ՏԵՐ­ՍԻ­ՄԻ ԼՈՒՌ ՅԵ­ՂԱ­ՓՈ­ԽՈՒ­ԹԻՒՆԸ

0 0
Read Time:25 Minute, 33 Second

DERSIM HH

Վարագ Գեթսեմանեան

21րդ դա­րու Թուրք­իոյ մէջ ակա­նա­տես կը դառ­նանք հսկա­յա­կան ըն­կե­րա­յին փո­փո­խու­թիւն­նե­րու եւ վե­րի­վայ­րում­նե­րու, որոնք մին­չեւ օրս թե­րեւս անե­րե­ւա­կա­յե­լի էին: Հրանդ Տին­քի դա­տա­պար­տե­լի սպան­նու­թիւնը ստեղ­ծեց այն կայ­ծը, որուն հի­ման վրայ մար­դիկ սկսան գտնել, իմա­նալ եւ վե­րա­դառ­նալ իրենց հայ­կա­կան ակունք­նե­րուն ամ­բողջ Թուրք­իոյ տա­րած­քին: Սա­կայն այն տասն­եակ շրջան­նե­րէն որոնք հայ­րե­նի­քը կը հան­դի­սա­նան այս թա­քուն հա­յե­րուն, Տեր­սի­մը (Թուն­ճե­լի) պէտք է յատ­կանշ­ուի որ­պէս յա­տուկ ըն­կե­րա­յին, մշա­կու­թա­յին եւ յե­ղա­փո­խա­կան մթնո­լորտ ու­նե­ցող շրջան կամ մի­ջա­վայր մը: Այս ապս­տամ­բու­թեան եւ մեր­ժու­մի տար­բեր երես­ներն ու քննար­կու­մը հիմ­նա­կան մա­սը պի­տի կազ­մեն այս յօդ­ուա­ծին: Հա­կա­ռակ անոր որ Հրանդ Տին­քի սպան­նու­թիւնը կրնայ այս “վե­րա­դար­ձին“ ուղ­ղա­կի պատ­ճա­ռը չ՛ըլ­լալ սա­կայն ան հան­դի­սա­ցաւ ըն­կե­րա-քա­ղա­քա­կան այն ճեղ­քը ուր­կէ դուրս սկսան ժայթ­քիլ ակունք­նե­րու փնտռտու­քի այս ամ­բողջ աշ­խա­տանք­նե­րը, ոգին եւ նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­նե­րը:Dersim v5

Հա­կա­ռակ անոր որ Տեր­սի­մի քիւր­տե­րու վայ­րագ ջար­դե­րը 1938 թուին կը խորհր­դան­շեն քեմա­լա­կան Թուրք­իոյ հա­կա-փոք­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րու դէմ պայ­քա­րի գա­գաթ­նա­կէ­տը 20ական եւ 30ական թուա­կան­նե­րուն, սա­կայն հե­տաքրք­րա­կա­նօ­րէն կը հա­մընկ­նի նա­եւ հայ­կա­կան հար­ցին եւ վիշ­տին հետ: 1915ին Տեր­սի­մի Ալէ­վի, Քը­զըլ­պաշ, զա­զա եւ քիւր­տե­րէն բա­ժին մը որոնք կը բնա­կին այդ շրջա­նին մէջ, ըն­դու­նե­ցին ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն հա­զիւ ճո­ղոպ­րած հա­յոր­դի­նե­րուն (մե­ծա­մաս­նու­թեամբ Երզն­կա­յէն) եւ անոնց տրա­մադ­րե­ցին ապաս­տան, սնունդ եւ ապա­հո­վու­թիւն, շատ յա­ճախ քա­ջա­տեղ­եակ ըլ­լա­լով թէ սոյն արարք­նե­րը կրնա­յին վտան­գել իրենց կամ հա­րա­զատ­նե­րու կեանքն ու ապա­հո­վու­թիւնը (1): Խօ­սե­լով այս մա­սին գեր­մա­նա­կան դես­պա­նա­տան Էրզ­րու­մի փոխ-հիւ­պա­տոս` Մաքս Էր­ուին Վոն Շուպ­նէր-Րիխ­թը­րը կը գրէ հե­տեւ­եա­լը.- “…Քիւր­տե­րը շատ տար­բեր պաշ­տօն­ներ ու­նէ­ին: Շա­տեր դար­ձան հա­յե­րու դա­հի­ճը, սպան­նե­ցին տղա­մար­դի­կը, առե­ւան­գե­ցին կի­նե­րը եւ կո­ղոպ­տե­ցին հարս­տու­թիւնը: Յստակ գոր­ծակ­ցու­թիւն մը կար թուր­քե­րու եւ քրտա­կան ցե­ղա­խում­բե­րու մի­ջեւ: Բայց կար մէկ բա­ցա­ռու­թիւն. Տեր­սի­մի քիւր­տե­րը, պատ­մա­կան քը­զըլ­պաշ­նե­րու ժա­ռան­գորդ­նե­րը, որոնք չէ­ին բաժ­ներ սիւն­նը հա­ւատ­քը եւ որոնք նոյ­նիսկ ազ­գա­յին կապ չ՛ունէ­ին հա­յե­րու հետ: Այս մար­դի­կը հան­դի­սա­ցան հա­յե­րու ամենա­կա­րե­ւոր փրկիչ­նե­րը: Շատ յա­ճախ կազ­մա­կեր­պե­ցին փա­խուս­տի ճամ­բա­ներ դէ­պի Ռուս­իա որուն պատ­ճա­ռով ազ­գաս­պան­նու­թեան են­թարկ­ուե­ցան 30ական­նե­րուն Քե­մա­լի կող­մէ“ (2): Հա­կա­ռակ Օս­ման­եան պե­տու­թեան յա­ճա­խա­կի ճնշում­նե­րու եւ սպառ­նա­լիք­նե­րուն, որ­պէս­զի յանձ­նեն հա­յե­րը, Տեր­սի­մի քիւր­տե­րը շա­րու­նա­կե­ցին ապաս­տա­նել զա­նոնք: Դժբախ­տա­բար ասոր պա­տաս­խա­նը չ՛ու­շա­ցաւ եւ միայն եր­կու տաս­նամ­եակ­ներ ետք քեմա­լա­կան կա­ռա­վա­րու­թիւնը քրտա­կան “ապս­տամ­բու­թեան“ պատր­ուա­կին տակ այս ան­գամ վայ­րա­գօ­րէն ճնշեց եւ սպան­նեց մօ­տա­ւո­րա­պէս 70.000 քիւր­տեր, ինչ­պէս նա­եւ ապաս­տա­նած հա­յե­րէն բա­ժին մը: Կա­ռա­վա­րու­թիւնը իր այս արար­քը ար­դա­րա­ցուց զայն նկա­տե­լով իբ­րեւ պատ­ժա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն այն զա­զա­նե­րուն դէմ որոնք “դա­ւադ­րա­բար“ ապաս­տան տուին Օս­ման­եան պե­տու­թեան թշնա­մի­նե­րուն` հա­յե­րուն: Միւս կող­մէ սոյն ջար­դը կան­խամ­տած­ուած քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն մըն էր, որ կը մի­տէր նախ զի­նա­թափ ընել այս քրտա­կան շրջա­նը, տա­րա­ծե­լով կա­ռա­վա­րու­թեան հսկո­ղու­թեան կա­րո­ղու­թիւն­նե­րը, իսկ  երկ­րորդ` պար­պել Տեր­սի­մը ար­մա­տա­խիլ ընե­լով հայ ճո­ղոպ­րած­նե­րու վեր­ջին մնա­ցորդ­նե­րը, այս­պի­սով շա­րու­նա­կե­լով նախ­նի­նե­րու թո­ղած առա­քե­լու­թիւնն ու գոր­ծը: Ջար­դե­րէն ետք այն հա­յե­րը, որոնք ար­դէն կրօ­նա­փոխ ըլ­լա­լով դար­ձած էին ալէ­վի­ներ եւ որոնք կա­րո­ղա­ցած էին ողջ մնալ աք­սոր­ուե­ցան դէ­պի Իս­թան­պուլ կամ ու­րիշ շրջան­ներ  Թուրք­իոյ ամ­բողջ տա­րած­քին: Քիւր­տե­րու այս արիւ­նա­լի սպան­նու­թիւն­նե­րը պա­տա­հե­ցան Լէշ Տէ­րէ (դի­ակ­նե­րու հո­վի­տը) կոչ­ուած ձո­րի մը մէջ որուն անոնցն ար­դէն կ՛ապա­ցու­ցէ կա­տար­ուած վայ­րա­գու­թեանց: Շա­տեր այս վայ­րը կը հա­մա­րեն, որ­պէս երկ­րորդ Տէր-Զօր մը այն­քան ատեն որ ող­բի եւ վիշ­տի վայր մըն է հայ ժո­ղո­վուր­դին հա­մար եւ շա­րու­նա­կու­թիւն մը 1915էն սկսած ցե­ղաս­պան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան:DERSIM VV

Որո՞նք են ու­րեմն այս ապս­տամբ ոգիի առանձ­նա­յատ­կու­թիւն­նե­րը որոնց­մով կը յատ­կանշ­ուի Տեր­սի­մի շրջա­նը: Այն օրե­րէն երբ քրտա­կան ազ­գա­յ­նա­կա­նու­թիւնը կը ծաղ­կէր, Տեր­սի­մը կը հա­մար­ուէր որ­պէս քիւրտ մար­տիկ­նե­րու յե­ղա­փո­խա­կան կեդ­րո­նը: թրքա­կան զօ­րա­նոց­նե­րու ամե­նու­րեք ներ­կա­յու­թիւնը Տեր­սի­մի ամ­բողջ տա­րած­քի շուր­ջը, ցոյց կու տայ այս շրջա­նի կա­րե­ւո­րու­թիւնը ինչ­պէս նա­եւ այն վտան­գը որ կը ներ­կա­յաց­նէ թրքա­կան կա­ռա­վա­րու­թեան աչ­քին: Անդ­րա­նիկ Երից­եա­նը կ՛անդ­րա­դառ­նայ այս կէ­տին իր “Տեր­սիմ: Սէ­յադ­հա­նէ­մէ (Տեր­սիմ: Ճա­նա­պար­հոր­դու­թիւն) գիր­քին մէջ զոր գրած