Պատմական Վկայութիւն` Հայ Գաղթականներու Լիբանան Տեղափոխութեան Առումով (1921)

15 Դեկտեմբեր 1921-թուակիր նամակը, որ Պէյրութէն Փարիզ գտնուող` Գերյ. Հ. Պօղոս Ծ. Վրդ. Արիսի յղուած է` Հ. Մեսրոպ Վրդ. Քէշիշեանի կողմէ, կը հանդիսանայ փաստավաւերագրական կարեւոր աղբիւր մը, կողմնորոշուելու տուեալ թուականին` հայ գաղթականներու իրավիճակի մասին Ֆրանսական հովանաւորութեան տարիներուն, եւ յատկապէս՝ Կիլիկիոյ հայութեան տեղահանութիւնը դէպի Լիբանան: Այս նամակը կը ներկայացնէ պատմական փաստաթուղթ, որ կը բացայայտէ քաղաքական, ընկերային եւ եկեղեցական մտահոգութիւնները այդ ճգնաժամային ժամանակաշրջանին:

Նամակը կը սկսի տնտեսական հաշուեկշռի մը գործնական հարցերով։

220 ֆրանքի փոխանցում Փարիզ`

20 ֆրանք՝ «Հանդէս Ամսօրեայ»* ամսագրի 1922-ի բաժանորդագրութեան համար, 200 ֆրանք` 50 պատարագի դիտաւորութեանց թոշակ։

Նամակի կորիզը կը կազմէ` Կիլիկիոյ հայութեան արտագաղթի եւ տեղահանութեան տառապանքներու մանրամասները, որ կատարեալ ըլլալու համար` նամակագիրը գրած է, թէ այդ բոլոր գաղթականները չէին ընդուներ ո’չ Պէյրութ, ո’չ Եաֆա, ո’չ ալ Կիպրոս։

Սակայն, ֆրանսական տեղական իշխանութիւններու միջամտութեամբ, կը յաջողուի ապահովել 15,000 հայերու եւ Ատանայի որբանոցի երկսեռ որբերու տեղափոխութիւնը Լիբանան: Ֆրանսական կառավարութիւնը կը ստանձնէ անոնց ապրուստի ապահովումը՝ գործ եւ բնակարան հայթայթելով:

Պէյթխաշպոյի վանքին վերափոխումը` նամակագիրը կը յայտնէ կարեւոր որոշում մը։

Պէյթխաշպոյի Անտոնեանց վանքէն պիտի վտարուին կառավարութեան կողմէ նշանակուած շէյխերը նաեւ վանքին եւ յարակից կալուածներուն մէջ պիտի տեղաւորուին հայ որբեր։ Այս կարգադրութիւնը կը համարուի «լաւագոյն լուծում» Պէյթխաշպոյի խնդրին լուծմանը համար։

Հ.Մեսրոպ` հայերու Լիբանան տեղափոխուիլը համարած է քաղաքական եւ ռազմավարական նշանակութիւն ունեցող հանգամանք։ Քանզի հայերու Լիբանան փոխադրութեամբ Քրիստոնեայ տարրը կը կազմէ մեծամասնութիւն` որով Մեծն Լիբանանի ապագայ խորհրդարանին մէջ քրիստոնէից կողմը կը մնայ ձայներու առաւելութիւն։

Այս դիտարկումը կը համապատասխանէ ֆրանսական «բաժնէ՛ եւ տիրէ» քաղաքականութեան, որ կը ձգտէր ամրապնդել քրիստոնեաներու ներկայութիւնը Լիբանանի մէջ՝ հակակշռելու համար արաբ ազգայնական շարժումները:

Հ.Քէշիշեան մեծապէս գնահատած է տոքթ.Մելքոնեանի** դերակատարութիւնը եւ ջանքերը, որուն դիւանագիտական աշխատանքները կարեւոր դեր խաղացած են գաղթականներու տեղափոխութեան յաջողութեան մէջ: Ֆրանսական հովանաւորութեան տարիներուն

1921-1923 մօտ 80,000 նոր հայ գաղթականներ ժամանած են Սուրիա եւ Լիբանան՝ փախչելով Կիլիկիոյ մէջ թրքական ազգայնական շարժումներու բռնութիւններէն:

Հայ կաթողիկէ պատրիարքութիւնը, եկեղեցին եւ Զմմառու մայրավանքը 1921-ի նամակի բովանդակութենէն քաղելով` կը գործէր ծանր պայմաններու մէջ՝ փորձելով օգնել գաղթական հայութեան:

Զմմառու մայրավանքը եւ յիշատակուած վանքերն ու կալուածները կապ ունէին Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ ցանցին հետ, որոնք կարեւոր դեր խաղացած են գաղթականներու ընդունման, տեղաւորման, կրթութեան եւ հոգեւոր պէտքերու մատակարարման գործին մէջ:

