Հաւատաւոր՝ Մինչեւ Մահ. Սուրբ Իգնատիոս Մալոյեանի Նահատակութեան Պարագաները
20-րդ դարու նահատակը
Իգնատիոս Մալոյեանի սրբադասումը ոչ միայն անոր սուրբ կեանքի ճանաչումն է, այլ նաեւ Տիեզերական Եկեղեցւոյ կողմէ իր՝ Քրիստոսի համար նահատակութեան պաշտօնական ճանաչումը։ Իր մահը պարզապես ողբերգական չէր. ան խորապէս աստուածաբանական, մարգարէական ու էքիւրասթիք էր։
Մալոյեանի նահատակութիւնը պէտք է հասկնալ ոչ միայն հայ ժողովուրդի պատմութեան, այլ նաեւ իբր իր հօտին համար կեանքը զոհած հովիւի հոգեւոր վկայութեան ծիրին մէջ, ուր մեր առջեւ կը ներկայանայ եպիսկոպոս մը, որ շղթաներուն մէջ իսկ վկայութիւն կու տայ Աւետարանին եւ որուն վերջին խօսքերը աղօթք էին՝ Աստուծոյ յանձնելու իր հոգին։
Պատմական միջավայրը․ Ցեղասպանութիւն՝ բացէ ի բաց
1915 թուականին Օսմանեան կայսրութիւնը սկսաւ իր քրիստոնեայ հայ բնակչութեան բնաջնջման համակարգուած արշաւ մը։ Այն, ինչ որ հետագային պիտի կոչուէր Հայոց Ցեղասպանութիւն, սկսաւ իբր պետական ապահովութեան ի խնդիր կատարուող քայլերու քողին տակ՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմին ժամանակ, բայց որուն իրական նպատակն էր դարաւոր քրիստոնէական ներկայութիւնը արմատախիլ ընել Հայկական բարձրաւանդակէն եւ Անատոլուէն։
Հարիւր հազարաւոր հայեր տեղահանուեցան, խոշտանգուեցան, բռնաբարուեցան ու մահապատիժի ենթարկուեցան։ Եկեղեցիներ պղծուեցան, դպրոցներ հրկիզուեցան, քահանաներ գլխատուեցան, իսկ ամբողջ գիւղեր ջնջուեցան քարտէսէն։ Հայոց Ցեղասպանութեան զոհ գնաց աւելի քան 1․5 միլիոն մարդ։
Մարտին քաղաքը, ուր կը ծառայէր արքեպիսկոպոս Մալոյեան, սկզբնական շրջանին հակուած չէր կատարելու կեդրոնական իշխանութեան տեղահանութեան հրամանները, սակայն կառավարական ճնշումին աճին բերումով սկսաւ հնազանդիլ, եւ Մալոյեանն ու իր հաւատացեալ համայնքը առաջին զոհերէն եղան։
Ձերբակալութիւն ու հարցաքննութիւնները
1915 թուականի Յունիսի 3-ին, Մալոյեան եւ 400‑է աւելի հայ տղամարդիկ՝ քահանաներ, ուսուցիչներ, վաճառականներ ու համայնքի առաջնորդներ, ձերբակալուեցան թրքական ժանտարմներու կողմէ։ Անոնց բանտարկութիւնը պատճառաբանուած էր «քաղաքական դաւադրութիւններ»ով, սակայն իրականութեան մէջ, անոնց միակ «յանցանքը» հայ քրիստոնեայ ըլլալն էր։
Բանտին մէջ, արքեպիսկոպոս Մալոյեան բազմիցս հարցաքննուեցաւ ու խոշտանգուեցաւ։ Թուրք պաշտօնեաները փորձեցին անոր իսլամը ընդունիլ տալ։ Անոնք խոստացան խնայել կեանքը եւ շնորհել իշխանութիւն ու պաշտպանութիւն։ Ամէն անգամ Մալոյեան մերժեց՝ հանգիստ եւ անսասան կերպով։
Ականատեսները վկայութեամբ, օսմանցի զինուորները զայն ծեծած են հրացաններու կոթերով, պատճառած են վէրքեր, զրկած են ջուրէ ու կերակուրէ եւ ենթարկած են նուաստացուցիչ կեղծ դատավարութիւններու։ Իր պահապանները փորձած են կոտրել անոր հոգին, սակայն ան մնացած է խաղաղ՝ նոյնիսկ ուրախ։ Խրախուսած է ուրիշները, լսած է խոստովանութիւններ եւ իր ունեցած սակաւ ուտելիքը բաժնած է ճակատագրակիցներուն։
