Պատմագիտական Ճշդումներ` Հնչակեան Կուսակցութեան Կազմաւորման, Հիմնադիրներուն Եւ Հիմնադրութեան Թուականին Վերաբերեալ

Դոկտ. Աբէլ քհնյ. Մանուկեան Հնչակեան կուսակցութեան կազմաւորումը հայ ազգային-ազատագրական շարժումի պատմութեան առանցքային հանգրուաններէն մէկն է եւ կը հանդիսանայ մեր պատմական ժառանգութեան անբաժանելի մէկ մասը։ Հետեւաբար, ան կը պահանջէ սկզբնաղբիւրներու վրայ հիմնուած, մանրակրկիտ եւ գիտականօրէն փաստարկուած ուսումնասիրութիւն: Տասնամեակներ շարունակ կուսակցութեան կազմաւորման առաջին շրջանին վերաբերող շատ մը սկզբնաղբիւրներ միայն մասնակի հասանելի եղած են կամ չեն ենթարկուած համապարփակ գիտական քըննութեան։ Այդ պատճառով Հնչակեան կուսակցութեան հիմնադրութեան հարցերու շուրջ ձեւաւորուած են տարբեր վարկածներ եւ մեկնաբանութիւններ։ Ամէնէն շատ քըննարկուած հարցերէն մէկը կը վերաբերի կուսակցութեան կազմաւորման թուականին եւ հիմնադիրներու ճշգրիտ թիւին ու ինքնութեան։ Եւ ճիշդ այս հարցերն են, որ պիտի փորձեմ լուսաբանել՝ հիմնուելով առկայ սկզբնաղբիւրներուն վրայ։ Յայտնի է, որ 19-րդ դարու 80-ական թուականներուն Եւրոպայի, մասնաւորաբար Փարիզի, Մոնփելիէի եւ Ժընեւի հայ ուսանողական շրջանակներուն մէջ աստիճանաբար հասունցած էր ազգային-յեղափոխական կազմակերպութիւն մը ստեղծելու գաղափարը։ Նպատակն էր կազմակերպել Արեւմտեան Հայաստանի եւ արեւմտահայութեան ազատագրական պայքարը Օսմանեան կայսրութեան դէմ, իսկ աւելի լայն հեռանկարի մէջ՝ նպաստել նաեւ Արեւելեան Հայաստանի ազատագրութեան Ռուսական կայսրութեան տիրապետութենէն՝ հասնելու համար ինքնավար Հայաստանի ստեղծման։ Քանի մը անյաջող փորձէ ետք, 1886 թուականի աշնան կովկասահայ ուսանողներու խումբ մը Ժընեւի մէջ հիմը կը դնէ «Յեղափոխական ընկերութեան»[1] մը։ Անոնք ինը հոգի էին՝ անուններու հետեւեալ հերթականութեամբ. Աւետիս Նազարբէկեան, Մարօ Վարդանեան, Ռուբէն Խան-Ազատ, Գաբրիէլ Կաֆեան, Գէորգ Ղարաջեան, Քրիստափոր Օհանեան, Մատթէոս Շահազիզեան, Պօղոս Աֆրիկեան եւ Մկրտիչ Մանուչարեան։ Այդ նախաձեռնութիւնը, իր հերթին, 1887 թուականի առաջին ամիսներուն կը յանգի յեղափոխական կուսակցութեան մնայուն կազմաւորման՝ յանձինս բացառաբար վեց հիմնադիրներու, նկատի ունենալով, որ վերոյիշեալ «Յեղափոխական ընկերութեան» հիմնադիր ինը անդամներէն վերջին երեքը տարակարծութիւններու պատճառով հեռացած էին խումբէն[2]: Ազգային յեղափոխական ազդեցիկ կազմակերպութիւն մը իրականացնելու գաղափարով վճռակամ մնացած էին վերոյիշեալ իննէն միան վեցը՝ յանձինս Աւետիս Նազարբէկեանի, Մարօ Վարդանեանի, Ռուբէն Խան-Ազատի, Գաբրիէլ Կաֆեանի, Գէորգ Ղարաջեանի