ՈՒՂԵՐՁ՝ ՀԱՃԸՆԻ ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԻ 106-ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԹԻՒ

Սիրելի՛ հայրենակիցներ, Այսօր հաւաքուած ենք այս սրբազան կամարներուն տակ՝ ոգեկոչելու մեր ժողովուրդի պատմութեան ամէնէն ողբերգական, բայց միաժամանակ ամէնէն հերոսական էջերէն մէկը՝ Հաճընի հերոսամարտը։ Հաւաքուած ենք աղօթքով յիշելու մեր նահատակները, խոնարհումով յարգելու անոնց անմահ յիշատակը եւ վերանորոգելու մեր ուխտը՝ երբեք չմոռնալու անմահանուն այն հերոսները, որոնք կանգնեցան մահուան դէմ՝ կեանքով ու պատուով իրենց հայրենի հողը պաշտպանելու համար։ Այսօր մեր սրտերը կը լեցուին ցաւով ու միաժամանակ հպարտութեամբ։ Ցաւով՝ որովհետեւ Հաճըն կորսնցուց իր զաւակները, իր տուներն ու կրթութեան օճախները, պատմական եկեղեցիներն ու վանքերը, իր հայրենի ժառանգութեան մեծ մասը։ Հպարտութեամբ՝ որովհետեւ Հաճընի ժողովուրդը, նոյնիսկ լքուած, շրջապատուած եւ մահուան դատապարտուած ըլլալու պայմաններուն մէջ, չհրաժարեցաւ ապրելու իր իրաւունքէն եւ իր գլուխը չխոնարհեց բռնութեան առջեւ։ Հաճըն՝ Կիլիկիոյ Տաւրոսեան լեռներու լանջերուն ծուարած այդ հայկական քաղաքը, իր մէջ կը պահէր սերունդներու ստեղծագործ աշխատանքը, ջերմեռանդ աղօթքը, յոյսերն ու երազները։ Հոն մարդիկ իրենց աչքը կը բանային լոյսին, կը հասնէին կեանքին, կ’ապրէին առանձնահատուկ աւանդոյթներով եւ իրենց զաւակներուն կը փոխանցէին հայ ըլլալու արժէքն ու պատիւը։ Բայց եկաւ 1915 թուականը։ Հայոց Ցեղասպանութեան մռայլ տարիներուն Հաճընի հայութիւնը բռնութեամբ տեղահանուեցաւ։ Հազարաւորներ բռնեցին մահուան ճամբան դէպի Տէր Զօրի անապատները։ Շատեր չվերադարձան։ Անոնք, որոնք վերապրեցան սովէն, հիւանդութիւններէն ու ջարդերէն, իրենց սրտին մէջ պահեցին իրենց հայրենի օճախը վերադառնալու երազը։ Իսկ երբ 1918-ին քաղաքական պայմանները թոյլ տուին, շուրջ ութ հազար հաճընցիներ վերադարձան իրենց հայրենի քաղաքը։ Վերադարձան՝ որովհետեւ հայրենիքը միայն հողատարածք մը չէ. հայրենիքը այն տեղն է, ուր մեր նախնեաց յիշատակը կը հանգչի, ուր մեր եկեղեցիներուն զանգերը կը ղօղանջեն, ուր մեր պատմութիւնը կը շարունակուի։ Սակայն այդ յոյսը երկար չտեւեց։ Քեմալական ուժերու յառաջխաղացքին եւ ֆրանսական զօրքերու հեռացումին հետեւանքով՝ Հաճըն դարձեալ մնաց վտանգի առջեւ։ Հայութիւնը, որ արդէն իսկ ապրած էր ցեղասպանութեան արհաւիրքը, բնաջնջուելու նոր սպառնալիքի մը դիմաց գտնուեցաւ։ Այս անգամ հաճընցիները որոշեցին չլքել իրենց քաղաքը։ Անոնք կազմակերպուեցան, կազմեցին ինքնապաշտպանութեան խորհուրդ մը՝ իրենց կեանքը վստահելով Սարգիս Ճէպէճեանի հրամանատարութեան, նաեւ միւս քաջարի այրերուն. Կարապետ Օղլուգեան, Մեսրոպ Շխրտըմեան, Մկրտիչ Մանասէեան, Վահան Ալթունեան, Արամ Թէրզեան եւ Արամ Կայծակ իրենց զինակիցներով դարձան այն պայքարի խորհրդանիշերը, որոնց նպատակն էր պաշտպանել ժողովուրդի մը գոյութեան իրաւունքը։ Հաճըն օգնութիւն խնդրեց։ Դիմեց անոնց, որոնցմէ պաշտպանութիւն կ՚ակնկալէր։ Սակայն օգնութիւնը չհասաւ։ Հաճըն լքուեցաւ իր ճակատագրին։ Քաղաքը մնաց իր սահմանափակ ուժերով, իր քաջութեամբ եւ իր անսասան կամքով։ Բայց երբ ակնկալուած օգնութիւնը չհասաւ, Հաճըն ծունկի չեկաւ թշնամիին գերակշռող ուժերուն առջեւ։ Երբ զէնքը կը պակսէր՝ կամքը կը մնար։ Երբ հիւանդութիւնը կը տարածուէր, երբ սովը կը հիւծէր մարմինը, երբ վիրաւորներու հառաչանքը կը խառնուէր թնդանօթներու որոտին, հաճընցիներ, միեւնոյնն է, շարունակեցին դիմադրել, կռուիլ անսասան, թէկուզ մահով իրենց փառքն ու արժանապատուութիւնը ետ խլելու համար։ Հաճընցիները գիտէին, որ իրենց դիմաց կանգնած ուժերը շատ աւելի մեծ էին։ Բայց անոնք նաեւ գիտէին, որ գոյութիւն ունին արժէքներ, որոնցմէ հրաժարիլը մահէն աւելի ծանր է։ Անոնք կը պաշտպանէին իրենց ընտանիքները, իրենց պատիւը, իրենց տուները եւ իրենց հայրենի հողին վրայ ապրելու իրաւունքը։ Հաճընի հերոսութիւնը միայն զէնքով մղուած պայքար մը չէր. ան մարդուն հոգեւոր ուժին եւ ազատութեան ծարաւին յաղթանակն էր բռնութեան ու յուսահատութեան դէմ։ Ան այն պահն էր, երբ մարդը, գիտակցելով իր մարմնական տկարութիւնը, կը բացայայտէ իր հոգիին անսահման զօրութիւնը, երբ մահուան սպառնալիքը չի կրնար խեղդել ապրելու կամքը, եւ երբ անարդարութեան դէմ կանգնիլը կը դառնայ աւելի՛ մեծ պարտականութիւն, քան անձնական ապահովութիւնը։ Հաճընցիները զէնքով կը պաշտպանէին իրենց քաղաքը, բայց իրենց հոգիով կը պաշտպանէին շատ աւելի մեծ բան մը՝ մարդկային արժանապատուութիւնը, իրենց հայրենի հողին վրայ ազատ ապրելու իրաւունքը եւ այն համոզումը, թէ կեանքը իր ամբողջական իմաստը կը գտնէ այն արժէքներուն մէջ, որոնց համար մարդ պատրաստ է նոյնիսկ իր կեանքը զոհելու։ Ահա՛ Հաճընի հերոսութեան խորագոյն իմաստը. անոնք կը պայքարէին ոչ միայն հայրենի հողին, այլեւ ազատ ապրելու իրաւունքին, մարդկային արժանապատւութեան եւ արդարութեան համար՝ համոզուած ըլլալով, որ ոչ մէկ ուժ կրնայ արդարացնել ժողովուրդի մը իրաւունքներուն ոտնահարումը, եւ ոչ մէկ բռնութիւն կրնայ լռեցնել ազատ ապրելու մարդկային կամքը։ 1920 թուականի օգոստոս 5-ին Արամ Կայծակի ղեկավարութեամբ շուրջ երկու հարիւր կամաւորներ յանդուգն գործողութեամբ մը հարուածեցին թշնամիին դիրքերը եւ գրաւուած ծանր թնդանօթը Հաճընի հրապարակը փոխադրելով՝ շարունակեցին քաղաքին պաշտպանութիւնը։ Այդ գործողութիւնը կը մարմնաւորէր հաճընցիին հոգին՝ յանդուգն, հնարամիտ, վճռակամ, մնալով ազատ ապրելու իր իրաւունքին հաւատարիմ՝ թէկուզ մինչեւ իր վերջին շունչը։ Սակայն հերոսութիւնն ու քաջութիւնը միշտ չէ, որ կրնան յաղթահարել ուժերու անհաւասարութիւնը։ 1920 թուականի հոկտեմբեր 15-ին, ութ ամիսներու դիմադրութենէ ետք, Հաճըն ինկաւ։ Քաղաքը աւերուեցաւ ու հրկիզուեցաւ, եւ հազարաւոր հայեր՝ տարեցներ, կիներ ու երեխաներ, անխնայ կոտորուեցան։ Միայն փոքրաթիւ խումբ մը՝ շուրջ 428 հոգի, Արամ Կայծակի առաջնորդութեամբ, ծանր մարտեր մղելով եւ դժուարանցանելի ճամբաներ կտրելով, յաջողեցաւ ճեղքել թշնամիին շրջափակումը եւ փրկուիլ մահուան ճիրաններէն։ Անոնք իրենց հետ տարին ոչ միայն իրենց կեանքը, այլեւ կործանման դատապարտուած քաղաքի մը յիշողութիւնը, անոր նահատակներուն կտակը եւ վերապրելու աննկուն կամքը։ Եւ ո՞վ գիտէ, թերեւս այսօր, այս սրբազան յարկին տակ, մեր մէջ կը գտնուին այդ վերապրող սերունդին ժառանգորդները։ Թերեւս անոնցմէ ոմանք իրենց երակներուն մէջ կը կրեն այն մարդոց արիւնը, որոնք մահուան դէմ ծառացան, իսկ իրենց հոգիիին մէջ՝ Հաճընի անմար յիշատակը։ Եթէ այդպէս է, ապա անոնց ներկայութիւնը մեզի համար պարզ պատահականութիւն մը չէ, այլ՝ պատմութեան եւ ներկային միջեւ հաստատուած կենդանի կապ մը, որ կը յիշեցնէ, թէ անցեալը անցած չէ, այլ միշտ ներկայ է մեր հաւաքական գիտակցութեան մէջ այնքան ատեն, որ անոր կենդանի յիշատակը կը շարունակէ ապրիլ մեր մէջ։ Այսօր երբ կը յիշենք Հաճընի հերոսամարտը, մենք միայն անցեալի մը դէպքերը չենք վերակենդանացներ։ Մենք մեր առջեւ կը դնենք կարեւոր հարցում մը. ի՞նչ կը պահանջէ մեզմէ Հաճընի ժառանգութիւնը։ Արդեօք բաւակա՞ն է միայն յիշել անուններ, թուականներ կամ մարտերուն ընթացքը։ Բաւակա՞ն է տարին անգամ մը հաւաքուիլ, ծաղիկ դնել, աղօթել եւ ապա վերադառնալ մեր առօրեային՝ առանց մեր սրտին ու կեանքին մէջ բան մը փոխելու։ Հաճընի հերոսամարտը աւելին կը պահանջէ մեզմէ։ Ան կը պահանջէ, որ մենք մեր պատմութիւնը ճանչնանք եւ զայն փոխանցենք մեր զաւակներուն։ Կը պահանջէ, որ մեր ինքնութիւնը չդիտենք իբրեւ անցեալէն ժառանգուած բեռ մը, այլ՝ իբրեւ պատուաբեր պատասխանատւութիւն մը ապագային հանդէպ։ Հաճընի բիւրաւոր նահատակները մեզի կտակեցին ոչ միայն իրենց հերոսութիւնը, այլեւ իրենց միասնականութեան ոգին։ Անոնք իրենց վերջին ուժերը համախմբեցին, որովհետեւ գիտէին, որ տրոհուած ժողովուրդ մը շատ աւելի դիւրութեամբ խոցելի է, իսկ միասնական, մէկ բռունցք դարձած ժողովուրդ մը կրնայ դիմանալ նոյնիսկ ամենածանր փորձութիւններուն եւ հարուածներուն։ Այսօր ալ մեր համայնքներուն, կազմակերպութիւններուն եւ ընտանիքներուն մէջ պէտք է պահպանենք այդ միասնականութեան ոգին։ Հաճընի հերոսամարտի ոգեկոչման առիթով, տակաւին պատանեկութեանս տարիներէն, միտքս յաճախ կը չարչրկէր հիմնահարց մը, որուն պատասխանը երկար տարիներ փնտռած եմ. ինչո՞ւ համար տարուէ-տարի կը նշենք այս տօնը, նաեւ այսօր՝ 106 տարի ետք, տակաւին կը շարունակենք ոգեկոչել Հաճընի հերոսամարտը։ Ի՞նչն է, որ ժամանակի այսքան երկար հոլովոյթէն ետքն ալ մեզ կը մղէ վերադառնալու այդ ողբերգական, բայց միաժամանակ հերոսական էջին, վերապրելու մեր նախնեաց ցաւն ու տառապանքը եւ խոնարհելու անոնց յիշատակին առջեւ, երբ փաստօրէն գոյութիւն չունի այն պատմական Հաճընը, որ գիտենք, եւ որուն անունն անգամ չարափոխուելով՝ դարձած է Սայիմպէյլի։ Արդեօ՞ք այս ոգեկոչումը պարզապէս անցեալին հանդէպ մեր յարգանքի արտայայտութիւնն է, թէ՞ անոր մէջ կը թաքնուի աւելի խոր իմաստ մը՝ կապ մը մեր ինքնութեան, հաւաքական յիշողութեան եւ մեր ժողովուրդի յարատեւութեան միջեւ։ Թերեւս այս հարցումին պատասխանը գտնելու համար պէտք է ոչ միայն ետ նայիլ դէպի անցեալը, այլեւ ներթափանցել մեր հաւաքական յիշողութեան, ինքնութեան եւ բարոյական գիտակցութեան խորքը՝ հասկնալու համար, թէ ի՛նչ կը նշանակէ յիշել, ի՛նչ կը նշանակէ ժառանգել եւ ի՛նչ կը նշանակէ հաւատարիմ մնալ անոնց, որոնք իրենց կեանքին գինով մեզի կտակեցին գոյատեւելու եւ արժանապատիւ կեանք մը ապրելու պատգամը։ Ինչո՞ւ չենք թողուր, որ ժամանակի փոշին ծածկէ այս յիշատակը։ Ինչո՞ւ ամէն տարի կը վերադառնանք նոյն պատմութեան, նոյն ցաւին եւ նոյն հերոսական էջին։ Որովհետեւ, սիրելինե՛ր, կան յիշատակներ, զորս տարիներու հոլովոյթը չի կրնար խամրեցնել, ոչ ալ մոռացութեան մշուշը՝ ծածկել։ Կան զոհողութիւններ, որոնց արժէքը տարիներու հաշուով չի չափուիր։ Կան հերոսներ, որոնց մահը վերջակէտ մը չէ, այլ՝ պատգամ մը, որ սերունդէ-սերունդ կ’աւանդուի։ Մենք կը յիշենք, որովհետեւ Հաճընի նահատակները անուններ չեն միայն պատմութեան գիրքերուն մէջ. անոնք մեր ընտանիքներուն պատմութիւնն են՝ մեր ինքնութեան մասնիկը, մեր արմատներուն վկան։ Մենք կը յիշենք, որովհետեւ արդարութեան պահանջը անժամանցելի է։ Ցեղասպանութեան զոհերուն յիշատակը յարգելը, ճշմարտութիւնը պահպանելը եւ պատմական իրողութիւնները գալիք սերունդներուն փոխանցելը մեր բարոյական պարտականութիւնն ու պարտքն են։ Մենք կը յիշենք նաեւ, որովհետեւ չենք ուզեր, որ մեր ժողովուրդին պատմութիւնը ըլլայ միայն տառապանքի պատմութիւն մը։ Կ՚ուզենք, որ ան ըլլայ նաեւ տոկունութեան, վերածնունդի, ստեղծագործ աշխատանքի եւ յարատեւութեան պատմութիւն։ Այսօր մենք հոս ենք վկայելու, որ մենք ներկայացնելով Հաճընցի վերապրողներու երրորդ եւ չորրորդ սերունդի ժառանգորդներս՝ չմոռցանք պատմական Հաճընը։ Մենք հոս ենք ըսելու, որ մեր նահատակներուն զոհողութիւնը ապարդիւն պիտի չմնայ։ Մենք հոս ենք՝ մեր յիշողութիւնը վերածելու պատասխանատւութեան, մեր ցաւը՝ ուժի, եւ մեր պատմութիւնը՝ ապագայ սերունդներուն ուղղուած կենդանի պատգամի։ Մենք չենք կրնար փոխել անցեալը, այլ կրնանք որոշել, որ ինչպէ՛ս պիտի ուզենք ապրիլ ներկան։ Հա՞յօրէն, մնալո՞վ հայ՝ հաւատարիմ իր արմատներուն, թէ՞ դառնալով այլազգի մը՝ ուրանալով իր անցեալն ու ազգային ինքնութիւնը։ Սփիւռքի անծայրածիր ափերուն՝ օտար երկինքներու տակ, թերեւս շատ աւելի դիւրին է բռնել օտարացումի ճամբան։ Սակայն մենք վճռած են հա՛յ մնալ եւ մեր կեանքով ապացուցել, որ հայ ժողովուրդի ոգին անկոտրում է, որ մեր արմատները խոր են, եւ մեր յիշողութիւնը պիտի շարունակէ ապրիլ մեր ամէնօրեայ աղօթքներուն, մեր գործերուն եւ մեր զաւակներու սրտերուն մէջ։ Թող Հաճընի հերոսամարտը երբեք չմնայ սոսկ անցեալի մը խամրած յիշատակը, այլ շարունակէ ապրիլ մեր հաւաքական գիտակցութեան մէջ իբրեւ անկոտրում կամքի, անսասան հաւատքի եւ ազգային յարատեւութեան յաւերժական պատգամ։ Թող ան դառնայ մեր ներկան լուսաւորող ներշնչանքի աղբիւրը եւ մեր ապագան լուսաւորող անմար ջահը։ Թող ամենակալ Աստուած լուսաւորէ Հաճընի բոլոր նահատակներու հոգին եւ զանոնք արժանի դարձնէ երկնից արքայութեան։ Թող Տէր Աստուած օրհնէ մեր ժողովուրդը, առաւել եւս հզօրացնէ մեր Հայաստան հայրենիքն ու հայոց պետականութիւնը, զօրացնէ մեր համայնքները եւ իմաստութիւն տայ մեզի՝ հաւատարիմ մնալու մեր նախնեաց կտակին։ Փա՜ռք Հաճընի անմահ հերոսներուն։ Յարգա՜նք եւ խոնարհո՜ւմ Հաճընի բոլոր նահատակներուն։ Դոկտ. Աբէլ քհնյ. Մանուկեան Պաթոն Ռուժ, Լուիզիանա, 25 հոկտեմբեր 2026 Է. կիրակի զկնի Ս. Խաչի՝ տօն Գիւտ Ս. Խաչի

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

ՈՒՂԵՐՁ՝ ՀԱՃԸՆԻ ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԻ 106-ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԹԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Հ.Յ.Դ. Բիւրոյի Անդամ Խաժակ Մկրտիչեանի Հանդիպումները՝ Աւստրալիոյ Մէջ

Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Փրաւիտենս Մասնաճիւղի 45-ամեակի Շքեղ Տօնակատարութիւն

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է