է 1900ին Թիֆ­լի­սի մէջ: Ան կը գրէ հե­տեւ­եա­լը` Ամէն տա­րի արիւ­նա­լի եւ բուռն փա­խում­ներ տե­ղի կ՛ու­նե­նան թրքա­կան կա­ռա­վա­րու­թեան եւ Տեր­սի­մի քիւր­տե­րու մի­ջեւ: Սա­կայն քիւ­տե­րը միշտ պա­հե­լով իրեց ուղղ­ուա­ծու­թիւնը կը մնան ան­յաղթ: Ճա­կա­տագ­րի հեգ­նան­քով, շա­տեր կը հա­ւա­տան թէ ներ­կա­յիս մեծ մա­սը Տեր­սի­մի բնակ­չու­թեան, թա­քուն հա­յեր են  որոնք ըն­դու­նած են զա­զա կամ այլ ինք­նու­թիւն մը եւ ալէ­վի հա­ւատ­քը տար­բեր ժա­մա­նակ­նե­րու եւ կա­ցու­թիւն­նե­րու բեր­մամբ: Այս բա­ցա­յայ­տու­մը կա­րե­լի եղաւ շնոր­հիւ մէկ ան­ձի մը ճի­գե­րուն որ հար­թեց ճա­նա­պար­հը ակունք­նե­րու վե­րա­դարձ­ման եւ ինք­նա­ճա­նաչ­ման: Այս ան­ձը կը կոչ­ուի Միհ­րան Փրկիչ: Ան տեղ­եակ էր իր հայ­կա­կան պատ­կա­նե­լիու­թե­նէն երբ ար­դէն 7 տա­րե­կան էր, սա­կայն հասկ­նա­լի պատ­ճառ­նե­րու հա­մար չէր կրցած իրա­կա­նաց­նել իր փա­փա­քը` որն էր վե­րա­դարձ դէ­պի հայ­կա­կան ինք­նու­թիւն եւ ակունք­ներ, մին­չեւ վեր­ջերս երբ ար­դէն 50 տա­րե­կան է: Այն ինչ որ մղեց անոր որ­պէս­զի գտնէ իր հայ­կա­կան պատ­կա­նե­լիու­թիւնը ինչ­պէս ըսինք սկիզ­բը, Հրանդ Տին­քի սպան­նու­թիւնն էր որ ծան­րօ­րէն ազ­դած էր Միհ­րա­նի վրայ: Իր ըն­կե­րոջ սպան­նու­թե­նէն ետք Միհ­րան, որ այդ ժա­մա­նակ կը կոչ­ուէր Սա­լա­հէտ­տին Գիւլ­դա­գին, սկսաւ կազ­մա­ւո­րել այն ինչ որ ներ­կա­յիս կը կոչ­ուիՏեր­սի­մի Հա­յե­րու Միու­թիւն, ճանչց­ուած նա­եւ Տեր­սի­յատ անու­նով: Միու­թիւնը ար­դէն եր­կու տա­րի է ի վեր կը գոր­ծէ: Աւե­լին` վերջ­նա­կա­նաց­նե­լու հա­մար ամ­բող­ջա­կան “մշա­կու­թայ­նա­ցում“ը, ան 2010ին դար­ձաւ քրիս­տոն­եայ պաշ­տօ­նա­կան կնքման արա­րո­ղու­թեամբ մը եւ նա­եւ դի­մում ներ­կա­յա­ցուց Հա­յաս­տա­նի կրօ­նա­կան իշ­խա­նու­թիւն­նե­րուն, որոնք ըն­դու­նե­ցին զին­քը: Նա­եւ նոր անու­նով մը Սա­լա­հէտ­տի­նը դար­ձաւ Միհ­րան: Հե­տե­ւա­բար այս տե­սա­կի միու­թեան մը ստեղ­ծու­մը կը նկատ­ուի ապս­տամ­բա­կան արարք մը որ ինք­զինք կ՛ար­տա­ցո­լայ տասն­եակ ձեռ­նարկ­նե­րով (նոյ­նիսկ Թուրք­իա­յէն դուրս ինչ­պէս Գեր­ման­իա) եւ յօդ­ուած­նե­րով որոնք լոյս կը տես­նեն միու­թեան պաշ­տօ­նա­թեր­թին` Տեր­սի­յա­տին մէջ: Ապս­տամբ այն իմաս­տով թէ սոյն յօդ­ուած­նե­րը կը դա­տա­պար­տեն թրքա­կան կա­ռա­վա­րու­թեան իւ­րաշր­ջա­կան (ասի­մի­լաց­իա) քա­ղա­կա­կա­նու­թիւնը ինչ­պէս նա­եւ մշա­կու­թա­յին, ազ­գա­յին եւ կրօ­նա­կան ազա­տու­թեանց չգո­յու­թեան: Հե­տե­ւա­բար այս­պի­սով Թուրք­իոյ թա­քուն հա­յե­րու ամ­բողջ խնդի­րը Արե­ւել­եան շրջան­նե­րու մէջ աւե­լի ու աւե­լի քա­ղա­քա­կա­նաց­ուե­ցաւ շնոր­հիւ այս տե­սակ նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­նե­րու որոնք թա­քուն հա­յե­րու խնդի­րը տե­ղադ­րե­ցին Թուրք­իոյ քա­ղա­քա­կան բե­մին վրայ շա­րու­նա­կե­լով Հրանդ Տին­քի կի­սատ թո­ղած գործն ու առա­քե­լու­թիւնը: Այս տե­սակ միու­թեան մը ստեղ­ծու­մը եւ բա­ցա­յայտ վե­րա­դար­ձը հայ­կա­կան ակունք­նե­րու, այս մար­դոց կող­մէ կը հա­մար­ուի, որ­պէս յա­ռա­ջա­ցում մը թէ­կուզ մէկ քայ­լի, իրենց պայ­քա­րի եւ աւե­լի հան­դուր­ժո­ղա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան մը կի­րա­րկու­մի պա­հան­ջի ծի­րէն ներս: Նմա­նօ­րի­նակ արարք­ներ կը մի­տին մեր­ժել կա­ռա­վա­րու­թեան ներ­կայ քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը ձգտե­լով իրա­կա­նաց­նել ըն­կե­րա­յին նոր վի­ճակ մը ուր պի­տի յարգ­ուին մար­դու ամե­նա­տար­րա­կան իրա­ւունք­նե­րը ինչ­պէս նա­եւ խօս­քի, մշա­կոյ­թի եւ կրօն­քի ազա­տու­թիւնը: Ըստ Միհ­րա­նի որը նա­խա­գահն է Տեր­սի­մի Հա­յե­րու Միու­թեան, ար­դէն գո­յու­թիւն ու­նին 34 ըն­տա­նիք­ներ Տեր­սի­մի մէջ որոնք բա­ցա­յայ­տօ­րէն կ՛ըն­դու­նին իրենց հայ­կա­կան ինք­նու­թիւնը: Իսկ միւս կող­մէ Միհ­րան կը հաս­տա­տէ թէ Տեր­սի­մի բնակ­չու­թեան 75%ը հայ­կա­կան ար­մատ ու­նե­ցող ըն­տա­նի­քի ան­դամ­նե­րէ սե­րած է: Այս իրո­ղու­թեան մա­սին կը գրէ նա­եւ Տի­րան Լոք­մաքի­ոզ­եան որ իր յօդ­ուա­ծին մէջ կ՛ըսէ թէ բա­ւա­կա­նին դժուար է գտնել տեր­սիմ­ցի մը որ զա­ւա­կը չ՛ըլ­լայ  վե­րա­դար­ձած հա­յու մը: Հոս ան կ՛ակ­նար­կէ այն Տեր­սիմ­ցի հա­յե­րուն որոնք 1947 թուին նե­րում ստա­ցան թրքա­կան կա­ռա­վա­րու­թե­նէն եւ ար­տօ­նու­թիւն ստա­ցան վե­րա­դառ­նա­լու Տեր­սիմ:

dersim qq  Այլ կա­րե­ւոր դի­մա­գիծ մը որ յա­տուկ է Տեր­սի­մի կա­րե­լի է տես­նել այս թա­քուն հա­յե­րու խօ­սակ­ցա­կան ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րու գոր­ծա­ծու­թեան մէջ: Թի­պուք հե­տա­զօ­տու­թիւն մը անոնց լեզ­ուի ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րուն ինչ­պէս “Ալէ­վի Իս­լամ“ը, կ՛ապա­ցու­ցէ թէ անոնց­մէ շա­տե­րը իս­կա­պէս գի­տա­կից են իրենց նախ­նի­նե­րու ակունք­նե­րէն, սա­կայն կը մեր­ժեն բա­ցա­յայ­տօ­րէն ըն­դու­նիլ զայն մաս­նա­ւո­րա­բար օտար­նե­րու ներ­կա­յու­թեամբ: Այս մեր­ժու­մի հիմ­նա­կան պատ­ճառ­նե­րը հա­կա­ռակ անոր որ էա­կան են այս թա­քուն հա­յե­րու խնդրի ճիշտ հաս­կա­ցո­ղու­թեան սա­կայն դուրս կ՛իյ­նայ մեր այս յօդ­ուա­ծի հե­տա­զօ­տու­թեան շրջա­նա­կէն: Ըստ Երե­ւա­նի Պե­տա­կան Հա­մալ­սա­րա­նի թր­քա­բա­նու­թեան Փրո­ֆէսոր  Անդ­րա­նիկ Իս­պիր­եա­նի, ալէ­վին չ՛օգ­տա­գոր­ծէր “Ալէ­վի Իս­լամ“ ար­տա­յայ­տու­թիւնը: Հա­կա­ռակ անոր որ Ալէ­վի հա­ւատ­քը սկզբնա­կան եւ կազ­մա­ւոր­ման շրջա­նին ար­մատ ստա­ցաւ իս­լա­մու­թե­նէն, սա­կայն դա­րե­րու ըն­թաց­քին եւ տար­բեր ազ­դե­ցու­թիւն­նե­րու տակ շե­ղե­ցաւ ուղ­ղա­փառ իս­լա­մու­թե­նէն եւ ստա­ցաւ ինք­նո­րոշ ուղղ­ուա­ծու­թիւն: Այս հար­ցին գծով գնդա­պետ Մօ­լի­նէօ Սի­լը 1914 թուին կը գրէ թէ Տեր­սիմ­ցի­նե­րը թուր­քե­րու կող­մէ որ­պէս քը­զըլ­պաշ­ներ, այ­սինքն կար­միր գլուխ­ներ, այս բնո­րո­շու­մը կը գոր­ծած­ուի նա­եւ պար­սիկ­նե­րու եւ այն մահ­մե­տա­կան­նե­րուն որոնք ուղ­ղա­փառ իս­լա­մու­թեան չեն հե­տե­ւիր: Սա­կայն եթէ տեր­սիմցիի մը հարց տաս թէ ինչ կրօն­քի է, ան կը պա­տաս­խա­նէ թէ ին­քը եօլ ու­շա­ղի է, ար­տա­յայ­տու­թիւն մը որ շատ հա­ւա­նա­բար կը թարգ­ման­ուի որ­պէս ճշմա­րիտ ուղղի­ին զա­ւա­կը իմաս­տով: Այս աղան­դը հա­կա­ռակ իր քը­զըլ­պաշ ըլ­լա­լուն կը մեր­ժէ իս­լամ կո­չու­մը: “Ալէ­վի Իս­լամ“ ներ­կա­յա­ցու­մը շատ հա­ւա­նա­բար ըլ­լայ պաշտ­պա­նա­կան մի­ջոց մը, նկա­տի ու­նե­նա­լով որ ալէ­վի­նե­րը տա­կա­ւին հա­լած­ուած են Թուրք­իոյ մէջ: Առա­ւել, հա­ւա­նա­կա­նու­թիւնը մեծ է թէ այս ար­տա­յայ­տու­թիւնը կրնայ պա­րու­նա­կել պահ­ուած իմաստ կամ պատ­գամ մը. Շատ հա­ւա­նա­կան է որ խօ­սա­կի­ցը կան­խամ­տած­ուած ձե­ւով օգտա­գոր­ծէ այս ար­տա­յայ­տու­թիւնը ցոյց տա­լու հա­մար իր հա­յե­ցի ինք­նու­թիւնը, տրուած ըլ­լա­լով, որ չի կրնար բա­ցա­յայտ կեր­պով ըսել այդ մէ­կը: Լօ­քամքի­ոզ­եան իր յօդ­ուա­ծով կը մէջ­բե­րէ դրուագ մը, որ ցոյց կու տայ թէ լե­զուն եւ խօ­սակ­ցու­թիւնը ինչ­պէս կը բա­ցա­յայ­տեն թաքն­ուած ինք­նու­թիւն­նե­րը: Յօդ­ուա­ծա­գի­րը կը պատ­մէ թէ ինչ­պէս Եշիլ­եազ (Տեր­սի­մի մէջ) ուղղ­ուած պա­հուն, վայր մը որ ճանչց­ուած է տե­ղա­ցի­նե­րուն հայ­կա­կան ակունք­նե­րու բա­ցա­յայտ ճա­նաչ­ման հա­մար, անոնք հան­դի­պած են ծեր մա­մի­կի, որ հան­րա­կառ­քը կանգ­նեց­նե­լով փոր­ձած էր ներս մտնել. Միհ­րան Փրկի­չը որ անոնց կ՛ըն­կե­րակ­ցէր, կը փոր­ձէ մա­մի­կին բա­ցատ­րել կամ հա­մո­զել թէ իրենց հան­րա­կառ­քը անձ­նա­կան էր եւ տրա­մադր­ուած չէր գիւ­ղի բնա­կիչ­նե­րուն հա­մար: Սա­կայն քա­նի մը վայրկ­եան զրու­ցե­լէ ետք ի յայտ կու գայ թէ նոյն այդ մա­մի­կը կ՛ուղղ­ուէր ճիշդ այդ նոյն վայ­րը ուր իրենք կ՛ուղղ­ուէ­ին եւ զա­ւակն է հայ ըն­տա­նի­քի մը: Հա­կա­ռակ այս բո­լո­րին սա­կայն Լօ­քամքի­ոզ­եան կը պատ­մէ թէ ինչ­քան որ փոր­ձե­ցին մա­մի­կին բա­ցա­յայ­տօ­րէն ըն­դու­նիլ տալ կամ խոս­տո­վա­նեց­նել այս­պէս ասաց, որ ըսէ թէ “Հայ եմ“, մա­մի­կը կր­կ­նա­պէս կը մեր­ժէր ըսե­լով թէ “Ալէ­վի Իս­լամ եմ“: Հե­տաքրքր­ակա­նօ­րէն հա­կա­ռակ մա­մի­կին մշտա­կան պնդում­նե­րուն, անոր 4 որ­դի­նե­րը վախ չ՛ու­նէ­ին բա­ցա­յայ­տօ­րէն ըն­դու­նե­լու թէ “Մենք [զա­ւակ­ներ + Մա­միկ] բո­լորս հա­յեր ենք“: “Ալէ­վի Իս­լամ“ ար­տա­յայ­տու­թիւնը ու­րեմն ցոյց կու տայ թէ այդ ծեր կի­նը ինք­զին­քը ոչ Իս­լամ կը հա­մա­րէ ոչ ալ ալէ­վի, այլ միայն զգուշու­թեան եւ ապա­հո­վու­թեան հա­մար էր որ այդ ար­տա­յայ­տու­թիւնը գոր­ծա­ծած էր: Հե­տե­ւա­բար հիմ­քում ին­կած այդ վա­խը շու­քի մէջ կը պա­հէ հայ­կա­կան ինք­նու­թեան բաց ճա­նաչ­ման ձգտում­նե­րը: Սա­կայն այս մէ­կը խո­չըն­դոտ մը  չի հան­դի­սա­նար մա­մի­կին եւ այ­ցե­լու­նե­րուն հա­րա­զատ մե­րձեց­ման. Լօք­մաքի­ոզ­եան կը գրէ թէ կար­ծես շրջա­պատ­ուած ըլ­լա­յինք մեր քոյ­րերով եւ եղ­բայր­նե­րով:dersim hhd