Նամակը կը ներկայացնէ նաեւ ազգանուէր նախաձեռնութիւններ իրականացնելու ուղղութեամբ տարուած աշխատանքներու մասին, ինչպէս` Գերյ.Հ.Յակոբ Ծ.Վրդ.Նեսիմեանի առաջարկով` Քէրէվիէի վանքապատկան տուներուն վրայ հիմնել աղջկանց վարժարան։

Նմանօրինակ նախագիծեր ցոյց կու տան, թէ ինչպէս եկեղեցական կառոյցները կը փորձէին զարգացնել կրթական ենթակառուցուածքները՝ աջակցելու համար գաղթական համայնքին:

Ստորեւ կը հրապարակենք 15 Դեկտեմբեր 1921 թուակիր նամակը` առանց յապաւումի

Գերապատիւ եւ սիրելի Եղբայր

Ներփակ կը ղրկեմ քեզի Փարիզի վրայ չէք մը` (N:22977) երկուհարիւր եւ քսան (220) ֆրանք. Քսան ֆրանքը ի հաշիւ “Հանդէս ամսօրեայ”-ի 1922 եւ սկսեալ տարեկան նոր բաժանորդագրութեան, իսկ 200 ֆրանքը ի թոշակ վերջին անգամ ղրկած 50 պատարագի (յիսուն) դիտաւորութիւններուս։

Անցեալ անգամ գրեր էի կիլիկեհայերուն արտագաղթի մասին, դժբախտութիւնը կատարեալ ըլլալու համար այդ բոլորը առնելը չէին ընդուներ ո’չ Պէյրութ, ո’չ Եաֆա, ո’չ ալ Կիպրոս, բարեբախտաբար քանի մ’օր առաջ կարելի եղաւ նպաստաւոր կարգադրութիւն մը ձեռք բերել տեղական (ֆրանսական) կառավարութենէն։ Արդէն որոշուած է 15000 հայերու ինչպէս նաեւ Ատանայի որբանոցին երկսեռ որբերու փոխադրութիւնն ի Լիբանան` ո’ւր կառավարութիւնը պիտի աշխատի ապահովելու անոնց ապրուստը` հայթայթելով գործ եւ բնակարան։ Միւս կողմէ որոշուեցաւ` որ Պէյթխաշպոյի Անտոնեանց վանքէն վտարուին կառավարութեան կողմ շէյխերը եւ այդ վանքին եւ յարակից Ճիւնի եւ այլուր գտնուող կալուածներուն մէջ` զորոնք Հ.Բարսեղ պաշտօնական նամակով մը կը տրամադրէ ազգին ներկայ ճգնաժամին առթիւ` պիտի տեղաւորուին հայ որբեր։ Ասանկով ահա Պէյթխաշպոյի խնդիրը կը գտնէ լաւագոյն լուծում մը։ Իսկ հայոց Լիբանան փոխադրութեամբ Քրիստոնեայ տարրը կը կազմէ մեծամասնութիւն` որով Մեծն Լիբանանի ապագայ խորհրդարանին մէջ քրիստոնէից կողմը կը մնայ ձայնի առաւելութիւնը, ինչ որ նպաստաւոր կու գայ նաեւ ֆրանսական կառավարութեան ի Սուրիա եւ ի Լիբանան։ Այս 15000 հայերը տեղաւորելէն յետոյ ուրիշներ եւս պիտի կրնան բերուիլ հետզհետէ։

Այս յաջողութիւն համարուած կարգադրութիւնները կը պարտինք տոքթ.Մելքոնեանին` լսած ես անշուշտ` -որ վերջերս Փարիզի Ազգ. (Ուրիշներ կ’ըսեն ընդհանուր) պատուիրակութեան կողմէ ներկայացուցիչ կարգուած է ի Սուրիա եւ ի Կիլիկիա։ Անշուշտ երկու բառով կը շնորհաւորես զինք։

Ահա ժամանակ յորում մեր վանքը` ունի գործելու ընդարձակ ու լայն ասպարէզ, աւաղ որ մենք դատապարտուած ենք անգործութեան եւ մեռելութեան տիպարներ, սատակներ կրելու մեր ուսերուն վրայ իբր մեծաւոր կամ ընկեր, որոնք չեն ուզեր ոեւէ շարժում ընել, ձեռներեցութեան ոգի մը ցոյց տալ. կը նախընտրեն յաւէտ մնալ եւ կեցնել ամէն ճիգ ու փորձ` յուսահատական վիճակի մը մէջ։ Տխուր բան է ստուգիւ այս վիճակը, տխուր մանաւանդ, անոր համար, որ կան մարդիկ, որ գոհ կ’երեւին ատկէ, որո՞ւ պիտի հասկցնենք մեր ցաւը. ինչպէ’ս, որո՞ւ միջոցով կարելի է ընել այս բանը` առանց գայթակղութեանց. Զմմառի Տիրուհին Ինքը հասնի մեզի յօգնութեան։

Նաֆիլիաս Գասպար պէյի եղբայրը եկած էր վերջերս Պէյրութ. մեր նոր մթերանոցներուն վրայ եռայարկ օթելի մը յատակագիծը շինեց` որ հիանալի բան մըն է. բայց կը կարօտի 50000 ոսկի սուրիականի (15-20 000 եգիպտական) մեծ գումարի մը. հաշիւ կ’ըլլայ եւ իբր ապահով կը հաւաստուի թէ տարեկան 3000 եգիպտական ոսկիի եկամուտ մը պիտի կարելի ըլլայ ձեռք բերել այդ օթելէն. միտք կը յոգնեցնենք մջոցներ գտնելու վրայ։

Իսկ մեր Քէրէվիէ (Թովմաս Ջրեանի նստած եւ անոր կից միւս) տուները կը խորհինք աղջկանց դպրոցի վերածել` Գերյ. Նեսիմեանի թելադրութեամբ։ Տակաւին որոշ բան մը չկայ, բայց խնդիրը կամաց կամաց կ’եփի, կ’երեւի գործը պիտի ստանձնեն Ղազիրի մեր երկու մայրապետները։ Նազլեան Գերապայծառը տուեր է արդէն իր հաճութիւնը։

Այս առթիւ քեզի հարցում մ’ունէի, ի’նչ է կարծիքդ Գերմանական մասքի (դրամ) ապագային մասին, արդեօք կը կարծե՞ս` որ անիկա բարձրանայ կամ գին ունենայ օր մը, ես կը խորհիմ քանի մը հազար գնել` եթէ նպաստաւոր կարծիք մը տաս, այս պարագային` քեզի կը ղրկեմ Փարիզի վրայով չէք` որպէսզի անկէ գնես եւ վերադարձիդ միասին բերես` եթէ նեղութիւն չ’ըլլայ քեզի։

Պ.Ղազարոսին հաղորդեցի բարեւներդ եւ գրածդ։

Բարեգործականի որբանոցէն մաս մը գուցէ տեղաւորուի Ղատիր` Քէնան Միլքէնի մեծ տունը` զոր ուզած էինք վարձել ժամանակին Ճիւնիի այժմու որբանոցին համար, կը յիշես։

   Փոյթ սիրով եւ կարօտիւ` Մեսրոպ Վրդ.Քէշիշեան

Սոյն նամակը պատմական կարեւոր նշանակութիւն ունի, քանի մը առումներով`

Ան կը ներկայացնէ ականատեսի վկայութիւն 1921-ի իրադարձութիւններու մասին

Բազմաբնոյթ տեղեկատուութիւն՝ կը միախառնէ տնտեսական, քաղաքական, ընկերային եւ անձնական հարցեր։

Լեզուական արժէք՝ գրուած է արեւմտահայերէնով՝ պահպանելով ժամանակաշրջանի լեզուական առանձնայատկութիւնները։ Ցոյց կու տայ Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ, ֆրանսական իշխանութիւններու եւ միջազգային կառոյցներու միջեւ համագործակցութիւնը։

Մեսրոպ Վրդ. Քէշիշեանի այս նամակը ոչ միայն անձնական նամակագրութիւն է, այլեւ պատմական փաստաթուղթ, որ կը բացայայտէ Հայոց Ցեղասպանութենէն ետք հայ գաղթականներու վերաբնակեցման բարդ գործընթացը: Ցոյց կու տայ նաեւ, թէ ինչպէս եկեղեցական կառոյցները, դիւանագիտական ջանքերը եւ տեղական իշխանութիւնները համագործակցեցան՝ փրկելու համար հազարաւոր կեանքեր եւ պահպանելու համար հայ մշակութային ժառանգութիւնը:

Այսօր, երբ կ’ուսումնասիրենք սփիւռքի պատմութիւնը, նման փաստաթուղթեր կը ծառայեն իբրեւ անգնահատելի աղբիւրներ՝ հասկնալու համար մեր նախնիներու տառապանքը, դիմադրութիւնը եւ վերածնունդը:

«Զմմառի Տիրուհին Ինքը հասնի մեզի յօգնութեան» կը գրէր նամակագիրը: Այս աղօթքը կը մնայ յուշարձան՝ բոլոր անոնց, որոնք պայքարեցան հայ գաղթականներու փրկութեան համար:

*«Հանդէս Ամսօրեայ»-ն հիմնուած է 1887-ին Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան կողմէ եւ մինչ օրս կը հրատարակուի՝ իբրեւ գիտական հանդէս հայագիտական ուսումնասիրութիւններու համար:

**Տոքթ.Մելքոնեան`

նշանակուած էր Փարիզի Ազգային պատուիրակութեան ներկայացուցիչ Սուրիոյ եւ Կիլիկիոյ մէջ: