ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆՆ ՈՒ ԱՍՏՈԻԾՈՅ ԿԱՄՔԸ…ՀԱՒԱՏՔ, ԵԿԵՂԵՑԻ ԵՒ ԱԶԳՈՒԹԻՒՆ

ՊԵՏՐՈՍ ՔՀՆՅ. ՇԻԹԻԼԵԱՆ Այս նիւթը կարեւոր է մեզի` հայերուս համար հասկնալի պատճառով: Շատեր կը նային մեր եկեղեցիին որպէս միայն ազգային կառոյց, ազգապահպանութեան միջոց, բան մը որ կայ եկեղեցւոյ հասկացողութեան մէջ: Իրականութեան մէջ միայն մեր եկեղեցին չէ որ ազգային է, այս յատուկ է մանաւանդ աւանդական եկեղեցիներուն: Օրինակ` Ռուս Ուղղափառ Եկեղեցին: Ան ունեցած է նոյն դերը ռուս ժողովուրդին պատմութեան մէջ ինչ որ ունեցած է Հայ Եկեղեցին մեր պարագային: Ռուսական գիրերու ստեղծման պատմութիւնը նման է մեր պատմութեան, այն տարբերութեամբ որ ռուսերուն պարագային ոչ թէ ռուս, այլ երկու յոյներ` Սբ.Կիւրեղ եւ Սբ.Մեթոտիոս ստեղծած են զայն: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի շրջանին երբ արդէն քսան տարիներ եկեղեցին հալածուած էր Ռուսիոյ մէջ, համայնավար անաստուածեան վարչակարգը հասկնալով եկեղեցւոյ ազդեցութիւնը մարդոց հայրենասիրութիւն ներշնչելու մէջ, թոյլ տուաւ որ եկեղեցին աւելի ազատ գործէ, ներշնչէ ժողովուրդին եւ օրհնէ զօրքերուն: Ուրիշ կարեւոր օրինակ մըն է Լեհաստանի կաթողիկէ լատին եկեղեցին, որուն դերը վճռորոշ եղաւ այդ երկիրը խորհրդային եւ համայնավար լուծէն ազատագրելու մէջ: Այսօր ընդունուած կարծիք է, որ գլխաւորաբար եկեղեցւոյ ներգործութիւնն էր պատճառը, որ Լեհաստանը` արեւելեան Եւրոպայի միւս երկիրներէն աւելի ճիշդ, արդիւնաւէտ եւ յաջող ձեւերով կրցաւ պայքարիլ այդ տիրապետութեան դէմ: Իրականութեան մէջ ոչ մէկ հակադրութիւն կայ եկեղեցին ազգային ըլլալու եւ քրիստոնէութան միջեւ: Եթէ եկեղեցին կը գործէ աշխարհին մէջ, ան պէտք է ճշմարիտ հայելին ըլլայ աշխարհին մէջ գոյութիւն ունեցող իրողութիւններուն: Սխալ կարծիք մըն է այն, թէ քրիստոնէութիւնը կը մերժէ ազգութիւնը: Քրիստոսի խօսքը, թէ. ``Գացէք եւ բոլոր ժողովուրդները ինծի աշակերտ դարձուցէք``, Մատթ. 28.19, ցոյց կու տայ որ Քրիստոս կ՛ընդունի ազգերու գոյութիւնը: Տարածուած ուրիշ սխալ կարծիք մըն է, թէ քրիստոնէութիւնը չարին չդիմադրել կը քարոզէ ու հետեւաբար ազգային հարցերուն լուծման համար ան խոչընդոտ կրնայ հանդիսանալ: Նման կարծիք ունեցողները յաճախ կը մէջբերեն Քրիստոսին խօսքը թէ. ``Եթէ մէկը աջ երեսիդ ապտակ զարնէ` միւս երեսդ ալ դարձուր իրեն``, Մատթ.5.39: Նախ եւ առաջ պէտք է նշել, որ տարբերութիւն կայ անձնական եւ հաւաքական հարցերը լուծելու ձեւերուն մէջ: Վերը նշուած խօսքը աւելի կը վերաբերի անձնական յարաբերութիւններուն. Քրիստոս հոն եզակի կը խօսի եւ ո՛չ յոգնակի: Հաւաքական հարցերուն պարագային աւելի յարմար պիտի ըլլային մէջբերել Քրիստոսին երանիները. ``Երանի՜ անոնց, որոնք արդարութեան քաղցն ու ծարաւը ունին, որովհետեւ անոնք պիտի յագենան: Երանի՜ անոնց, որոնք կը հալածուին արդարութեան համար, որովհետեւ անոնց է երկինքի արքայութիւնը``: Մատթ. 5.6, 5.10: Իսկ ազգային հարցերը անկասկածօրէն մաս կը կազմեն մարդկութեան արդարութեան համար տարուող պայքարին:Դեռ աւելին, Քրիստոսի ուժային ընթացքը Երուսաղէմի տաճարը պարանով վաճառականներէն մաքրելու համար կամ անոր ծանր խօսքերը ըսուած փարիսեցիներուն. ``Իժերու ծնունդ…….`` եւայլն, ցոյց կու տան որ քրիստոնէութիւնը չի ժխտեր ուժային ու արմատական ձեւերով պայքարիլը: Հարցը հո՛ն է որ պէտք է գիտնալ, ե՞րբ եւ ո՞ւր այս կամ այն միջոցը գործածել: Եթէ Կանտիին խաղաղ պայքարի ձեւը տրամաբանական ու արդիւնաւէտ էր Եւրոպացի անգլիացին դէմ պայքարելու համար, բարբարոս թուրքին կամ ատրպէյճանցիին պարագային նման միջոց մը նուազագոյնը միամիտ կրնար ըլլալ… Ամենայն դէպս ու չնայած որոշ ցաւալի բացառութիւններուն, մեր եկեղեցին ազգին վճռորոշ պահերուն ճիշդ կողմնորոշուած է թէ ի՞նչ պէտք է ընել: Օրինակ. Ղեւոնդ Երէցը, Խրիմեան Հայրիկը, ֆիտայիական շարժման սատարող` Մշոյ Վարդան Վարդապետը, Գէորգ Ե. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը որ չնայած աշխարհական ղեկավարութեան պահանջին մերժեց Էջմիածինը պարպել 1918 Մայիս-ին երբ թուրքերը կը յառաջանային դէպի Արարատեան դաշտ, Գարեգին Եպս. Յովսէփեանցը (ետքը Գարեգին Ա. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսը)` որ գլխաւոր ներշնչողներէն մէկը եղաւ 1918-ի Մայիսեան յաղթանակներուն, Խորէն Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը` որ 1938-ին սթալինեան բռնութիւններուն ժամանակ մարտիրոսացաւ, Զարեհ Ա. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսը` որ հերոսաբար պայքարեցաւ որպէսզի մեր եկեղեցին իր անկախութիւնը պահէր ու իր առողջութեան վատթարացումով ու վախճանումով գինը տուաւ իր ընթացքին, Վազգէն Ա. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը` որ 1965-ին Մեծ Եղեռնին նուիրուած առաջին յուշարձանը կանգնեցուց Խորհրդային Հայաստանի մէջ… եւայլն: Արցախի Առաջնորդ Պարգեւ Սրբազանը կը պատմէ թէ Շուշին ազատագրելու ժամանակ, Գրիգոր Քհնյ.Մարկոսեանին պարտականութիւն տուած է որ մեր ջոկատներուն առջեւէն քալէ: Տէր Հայրը Խաչը ձեռքին տեղէն չէ շարժած նոյնիսկ այն ժամանակ երբ մեր ջոկատները ետ քաշուած են թշնամիին զօրաւոր կրակոցներէն ու այդպիսով ներշնչած է մեր զօրքերուն որ դարձեալ յարձակման անցնին ու յաջողին Շուշին ազատագրել: Գալով մշակոյթին, հոն ակնյայտ է քրիստոնէութեան ունեցած կարեւոր դերը մեր մշակոյթին եւ ընդհանրապէս հայկական ինքնութիւնը ստեղծելու մէջ: Հոս նորութիւն աւելցնելը դժուար է, բայց կ՛ուզեմ յիշել երկու իրողութիւններ. 1- Մենք այսօր կը մոռնանք, թէ հայ գիրերը ստեղծուած են ոչ թէ հայապահպանութեան համար որ այն ժամանակ անհրաժեշտութիւն մը չէր որովհետեւ դեռ սփիւռք գոյութիւն չունէր, այլ հաւատքի քարոզչութեան համար: Այս յստակ կ՛երեւի Կորիւնի ``Վարք Մաշտոցին`` մէջ, որու հինգերորդ գլխուն մէջ Սբ.Մեսրոպ դժուարութիւններ ունենալով Աւետարանը քարոզելու Գողթան գաւառին մէջ, կը հասկնայ հայերէն այբուբէն մը ստեղծելու անհրաժեշտութիւնը: Այնպէս որ պատմական ճշմարտութիւնը այն է, որ հայ գիրերը ստեղծուած են Աւետարանի քարոզչութիւնը դիւրացնելու եւ յաջողցնելու համար: Աւելի ուշ, երբ երկար ժամանակով պետականութիւնը կորսնցուցինք եւ Սփիւռք ունեցանք, գիրերը դարձան մեր ինքնութիւնը պահելու գլխաւոր միջոցներէն մէկը: Փաստօրէն` կրօնական նկատարումներով բարի գործ մը նպաստեց ազգային կարեւոր ծրագիրի մը: Այս ցոյց կու տայ, որ ներքին կապ մը կայ հաւատքին եւ ազգութեան միջեւ եւ երկուքը իրար կը լրացնեն: Որպէս հաւատացեալ առանց տարակուսանքի կրնանք ըսել, որ Աստուծոյ փառքին համար գիրեր ստեղծեցինք, բայց այդ մէկը նաեւ մեծ բարիք մը եղաւ մեր ազգային ինքնութիւնը պահելու ու բարձր մակարդակի եւ ինքնուրոյն ազգային մշակոյթ մը ստեղծելու համար: 2- Պարոյր Սեւակը եզրակացնելով Կոմիտաս Վարդապետին դերը ու տեղը մեր պատմութեան եւ մշակոյթին մէջ կ՛ըսէ, թէ զայն կարելի է համեմատել միայն Սբ.Մեսրոպ Մաշտոցին: Այսինքն` ոչ թէ միայն միջնադարեան, այլ ներկայ ժամանակներու մեր մշակոյթին մէջ եկեղեցւոյ դերը ծանրակշիռ է: Եկեղեցին իր էութեամբ հաւատքի եւ կրօնական կառոյց է, որ ըլլալով իր գործող շրջապատին անքակտելի մասը, իր շրջապատին համապատասխան եւ հասկնալի ձեւերով հաւատքի իր վկայութիւնը կ՛արտայայտէ: Եթէ տուեալ ազգին մէջ կը գործէ, ան այդ ազգին լեզուով, այդ ազգին համար հասկնալի ձեւերով կը խօսի, մէկ կողմէն որպէս ճշմարիտ անդրադարձը իր գործող շրջապատին, իսկ միւս կողմէն որպէսզի հասկնալի դառնայ: Այս չի վերաբերիր միայն տեսանելի ու աչքի զարնող երեւոյթներուն, ինչպէս են` լեզուն, ճարտարապետութիւնը, երաժշտութիւնը, զգեստը… եւայլն: Այս շատ աւելի խորունկ կ՛երթայ: Երբ աշխարհականները եկեղեցականներու կը քննադատեն եւ հակառակը` երբ եկեղեցականներ աշխարհականներու, պէտք չէ մոռնալ որ եկեղեցին ազգէն կը ծնի եւ ինչ որ հոն տեղի կ՛ունենայ անդրադարձն է ժողովուրդին մէջ տեղի ունեցող գործընթացքներուն: Օրինակ` եթէ եկեղեցին կ՛ուշանայ բարենորոգումներու մէջ, ատոր պատճառը ո՛չ թէ միայն եկեղեցականն է, այլ` ամբողջ ազգը, մանաւանդ մեր պարագային, նկատի առնելով աշխարհականներուն զօրաւոր ներկայութիւնը եկեղեցւոյ վարչական կառոյցներուն մէջ: Միւս կողմէն եկեղեցին աւանդութեան կրողն է, անոր խտացումն է ու պահողը եւ ոչ թէ միայն եկեղեցական` այլ ազգային աւանդութեան: Եթէ կ՛ուզէք լսել թէ ի՞նչ կ՛երգէր մեր ժողովուրդը ասկէ հազար տարիներ առաջ, լաւ լսեցէք մեր հոգեւոր երաժշտութիւնը: Այս պատճառով եկեղեցին զգոյշ է փոփոխութեանց նկատմամբ, որպէսզի յանկարծ սխալամամբ վաւերականն ու իսկականը չկորսուի: Եթէ ուրիշ կառոյցներու պարագային փոփոխութիւնները արագ կրնան ըլլալ, եկեղեցւոյ պարագային արագ փոփոխութիւնները կործանիչ են, որովհետեւ եկեղեցին ոչ թէ իր արտաքինով, այլ իր էութեամբ պահպանողական կառոյց է: Այս չի նշանակեր, որ բարեփոխումները եւ այժմէականացումը