Ըստ Իս­պիր­եա­նի, հա­կա­ռակ անոր որ ոչ-հայ ալէ­վի­նե­րէն ոմանք նա­եւ կ՛օգ­տա­գոր­ծեն “Ալէ­վի Իս­լամ“ ար­տա­յայ­տու­թիւնը որ­պէս պաշտ­պա­նա­կան մի­ջոց, սա­կայն խնդի­րը տար­բեր է երբ  կը վե­րա­բե­րի թա­քուն հա­յե­րուն:  Ծեր Մա­մի­կին խօ­սակ­ցու­թեան մէջ պահ­ուած պատ­գա­մը կը բա­ցա­յայտ­ուի այն պա­հուն երբ կը ծա­նօ­թա­նանք ըն­տա­նի­քի միւս ան­դամ­նե­րուն, յայտ­կա­պէս երկ­րորդ սե­րուն­դէն, որոնք ըն­դու­նե­լով “ես հայ եմ“ խօ­սակ­ցա­ո­ճը, կը վեր­ծա­նեն իրենց մօր խօ­սակ­ցու­թեան գաղտ­նի­քը: Յա­ւել­եալ ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րու եւ ազ­գա­յին/քա­ղա­քա­կան ոգիի (psyche) եւ ինք­նու­թեան մի­ջեւ յա­րա­բե­րու­թեանց մա­սին, կրնայ մեզ տե­ղե­կաց­նել թէ ինչ­պէս այս թա­քուն հա­յե­րը կ՛ըն­դի­մա­նան Թուրք­իոյ իշ­խող Ար­դա­րու­թիւն եւ Բար­գա­ւա­ճում կու­սակ­ցու­թեան իս­լա­մա­կան ձգտում­նե­րուն եւ քա­ղա­քա­կա­նու­թեանց, հիմ­նա­կան երկ­րորդ սե­րուն­դի բեր­նով: Այս մեր­ժու­մը չի նշա­նա­կեր պար­զա­պէս թէ այս մար­դի­կը իրենք զի­րենք քրիս­տոն­եայ կը նկա­տեն. այս բո­լո­րը մեր­ժում մըն է “Իս­լա­մաց­ման“ եւ հե­տե­ւա­բար “Թրքաց­ման“ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան մը որ ըն­թաց­քի մէջ է 1915էն ի վեր:

Նմա­նօ­րի­նակ գի­տակ­ցու­թիւն մը նա­եւ ակ­նե­րեւ է Տէր­տի­մի Անա­հի­տի եր­կու աղ­բիւր­նե­րու մօտ որ ճանչց­ուած է իբ­րեւ յոյ­սի եւ հաշ­տու­թեան աղ­բիւր եւ դար­ձած սրբա­տե­ղի մը տեր­սիմ­ցի­նե­րուն հա­մար:  Աղ­բիւր­նե­րու այս առաս­պե­լը կ՛ըն­թա­նայ հե­տեւ­եալ ձե­ւով. կը պատ­մեն թէ Անա­հիտ չաստ­ուա­ծու­հին սնու­ցա­նած է զա­զա եւ հայ ազ­գե­րը այս­պի­սով փո­խա­դարձ սէր, յար­գանք եւ ըն­կե­րու­թիւն մը ստեղ­ծե­լով եր­կու­քին մի­ջեւ: Իւ­րա­քան­չիւր աղ­բիւր կը խորհր­դան­շէ Անա­հի­տի ստին­գը: Մեզ հե­տաքրք­րո­ղը սա­կայն առաս­պե­լը չէ, այլ պաշ­տա­մունք­ներն ու ծի­սա­կան արա­րո­ղու­թիւն­նե­րը որոնք տե­ղի կ՛ու­նե­նան աղ­բիւ­րին մօտ: Իս­լա­մա­կան կամ ալէվ­ի­ա­կան մշա­կոյ­թին կամ կրօն­քին  մէջ մո­մա­վա­ռու­թիւնը իբ­րեւ կրօ­նա­կան արարք գո­յու­թիւն չ՛ու­նի: Սա­կայն Տեր­սի­մի մէջ եւ յատ­կա­պէս այս եր­կու աղ­բիւր­նե­րուն մօտ որ սկզբուն­քով ալէ­վի շրջան մըն է, կը տես­նենք թէ ինչ­պէս իւ­րա­քան­չիւր անձ որ կը մօ­տե­նայ աղ­բիւ­րին, մոմ մը վա­րե­լով կը սկսի աղօ­թել: Տեր­սիմ այ­ցե­լու­թեանս ժա­մա­նակ, ան­գամ մը որ տե­ղա­ցի­նե­րը իմա­ցան թէ մեր խմբա­կը բաղ­կա­ցած էր հա­յե­րէ, անոնց­մէ մէ­կը սկսաւ հայ­կա­կան երաժշ­տու­թիւն խա­ղալ “Ռատիօ“ով, կը հա­ւա­տամ թէ այս արար­քը ար­տա­յայ­տու­թիւն մըն էր ըն­կե­րու­թեան եւ հա­րա­զա­տու­թեան եւ ին­չու չէ կը մի­տէր ապա­ցուցա­նե­լու թէ անոնք ալ հա­յեր են: Փո­խա­դարձ արե­նակ­ցու­թիւն մը ստեղծ­ուած ըլ­լար կար­ծես: Եթէ չ՛ըլ­լար հայ­կա­կա­նու­թեան այն ոգին որ միու­թեան ստեղ­ծու­մով ինք­զինք կ՛ար­տա­ցո­լար, այս արար­քը շատ հա­ւա­նա­բար տե­ղի չ՛ու­նե­նար: Այս բո­լո­րը ապա­ցոյց են թէ ինչ­պէս տար­բեր արարք­ներ եւ նոյ­նիսկ կրօ­նա­կան արա­րո­ղու­թիւն­ներ նշան­ներ են պահ­ուած ինք­նու­թիւն­նե­րու, որոնք հիմ­նա­կան դեր կը խա­ղան առաջ­նոր­դե­լու մար­դոց մտա­ծում­նե­րը, զգա­ցում­նե­րը եւ վար­մուն­քը:DERSIM 119

Հայ­կա­կա­նու­թեան գե­րակշիռ ոգիի մը գա­ղա­փա­րը էա­կան է այն իմաս­տով որ տար­բեր շրջան­նե­րու մէջ ինչ­պէս Վան կամ այլ պահ­պա­նո­ղա­կան վայ­րեր, այս­պի­սի դէպ­քեր հազ­ուա­գիւտ են չ՛ըսե­լու հա­մար ան­կա­րե­լի: Այդ տե­սակ շրջան­նե­րու մէջ թա­քուն հա­յե­րը կը փոր­ձեն պա­հել իրենք զի­րենք հէնց որ իմա­նան “այ­ցե­լու“ հա­յե­րու ներ­կա­յու­թեան մա­սին: Ի տար­բե­րու­թիւն Տեր­սի­մի մէջ պար­զուող կա­ցու­թեան, հո­գե­բա­նու­թեան եւ մտա­ծե­լա­կեր­պին, միւս շրջան­նե­րուն մէջ այս ոգին բա­ցա­կայ է:

Հաշ­ուի առ­նե­լով Թուրք­իոյ իշ­խող Ար­դա­րու­թիւն եւ Բար­գա­ւա­ճում կու­սակ­ցու­թեան իս­լա­մա­կան քա­ղա­քա-ձգտում­նե­րը, հա­կա-կա­ռա­վա­րա­կան զգա­ցում­նե­րը ակ­նե­րեւ են նա­եւ տեր­սիմ­ցի կի­նե­րու հագ­ուած­քին մէջ: Ի տար­բե­րու­թիւն Թուրք­իոյ միւս շրջան­նե­րու իս­լամ  կի­նե­րէն, Տեր­սի­մի կի­նե­րու մե­ծա­մաս­նու­թիւնը ար­դէն քո­ղարկ­ուած չէ: Լա­չա­կի կամ քո­ղի մը չգո­յու­թիւնը կի­նե­րու մօտ կ՛ակ­նար­կէ Տեր­սի­մի ապս­տամբ եւ յե­ղա­փո­խա­կան ոգուն: Այս, մեր­ժու­մի ձեւ մըն է պար­տադր­ուած իս­լա­մու­թեան:

Ամէն տա­րի Օգոս­տոս ամս­ուան ըն­թաց­քին Տեր­սի­մի շրջա­նը կը կազ­մա­կեր­պէ երրօր­եայ փա­ռա­տօն մը ուր տար­բեր մշա­կու­թա­յին, ազ­գագ­րա­կան եւ ար­ուես­տա­կան խմբակ­ներ իրենց մաս­նակ­ցու­թիւնը կը բե­րեն: Հե­տաքրք­րա­կան է նա­եւ այն երե­ւոյ­թը որ փա­ռա­տօ­նի ամ­բողջ տե­ւո­ղու­թեան ըն­թաց­քին կը տես­նենք Չէկե­վա­րա­յի, Մա­ոյի, Շէյխ Սա­յի­տի եւ այլ քիւրտ նա­հա­տակ­նե­րու նկար­նե­րը որոնք հիմ­նա­կան տեղ կը գրա­ւեն քա­ղա­քի կեդ­րո­նա­կան հրա­պա­րա­կին վրայ: Հա­մայ­նա­վար կամ ըն­կեր­վար այս տար­բեր ղե­կա­վար­նե­րու հան­դէպ այս կո­չը , դուր­սէն դի­տո­ղին հա­մար կար­ծէք կ՛ապա­ցու­ցէ շրջա­նին մէջ տի­րող կամ գե­րակշ­ռող ոգուն կամ կա­ցու­թեան մա­սին: Լե­զուն այս­տեղ նո­րէն էա­կան դեր կը խա­ղայ. Հա­յե­րէն ինչ­պէս նա­եւ քրտե­րէն լեզ­ուի եւ տա­ռե­րու գոր­ծա­ծու­թիւնը այս փա­ռա­տօ­նին ըն­թաց­քին ցոյց կու տայ թէ որ­քա­նով Տեր­սի­մի շրջա­նը կի­սան­կախ վի­ճակ մը կը վա­յե­լէ, հաշ­ուի առ­նե­լով այն իրո­ղու­թիւնը թէ քրտե­րէ­նը ամ­բողջ Թուրք­իոյ տա­րած­քին բա­ցար­ձա­կա­պէս ար­գիլ­ուած է : Տեր­սի­մի Հա­յե­րու Միու­թիւնը իր յա­տուկ կրպա­կը ու­նի այս փա­ռա­տօ­նին ըն­թաց­քին ուր երի­տա­սարդ հա­յոր­դի­ներ թեր­թեր եւ գիր­քեր կը վա­ճա­ռեն տար­բեր յե­ղա­փո­խա­կան դէմ­քե­րու մա­սին ինչ­պէս զօ­րա­վար Անդ­րա­նիկ կամ ու­րիշ­ներ:DERSIM GG

Տեր­սիմ­ցի­նե­րու այս ապս­տամ­բու­թիւնը աւե­լի խորհ­րդան­շա­կան (սիմ­պո­լիք) է, քան ուղ­ղա­կի պայ­քար: Այն ինչ որ վե­րո­յիշ­եալ բո­լոր պատ­մու­թիւն­ներն ու օրի­նակ­նե­րը կը բաժ­նեն այն է թէ բո­լո­րը ապս­տամբ հո­գու եւ մտա­ծո­ղու­թեան նշան­ներ կամ սիմ­պօլ­ներ  են: Այս տար­բեր եւ յա­ճախ ցա­նու­ցիր նշան­նե­րու վեր­լուծ­ման եւ մեկ­նա­բան­ման ընդ­մէ­ջէն է որ պի­տի հասկ­նանք տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին այս յա­տուկ կա­ցու­թիւնը, հո­գին ու ապս­տամ­բու­թեան ատախ­ծը: Այս բո­լոր նշան­նե­րը մաս կը կազ­մեն մի­եւ­նոյն հա­նե­լու­կին (puzzle) որ հասկ­նա­լի կը դառ­նայ միայն եթէ քով-քո­վի դնենք այս բո­լոր նշան­նե­րը եւ  առանց ան­շուշտ մոռ­նա­լու ցե­ղաս­պա­նու­թեան գոն­թէքս­թը (context): Տեր­սի­մի այս հա­յե­րուն պէտք է նա­յինք ըն­կե­րա­յին, քա­ղա­քա­կան, եւ ար­դի պատ­մու­թեան տար­բեր դի­տան­կիւն­նե­րէ, լաւ հասկ­նա­լու հա­մար անոնց յա­տուկ դի­մա­գի­ծը որը կը յատ­կան­շէ իրենց մտա­ծե­լա­կեր­պը եւ շար­ժում­նե­րը:

Այս սիմ­պո­լիզ­մը/խորհր­դան­շու­թիւնը շա­րու­նա­կու­թիւն մըն է այն ար­ձա­գան­գող ազա­տու­թեան կան­չե­րուն որոնց­մով Տեր­սի­մը նշա­նա­ւոր էր ու տա­կա­ւին կը շա­րու­նա­կէ նշա­նա­ւոր մնալ պատ­մու­թեան էջե­րուն մէջ: Հա­կա­ռակ անոր որ Տեր­սի­մի այս թա­քուն հա­յե­րու պայ­քա­րը հիմ­նա­կա­նին մէջ լուռ եւ հա­մեստ պայ­քար մըն է, սա­կայն մեծ նշա­նա­կու­թիւն ու­նի 21րդ դա­րու Թուրք­իոյ փո­խուող ըն­կե­րա­յին եւ մշա­կու­թա­յին մի­ջա­վայ­րե­րուն հա­մար: Նոյ­նիսկ եթէ այս փո­փո­խու­թիւն­նե­րը ար­դիւնքն են այս վեր­ջին քա­նի մը տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին Թուրք­իոյ որ­դեգ­րած աւե­լի մեղմ եւ հան­դուր­ժո­ղա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան որուն կի­զա­կէտն է Եւ­րո­միու­թեան ան­դա­մակ­ցու­թիւնը, սա­կայն կա­րե­լի չէ ար­հա­մար­հել այս թա­քուն հա­յե­րու հա­մար­ձա­կու­թիւնն ու ին­չու չէ քա­ջու­թիւնը: Ազ­գա­յին ակունք­նե­րու վե­րա­դար­ձը եւ բա­ցա­յայ­տու­մը Թուրք­իոյ այս շրջան­նե­րուն մէջ ըն­թա­ցող “լուռ յե­ղա­փո­խու­թեան“ մը մէկ երե­ւոյթ­նե­րէն է որ կը ձգտի ըն­կե­րա­յին բա­րե­նո­րո­գում­նե­րու պա­հան­ջի ոգուն վե­րարթ­նաց­ման եւ վե­րա­կեն­դա­նաց­ման: Այս բո­լո­րին կը ձգտի ոչ թէ զին­եալ պայ­քա­րով (քո­նէ հա­յե­րուն պա­րա­գա­յին) այլ լուռ եւ շա­րու­նա­կա­կան մեր­ժու­մով մը այն ին­չին որ կան­խամ­տած­ուած ձե­ւով կը հրամց­ուի անոնց եւ որն է թրքա­կան իւ­րաշր­ջում կամ ասի­մի­լաց­իա:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles