ որ կարելի է։ Փողոց իջաւ։ Կաղանդի մթնոլորտը ամէն տեղ էր։ Յուզմունք պատճառելու չափ ուրախութիւն կար ամէնուրէք։ Կաղանդի ուրախութիւնը միշտ թաքուն տխրութիւն մը պահած ունի իր մէջ։ Անցած տարիներու կարօտը, մանկութեան յուշերու արթնացումը, թաւալող տարիները կեցնելու անկարողութիւնը միշտ ալ անբացատրելի տրտմութիւն մը կը յառաջացնեն մարդոց հոգիներուն մէջ։ Բայց, նորէն ալ, ամենակարեւորը՝ լուրջ դժբախտութեան մը հետ դէմ յանդիման չըլլալն էր։ Իր դժուարութիւնը լուծելի էր։ Այսօր չէր կրնար գնում ընել, քանի մը օրէն պիտի կարենար։ Նորէն փառք Աստուծոյ, ամուսին ունէր, ամուսինն ալ գործ ունէր։ Միտքը ինկաւ ընկերուհին՝ Սեդան։ Այդ խեղճը ի՜նչ ըսէր։ Վեց ամիս առաջ ամուսինը կորսնցուց։ Մահանալէն առաջ ալ կորսնցուցածի պէս էր։ Տառապալից կեանք մը կ՚ապրէր։ Ամուսինը ոգելից ըմպելինեու բռնուած էր։ Գէշ մարդ մը չէր, բայց մոլութեան թակարդը ինկած էր, ու չէր կրնար հոնկէ դուրս գալ, տառապեցնելով ինքզինքն ալ, կինն ալ, աղջիկն ալ, որ իր մեծ աղջկան տարեկից էր։ ։ Արդեօք Կաղանդի վրայ ի՞նչ կ՚ընէր Սեդան։ Եթէ ինք ամուսինով դժուար կը կառավարէր ընտանիքին ապրուստը, հապա՞այդ խեղճը ի՞նչ վիճակի մէջ էր արդեօք։ Գոնէ կարենար անոր աղջկան նուէր մը առնել։ Բայց իր ալ ձեռքը դրամ չկար, ինքն իր աղջիկներուն բան չէր առած տակաւին… Արագ ու պզտիկ քայլերով յառաջացող կօշիկին տակ կակուղ ու բարձր բան մը զգաց։ Դարձաւ ու նայեցաւ գետին։ Ինքնաբերաբար ծռեցաւ ու գետնէն վերցուց տրցակը, որուն վրան կոխած էր։ Ինք Աստուծոյ կը հաւատար։ Կը հաւատար Անոր զօրութեան։ Կը հաւատար Անոր ամէն ինչի լուծում մը գտնելու կարողութեան։ Նոյնիսկ հրաշքներու ալ կը հաւատար։ Բայց… երկինքէն տրցակ մը դրամ իյնալը եւ ոտքին տակ գալը…շա՜տ անհաւատալի բան էր… Շուրջը նայեցաւ։ Իր կողմը նայող չկար, գետինը բան փնտռող չկար։ Ոչ ոք ուշադրութիւն կը դարձնէր իրեն կամ ձեռքի տրցակին։ Քանի մը վայրկեան տատամսած կեցաւ՝ յուսալով տեսնել մէկը, որ իրեն մօտենայ ու տրցակին տէր ելլէ։ Մարդիկ աճապարանօք կը քալէին կ՚անցնէին քովէն, եւ մինչեւ որոշէր, քաջութիւնը ունենար անոնցմէ մէկուն բան մը հարցնելու, արդէն գացած կորսուած կ՚ըլլային։ Տրցակը գրպանը կոխեց ու տուն վազեց։ Ամուսինին չկրցաւ բան ըսել։ Ի՞նչ ըսէր։ Ամբողջ գիշերը չրկցաւ քնանալ։ Յաջորդ առտու կրկին վազեց նոյն տեղը։ Տակաւին եռուզերը չէր սկսած։ Խանութպանը, որուն խանութին դիմացէն գտած էր տրցակը, կեցած էր դրան մէջ։ Մօտեցաւ եւ հարցուց։ «Երէկ հոս մէկը բան մը կորսնցուցա՞ծ էր։ Դուք կամ յաճախորդ մը։ Մէկը գալով բան մը փնտռե՞ց հոս»։ Տարեց մարդը վայրկեան մը մտածելէ ետք ըսաւ։ «Այո՛, ես կորսնցուցած եմ։ Տասը հազար ոսկի։ Եթէ գտնես, բե՛ր»։ Ապա սկսաւ բարձրաձայն խնդալ։ Արաքսին հասկցաւ որ մարդը կը կատակէր։ Առանց պատասխանելու՝ հեռացաւ, մինչ մարդը ետեւէն կը պոռար։ «Ինչո՞ւ կը հարցնես։ Չըլլայ դո՛ւն գտար տասը հազարս»։ Ու աւելի բարձրաձայն կը խնդար։ Ի՞նչ ընէր հիմա։ Ուրկէ՞ գտնէր այս կորսուած դրամին տէրը։ Գետի՞ն նետէր տրցակը, որ ուրիշ մէկը գար եւ վերցնէր զայն։ Արդեօք որո՞ւն գրպանէն ինկած էր։ Թերեւս համեստ ընտանիքի մը հօրը գրպանին ամբողջ ունեցուածքն էր, եւ հիմա՝ ան անկարող իր ընտանիքին Կաղանդի պէտքերը հոգալու, կ՚ափսոսար իր կորուստը։ Թերեւս ալ…անփոյթ շռայլի մը գրպանէն ինկած, խոշոր, աւելի հաստ տրցակի մը մէկ պզտիկ մասնիկն էր, որուն անհետացումը աննշան մնացած էր։ Բայց ամէն պարագայի իրը չէր այս դրամը։ Տուն դարձաւ ու նախ զարկաւ դրացուհիին՝ Տիկին Զուարթին դուռը։ Շէնքին խորհրդատուն էր Տիկին Զուարթը։ Վաթսուննոց կին մը։ Ո՛չ ուսեալ կամ զարգացած, բայց՝ հաւասարակշռուած։ Երիտասարդ բամբասող բերանները սաստողը, ըսի ըսաւներուն վերջ տուողը։ Սիրտը պարպեց անոր։ «Հիմա ի՞նչ ընեմ այս դրամը։ Աստուած մեղք չի՞ համարեր եթէ պահեմ։ Փորձեցի գտնել կորսնցնողը, քանի մը անգամ գացի եկայ երկու օր։ Նոյնիսկ անկիւն մը կեցայ գաղտնօրէն դիտելու, թէ արդեօք մէկը պիտի տեսնե՞մ որ գետինը բան մը կը փնտռէ։ Ապարդիւն»։ «Աղջիկս, ըսաւ Տիկին Զուարթ։ Ընդհանրապէս մարդիկ չեն զգար, երբ որ բան մը կը սահի իրենց գրպանէն։ Չեն գիտնար, թէ ուր կորսնցուցած են։ Եթէ տեղ մը դնես եւ հոն մոռնաս, կրնաս յիշել ու ետ դառնալ գտնել։ Բայց գրպանէդ սահած ինկածը չես կրնար գիտնալ թէ ուր ինկաւ։ Գիտեմ որ դժուար է չվաստկած դրամդ ծախսելը, բայց այս դրամը քու նասիպդ է։ Գնա՛ եւ զաւակներդ ուրախացուր»։ Թեթեւցած սրտով ետ վազեց շուկայ։ Մտաւ պտղավաճառին, մսավաճառին, տոպրակները լեցուց։ Ապա մէկական պուպրիկներ գնեց աղջիկներուն համար ու տուն վազեց։ Սառնարանը լեցուց, յորդելու չափ։ Չբաւածները պատշգամ հանեց, ուր պաղ օդը կրնար քանի մը օր թարմ պահել պտուղները, առանց սառեցնելու։ Կէսօրէ ետք աղջիկները տուն դարձան դպրոցէն։ Զգացին որ մայրը Կաղանդի գնում ըրած էր։ Պզտիկ աղջիկը վազեց պատշգամ։ «Մամ, ըսաւ, Կաղանդին մեր պատշգամը շատ կը սիրեմ։ Այս գունաւոր պտուղները շատ անուշ կը հոտին։ Տեսքն ալ շատ գեղեցկի է, կարծես տօնածառ ըլլայ։ Երկու տօնածառ ունինք մենք, մէկը ներսը, միւսը՝ դուրսը»։ Գիշերը ամուսինին դարձեալ բան չըսաւ։ Թէեւ դժուար էր իր խանդավառութիւնը ծածկել անորմէ։ Յաջորդ օրը աղջիկները առաւ ու շուկայ տարաւ կօշիկ գնելու։ «Ես կրունկով կօշիկ կ՚ուզեմ մամա», ըսաւ մեծ աղջիկը, «ա՛լ մեծցայ»։ «Ե՛ս ալ մեծցայ, ե՛ս ալ կրունկ կ՚ուզեմ հագուիլ» ըսաւ երկրորդը։ Երկուքին ալ կրունկով կօշիկ գնեց։ Դրամը վճարած ատեն մարդուն ըսաւ որ երրորդ մըն ալ բերէ, մեծ աղջկան ոտքին չափով։ «Ի՞նչ պիտի ընեմ երկու հատ նոյնէն» զարմացած հարցուց աղջիկը։ «Մէկը՝ քեզի, միւսը՝ Տիկին Սեդային աղջկան։ Մեղք է, պապա չունի»։ Կօշիկը առին ու վազեցին Սեդային տունը։ Սեդան դուռը բացաւ ու զարմացած նայեցաւ իրեն երկարած տոպրակին։ «Ես աղջիկներուն Կաղանդի համար կօշիկ առի, ուզեցի հատ մըն ալ քու աղջկադ առնել։ Յուսամ ոտքին կ՚ըլլայ»։ Սեդային աղջիկը մօտեցած էր դրան ու անխօս կը նայէր իրեն պարզուած տոպրակին։ Բացաւ ու դուրս հանեց կօշիկները։ Աջ ձախ դարձուց , տակը նայեցաւ ու ետ երկարեց Արաքսիին։ «Չէ՛, պահէ՛, քուկդ են ասոնք», ըսաւ Արաքսին։ «Քեզի համար առած եմ»։ Աղջիկը դէմքի արտայայտութիւնը առանց փոխելու առաւ ու տոպրակին մէջ դրաւ։ Բերանը, որ միշտ բաց կը մնար, ոչ մէկ բառ արտասանեց։ Նոյնիսկ շնորհակալութիւն չյայտնեց։ Ոչ մէկ ժպիտ։ Միայն զարմացած մօրը կը նայէր։ Մայրը փղձկելով փաթթուեցաւ Արաքսիին ու ըսաւ։ «Չեմ գիտեր ինչ ըսեմ։ Գիտեմ որ դուն ալ շատը չունիս։ Ողջ մնաս»։ Վազեցին տուն։ Կէս ժամ ետք ամուսինը գործէն դարձաւ։ Սովորականէն կանուխ։ «Ամսակա՛նս առի։ Համոզեցի, որ երկու ժամ կանուխ արձակուիմ այսօր։ Ելի՛ր, շուտով շուկայ վազենք, գնում ընենք։ Բան մը մի եփեր, պատրաստ կ՚առնենք։ Միայն հասցնենք աղջիկներուն նուէրները գնելու»։ Նկատելով կնոջ հանդարտութիւնը, զարմացած երեսին նայեցաւ։ Մինչ այդ, կինը ձեռքէն բռնելով զինք տարաւ խոհանոց, սառնարանը բանալով ցոյց տուաւ պատրաստած ճաշերը, պատշգամ հանեց ու ցոյց տուաւ գնած պտուղները։ «Արաքսի՛, ինչո՞ւ ըրիր այսպէս, ես քեզի չըսի՞ մէկէ մը դրամ չուզես»։ «Մի՛ վախնար, մէկէ մը բան չեմ ուզած»։ Ու պատմեց պատահածը։ Անիրական թուալու չափ պատահածը։ Ամուսինը դժուարութեամբ յուզումը զսպելով՝ բռնեց կնոջը ձեռքը եւ ըսաւ։ «Հպարտ եմ քեզմով։ Հնարամիտ կինս։ Առանց քեզի ես ինչպէ՞ս կրնայի այս ընտանիքը կառավարել, չեմ գիտեր»։ Առաջին անգամն էր, որ ամուսինին բերնէն այսպիսի խոստովանանք մը կը լսէր։ «Եկո՛ւր, ցոյց տամ քեզի աղջիկներուն կօշիկները։ Շատ ուրախ են, շատ սիրեցին։ Հատ մըն ալ Սեդային աղջկան համար գնեցի։ Մեղք է, որբ է»։ «Լաւ ըրեր ես»։ Ի՞նչ գիտնար, որ յաջորդ Կաղանդին իր ալ աղջիկները որբ պիտի մնային…

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

ԿԱՂԱՆԴԻ ՆՈՒԷՐԸ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Ամերիկայի Հայ Աւետարանչական Ընկերակցութիւնը Պատուեց Վեր. Դոկտ. Վահան Յ. Թութիկեանը եւ Դոկտ. Նուրհան Հելվասեանը

Լաչակին Հպարգելքը

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է