պէտք չեն, բայց ինչպէս արդէն նշեցինք անոնք պէտք է ըլլան աստիճանաբար, զգուշօրէն եւ խորունկ ու մանրակրկիտ ուսումնասիրութիւններէ ետք: Յստակացնելու համար պէտք է ըսել, որ ազգային եկեղեցի հասկացողութիւնը երբեք պէտք չէ շեղէ եկեղեցին, որպէսզի իր հիմնական առաքելութենէն հեռանայ, որն է Քրիստոսին մարմինը ըլլալը, այսինքն այս աշխարհին մէջ յստակ ու շօշափելի հաւատքի վկայութիւն տալը: Եկեղեցւոյ քրիստոնէական վկայութեան ամենագլխաւոր երեսներէն մէկն է արդար ու ճշմարտախօս ըլլալը: Եկեղեցին առաջինն է որ պէտք է պայքարի ազգէն ներս տեղի ունեցող անարդարութիւններուն դէմ: Աշխարհական իշխանութիւնները կրնան թերանալ, բայց եթէ եկեղեցին թերանայ արդար ըլլալու իր պարտականութեան մէջ, ապա ան այլեւս կը պարպուի իր էութենէն` Քրիստոսէն: Եկեղեցին պէտք է միշտ ի՛նքը առաջինը հետապնդէ արդարութիւնն ու ճշմարտութիւնը: Ընկերային արդարութեան չափանիշներու կենդանի ըլլալը ու գործելը ազգէն ներս, անհրաժեշտ պայմաններ են ազգին ներքին ամրութեան, անոր առողջ ըլլալուն, անոր աւելի զօրաւոր ըլլալուն նաեւ արտաքին թշնամիներուն նկատմամբ: Պէտք չունինք հեռու երթալու: Այսօրուան Հայաստանի օրինակը ամենէն յստակ օրինակը կրնայ ծառայել, ուր մեր եկեղեցւոյ վերնախավի կարեւոր մէկ մասին ու փտած պետութեան եւ յանցագործ շրջանակներուն նոյնացում մը կայ, որ գլխաւոր պատճառներէն մէկն է Հայաստանի այսօրուան ծանր ընկերային վիճակին, որ իր կարգին գլխաւոր պատճառն է արտագաղթին, որուն համար պէտք է մեղադրել ոչ թէ պարզ ժողովուրդին որ անելութենէ ելած ու պարագաներու ջախջախիչ մեծամասնութեամբ չուզելով կը լքէ իր հայրենիքը, այլ` իշխող վերնախավին, ըլլա՛լ աշխարհական, ըլլա՛յ հոգեւոր: Եթէ այսօր քրիստոնավայել, արդարութիւնը մատնանշող, ժողովուրդին իսկական կարիքներուն ու ցաւերուն պաշտպան եկեղեցի ունենայինք, անկասկածօրէն ընկերային հարցերն ալ աւելի լաւ մակարդակի վրայ կրնային ըլլալ, բան մը որ իր կարգին կրնար դանդաղեցնել արտագաղթը, որ այսօրուայ մեր գլխաւոր ազգային մտահոգութիւնն է: Ահա թէ ինչպէս կրօնականն ու ազգային կրնան իրարու միանալ, որովհետեւ երկուքն ալ կը ծառայեն բարիին ու մաս կը կազմեն մարդու բարօրութեան եւ երջանկութեան համար մղուող պայքարին: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ Պելճիգայի քարտինալ` Տէզիրէ-Ժոզէֆ Մերսիյէն (De՛sire՛-Joseph Mercier), որ պայքարած է Գերմանիոյ իր երկրին զաւթման եւ իր հայրենակիցներուն հանդէպ անմարդկային վերաբերմունքին դէմ ըսած է. ``Հայրենասէր ըլլալը քրիստոնեայ ըլլալու կարեւոր պայմաններէն մէկն է``:

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆՆ ՈՒ ԱՍՏՈԻԾՈՅ ԿԱՄՔԸ…ՀԱՒԱՏՔ, ԵԿԵՂԵՑԻ ԵՒ ԱԶԳՈՒԹԻՒՆ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Համով Պաղպաղակ, Անհամ «Բարբարակ». Տառացի Տառադարձութեան Տառապանքը

Խորհուրդներուս Աշխարհէն…«ՏԱՐԵԴԱՐՁ»-Ս…

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է