եւ Քրիստափոր Օհանեանի: Պէտք է նշել, որ իբրեւ կայացած կազմակերպութիւն ներկայանալու համար անհրաժեշտ էր ունենալ յստակ ծրագիր եւ սեփական պաշտօնաթերթ մը։ Այդ երկու կարեւոր գործօններու իրականացումը ամբողջացուցին կուսակցութեան կազմակերպչական ձեւաւորումը։ «Հնչակ»[3] պաշտօնաթերթը լոյս տեսաւ 1887 թուականի նոյեմբերին, իսկ կուսակցութեան նախապէս մշակուած ծրագիրը[4] հրապարակուեցաւ 1888 թուականի հոկտեմբեր-նոյեմբեր ամիսներուն՝ «Հնչակ»-ի 11-րդ եւ 12-րդ թիւերուն մէջ։ Ի դէպ, ո՛չ նշուած ծրագրին վերտառութեան եւ ո՛չ ալ անոր բովանդակութեան մէջ որեւէ յիշատակութիւն կայ «Հնչակեան Կուսակցութիւն» անունի մասին, այլ խօսքը կը վերաբերի միայն «Հնչակ»-ի խումբի գործունէութեան[5], որուն ուղեգիծը կը հանդիսանայ առկայ ծրագիրը։ «Հնչակ»-ը, իբրեւ պաշտօնաթերթը Հնչակեան կուսակցութեան, իր գոյութեան առաջին ութ տարիներուն ընթացքին, այսինքն նոյեմբեր 1887-էն մինչեւ 31 յուլիս 1895 թուականը, իր տիտղոսաթերթին վրայ իբրեւ ինքնութիւն կը կրէր միայն «Հնչակ» անունը։ Օգոստոս 1895 թուականէն սկսեալ, առաջին անգամ ըլլալով եւ այնուհետեւ, ան իր անուան տակ կ’աւելցնէ նոր ենթախորագիր մը` «Կենտրօնական Օրգան Հնչակեան Կուսակցութեան»[6] բնորոշումով։ «Հնչակեան Կուսակցութիւն», ապա «Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութիւն» ինքնութիւնը շատ աւելի ուշ տրուած երեւոյթ է եւ կապ չունի «Յեղափոխական ընկերութեան» կազմաւորման առաջին շրջանին հետ, որ կ’ընդգրկէ 1886-էն մինչեւ 1890 թուականներու ժամանակահատուածը։ Ծանօթ է պատմութեան, որ «Հնչակեան Յեղափոխական Կուսակցութիւն» անուանումը պաշտօնապէս 1890-ին որդեգրուեցաւ, 1905-ին այդ վերածուեցաւ «Հնչակեան Սոցիալ Դեմոկրատ Կուսակցութիւն» անուանումին, իսկ 1909-ին ան պաշտօնապէս կոչուեցաւ «Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան Կուսակցութիւն»[7]. քաղաքական ինքնութիւն մը, որ կը գոյատեւէ մինչեւ այսօր։ Վերադառնալով Հնչակեան կուսակցութեան հիմնադիրներու թիւին եւ ինքնութեան հարցին՝ պէտք է նշել, որ հիմնադիր խումբի առանցքային դէմքերէն Ռուբէն Խան-Ազատ իր յուշագրութիւններուն[8] մէջ հետեւողականօրէն կը վկայէ, որ կուսակցութիւնը հիմնադրած են ընդամէնը վեց անձեր, որոնց աննուները վերոգրեալ յիշուեցան։ Սակայն այս վկայութիւնը առաջին հայեացքէն կը թուի հակասութեան մէջ գտնուիլ Հնչակեան կուսակցութեան հիմնադիրներու պատմական այն խմբանկարին հետ, ուր եօթը հոգի ներկայացուած է։ Այդ լուսանկարը տասնամեակներ շարունակ կուսակցական աւանդութեան մէջ ընկալուած է որպէս Հնչակեան կուսակցութեան հիմնադիր անդամներու հաւաքական պատկերը ու լայնօրէն շրջանառուած ու ցուցադրուած է կուսակցական բազմաթիւ կեդրոններու եւ հաստատութիւններու մէջ։ Բնականաբար, այս հակասութիւնը կը յառաջացնէ հիմնարար հարց մը, թէ ի վերջոյ ո՞վ է այդ եօթնեակ լուսանկարին մէջ ժայռի մը ետեւ կիսանիստ դիրքով պատկերուած անձը, երբ միւս վեց հիմնադիրներուն ինքնութիւնը որոշակիօրէն ճշդուած է: Այս հարցին պատասխանելու տարբեր փորձեր կատարուած են, եւ տարիներու ընթացքին անոր վերագրուած են Լեւոն Ստեփանեան, Յակոբ Մեղաւորեան, Հմայեակ Խուշպուլեան, Պետրոս Մարիմեան, Ռուբէն Պէրպէրեան եւ այլ հնչակեան գործիչներու անունները[9]։ Արսէն Կիտուր իր խմբագրած «Պատմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան Կուսակցութեան (1887–1962)»[10] ստուար աշխատութեան մէջ առաջին անգամ ըլլալով հիմնադիրներու ցանկին մէջ կը ներառէ Մանուէլ Մանուէլեան[11] անունով անձ մը։ Սոյնը, սակայն, չի հիմնաւորուիր որեւէ սկզբնաղբիւրով։ Մինչեւ այժմ յայտնաբերուած արխիւային փաստաթուղթերու, ժամանակակից վկայութիւններու կամ բուն իսկ հիմնադիրներու յուշագրութիւններուն մէջ Մանուէլ Մանուէլեան անունով անձի մը գոյութիւնը ամենեւին յիշատակուած չէ։ Ուստի՝ պատմական առկայ վկայութիւններու հիման վրայ այդ անունը չի կրնար ընդունուիլ որպէս Հնչակեան կուսակցութեան հիմնադիրներու շարքին պատկանող անձ, եւ, ամենայն հաւանականութեամբ, ան միանշանակ արդիւնք է պատմագրական թիւրիմացութեան կամ հետագայ շփոթութեան: Այս հարցի քննութեան մէջ առանձնակի փաստագիտական արժէք ունի պատմական այլ խմբանկար մը, որ մինչեւ քանի մը տարի առաջ գիտական շրջանակներուն ծանօթ չէր։ Լուսանկարը հրատարակուած է 1916 թուականին «Армянский Вестник»[12] («Հայկական Լրաբեր») պարբերականին մէջ՝ Ժընեւի մէջ Հնչակեան կուսակցութեան կազմաւորման պատմութեան նուիրուած ռուսերէն լեզուով յօդուածի մը առընթեր։ Յօդուածին հեղինակը դարձեալ Ռուբէն Խան-Ազատն է: Այս հանգամանքը ինքնին լուսանկարին կու տայ սկզբնաղբիւրի առանձնայատուկ արժէք։ Աւելին, անոր վրայ կը պատկերուին բացառապէս այն վեց անձերը, որոնք Ռուբէն Խան-Ազատ իր յուշագրութիւններուն մէջ հետեւողականօրէն կը ներկայացնէ որպէս Հնչակեան կուսակցութեան հիմնադիրներ։ Լուսանկարին տակ բացատրական գրութիւնը նոյնպէս կը հաստատէ այդ իրողութիւնը՝ անոնց անունները յիշատակելով հետեւեալ կարգով. Քրիստափոր Օհանեան, Աւետիս Նազարբէկ, Գէորգ Ղարաջեան, Մարիա (Մարօ) Նազարբէկ, Գաբրիէլ Կաֆեան եւ Ռուբէն Խան-Ազատ։ Բարեբախտաբար, պատմագիտական աղբիւրներու նոր եւ աւելի խոր ուսումնասիրութիւնները կարելիութիւն կու տան վերոյիշեալ վեցեակ եւ եօթնեակ խմբանկարները աւելի ճշգրիտ իրենց պատմական համատեքստին մէջ տեղադրելու։ Ներկայիս մեր տրամադրութեան տակ գտնուող տուեալներուն համաձայն՝ եօթնեակ խմբանկարին վրայ երեւցող եօթներորդ անձը ռուս ուսանող մըն է Կազիցկի անունով, որ ո՛չ հիմնադիրներու շրջանակին մաս կազմած է եւ ո՛չ ալ կազմակերպչական կապ ունեցած է Հնչակեան կուսակցութեան հետ[13]։ Կազիցկի Ժընեւի մէջ շատ մը ռուս ուսանողներու եւ հակացարական վտարանդիներու նման՝ եղած է մեր ազգային-յեղափոխական գործիչներուն համալսարանական ծանօթներէն մին, որ այդ օր ընկերանալով հիմնադիրներու խումբին՝ պատահաբար կամ թէկուզ բարեկամաբար յայտնուած է խնդրոյ առարկայ այդ լուսանկարին մէջ[14]։ Հիմնադիրներու ինչպէս վեցեակ, այլեւ եօթնեակ լուսանկարները վաւերական են: Երկու լուսանկարներուն եւ անոնց առնչուող գրաւոր սկզբնաղբիւրներուն համադրական ուսումնասիրութիւնը կը հաստատէ, որ անոնք առնուած են նոյն վայրին մէջ եւ նոյն օրը՝ 1887 թուականի ապրիլ ամսուն։ Այդ օրերուն Հնչակեան կուսակցութեան վեց հիմնադիրները Ժընեւի Carouge կամ Plainpalais շրջանի լուսանկարչական արհեստանոցներէն մէկուն մէջ ժամադրուած էին՝ Գաբրիէլ Կաֆեանի Ժընեւէն վերջնական հեռանալէն առաջ յիշատակի խմբանկար մը ունենալու նպատակով։ Ինչպէս յայտնի է, Ժընեւի իշխանութիւնները դատական որոշումով Կաֆեանին տուած էին վերջնագիր մը՝ մինչեւ 27 ապրիլ1887 թուականը հեռանալու Քանթոն Ժընեւի տարածքէն[15]։ Սկզբնաղբիւրներու համադրական քննութիւնը հիմք կու տայ ենթադրելու, որ լուսանկարահանման այդ միջոցին Կազիցկի բարեկամական մթնոլորտի մէջ մաս կազմած է այդ խմբանկարին։ Այսպէս կը բացատրուի երկու վաւերական խմբանկարներու գոյութիւնը՝ մէկը եօթը անձերով, ներառեալ Կազիցկի, իսկ միւսը՝ բացառապէս Հնչակեան կուսակցութեան վեց հիմնադիրներով։ Այս յօդուածի աւարտին կը մնայ ընդգծել, որ պատմութեան արժէքը կը կայանայ ոչ միայն անցեալի յիշողութիւնը պահպանելու, այլեւ զայն ճշգրիտ կերպով ըմբռնելու, գնահատելու եւ նորովի իրագործելու մէջ։ Գալ տարի՝ 2027 թուականին, Հնչակեան կուսակցութիւնը պիտի նշէ իր հիմնադրութեան 140-ամեակը՝ կարեւոր հանգրուան մը, որ կը հրաւիրէ վերանորոգ ներշնչումով անդրադառնալու անոր պատմական առաքելութեան, հիմնադիրներու նուիրումին եւ այն արժէքներուն, որոնց շուրջ ձեւաւորուեցաւ ազգային-յեղափոխական այս մայր կուսակցութիւնը։ Իսկ գիտական ուսումնասիրութիւնն ու պատմական ճշմարտութեան որոնումը կը մնան մեր պարտականութիւնը՝ անցեալի ժառանգութիւնը արժեւորելու եւ զայն ապագայ սերունդներուն փոխանցելու համար։ Ժընեւ, 26 Սեպտեմբեր 2026 [1] Տե՛ս Մանուկեան, Աբէլ քհնյ., «Հնչակեան կուսակցութեան կազմաւորումը եւ Քսան կախաղաններու մասին անդրադարձը եւրոպական մամուլի ու դիւանագիտական թղթակցուցթեանց մէջ», Երեւան–Պէյրութ, 2020, էջ 63-114: [2] Տե՛ս նոյն տեղը, էջ 72, 75-76: [3] Տե՛ս նոյն տեղը, էջ 55-63: [4] Տե՛ս «Հնչակ», թ. 11-12, Ժընեւ (Լօնդօն, Հայկական ազատ տպարան), 1888, էջ 2-5: [5] Տե՛ս Մանուկեան, Աբէլ քհնյ., «Հնչակեան կուսակցութեան կազմաւորումը...», նոյն տեղը, էջ 82: [6] Տե՛ս «Հնչակ», Ը. տարի, թ. 12-13, 1895, տպ. «Հնչակ»-ի, Լօնդօն, 1895: [7] Տե՛ս Մանուկեան, Աբէլ քհնյ., «Հնչակեան կուսակցութեան կազմաւորումը...», նոյն տեղը, էջ 82: [8] Տե՛ս Խան-Ազատ, Ռուբէն, «Հայ Յեղափոխականի Յուշերից», «Հայրենիք» ամսագիր, թիւ 8, յունիս, Պոսթըն, 1927, էջ, 60‒72. յուլիս, թիւ 9, 52‒63. օգոստոս, թիւ 10, 56‒72. սեպտեմբեր, թիւ 11, 124‒138. հոկտեմբեր, թիւ 12, 122‒129. նոյեմբեր,թիւ 1, 122‒135. դեկտեմբեր, թիւ 2, 112‒124. յունուար 1928, թիւ 3, 114‒128. փետրուար, թիւ 4, 123‒135. մարտ, թիւ 5, 102‒114. ապրիլ, թիւ 6, 126‒141. մայիս, թիւ 7, 147‒160. յունիս, թիւ 8, 134‒148. յուլիս, թիւ 9, 131‒143. օգոստոս, թիւ 10, 136‒142. սեպտեմբեր, թիւ 11, 146‒156. հոկտեմբեր, թիւ 12, 149‒157. նոյեմբեր, թիւ 1, 146‒155. դեկտեմբեր, թիւ 2, 91‒100. Յունուար 1929, թիւ 3, 117‒125. փետրուար, թիւ 4, 99‒108. մարտ, թիւ 5, 102‒114. ապրիլ, թիւ 6, 107‒115. մայիս, թիւ 7, 147‒160։ [9] Տե՛ս Մանուկեան, Աբէլ քհնյ., «Հնչակեան կուսակցութեան կազմաւորումը...», նոյն տեղը, էջ 91-94: [10] Տե՛ս «Պատմութիւն Ս. Դ. Հնչակեան Կուսակցութեան (1887–1962)», Ա, խմբ. Արսէբ Կիտուր, Պէյրութ, 1962, էջ 30: [11] Տե՛ս Մանուկեան, Աբէլ քհնյ., «Հնչակեան կուսակցութեան կազմաւորումը...», նոյն տեղը, էջ 91-93: [12] Տե՛ս “Армянский вестник”, («Հայկական Լրաբեր»), Մոսկուա, 1916, N 44, էջ 5–7 (“Армянский вестник”, Москва, 1916, N 44, с. 5–7)։ [13] Տե՛ս Ղարաջեան, Գ., (Ս. Տ. Արկոմետ), «Ռուբեն Խանազատի Հեքիաթները, (Ո՞վքեր են հնչակյանները յեվ ի՞նչ են ասում նրանք իրանց մասին)», Թիֆլիս, 1928, էջ 17։ [14] Տե՛ս նոյն տեղը: [15] Տե՛ս Մանուկեան, Աբէլ քհնյ., «Հնչակեան կուսակցութեան կազմաւորումը...», նոյն տեղը, էջ 91-94:

Պատմագիտական Ճշդումներ` Հնչակեան Կուսակցութեան Կազմաւորման, Հիմնադիրներուն Եւ Հիմնադրութեան Թուականին Վերաբերեալ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Ինչո՞վ Է Ազգային Պետականութեան Գաղափարը Խանգարում Հ.Հ. Իշխանութեանը

Այսօր Կանգնած Ենք Ճակատագրական Ջրբաժանի Առջեւ

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է