Վերջին ճամբորդութիւնը․ «Մալոյեանի քարավանը»
Յունիսի 10-ին, օսմանցի պաշտօնեաները բանտարկեալներուն ըսին, թէ պիտի տեղափոխուին Տիարպեքիր՝ դատի համար։ Իրականութեան մէջ, անոնք կը տարուէին մահուան։
Հետագային, հարկադիր երթը վերապրածները զայն յիշեցին իբր «Մալոյեանի քարավան»։ Ճամբորդութեան ընթացքին, Մալոյեան շարունակեց ծառայել իբր հովիւ՝ մխիթարելով սարսափածները, հաղորդութիւն բաժնելով իր զգեստին մէջ պահուած հացի փշրանքներով եւ բարձրաձայն աղօթելով։
Անոր վարքը այնքան արժանապատիւ ու լուսաշող էր, որ ըստ ականատեսներու, թուրք պահակներէն մէկը բացականչած է․
«Մենք հոս ունինք ոչ միայն եպիսկոպոս մը, այլ իսկական սուրբ մը, որ մեր մէջ կը քալէ»։
Յունիսի 11-ին, քարավանը կանգ առաւ Մարտինէն դուրս գտնուող ձորակի մը մէջ։ Մալոյեանը առանձնացուցին միւսներէն եւ ներկայացուցին տեղական կառավարիչ եւ կոտորածներու կազմակերպիչ Ռաշիտ պէյին։
Վերջնական մերժումը
Ռաշիտ պէյ անգամ մը եւս անոր առաջարկեց կեանք՝ պայմանով, որ դաւանափոխ ըլլալ։ Փորձեց գայթակղել զայն՝ քաղաքական պաշտօնով ու ոսկիով։ Բանտին մէջ հիւծուած Մալոյեան պատասխանեց․ «Ես արդէն ըսած եմ ձեզի։ Երբեք պիտի չուրանամ Յիսուս Քրիստոսը։ Պատրաստ եմ մեռնիլ Իր համար»։
Զինուորներու եւ այլ ականատեսներու վկայութիւններով, Ռաշիտ ապտակած է Մալոյեանը, թքած է վրան եւ հրամայած՝ մահապատիժի ենթարկել։ Հրամանը կատարած է զինուոր մը՝ կրակելով անոր պարանոցին։ Երբ գետին կ՛ինայ, եպիսկոպոսին վերջին խօսքերը կ՛ըլլան․ «Տէ՛ր, ողորմեա՛ ինձ։ Ընդունէ՛ իմ հոգիս»։ Մալոյեան ընդամէնը 46 տարեկան էր։
Նահատակին մարմինը նետուեցաւ հաւաքական գերեզմանափոս մը՝ միւս զոհերուն հետ։ Իր մայրը՝ Ֆարիտան, կարճ ժամանակ անց մահացաւ՝ կամ վիշտէն, կամ ալ իշխանութիւններու կողմէ սպաննուած։ Իր ընտանիքին մեծ մասը սպաննուեցաւ կամ անհետ կորսուեցաւ։
Վկաները եւ ճշմարտութեան պահպանումը
Հակառակ օսմանցիներու փորձերուն՝ թաքցնելու իրենց յանցագործութիւնները, Մալոյեանի նահատակութեան ականատեսներու վկայութիւնները պահպանուեցան։ Փախուստի մատնուած հոգեւորականներ գրի առին իրենց յիշողութիւնները։ Արտասահմանեան հիւպատոսներ, ներառեալ ամերիկացի միսիոնարներ, հաստատեցին կոտորածներու իրականութիւնը։ Մալոյեանի քարավանէն վերապրածները, ինչպէս հայր Ղեւոնդ Մուրատեան, պահեցին մանրամասնութիւնները իր հերոսական վարքին։
Թուրք սպայ մը՝ սարսափած վայրագութիւններէն, հետագային քրիստոնեայ դարձաւ եւ հրապարակաւ վկայեց այն ինչ տեսած էր, նշելով Մալոյեանի «փայլուն դէմքը» եւ «գերբնական խաղաղութիւնը» վերջին ժամուն։
Նահատակութեան աստուածաբանութիւնը
Մալոյեանի մահը պէտք է դիտարկել յունարէն « martyria»՝ «վկա» բառին իմաստով։ Վաղ եկեղեցւոյ նահատակները քաղաքական ըմբոստներ կամ պատահական զոհեր չէին։ Անոնք Քրիստոսի մարտիրոսներն էին, որոնք իրենց արիւնով կու տային Աւետարանի ճշմարտութեան կենդանի վկայութիւնը։
Մալոյեանի պարագային, անոր մահը սոսկ ճակատագրի մը ենթարկուիլը չէր, այլ ազատօրէն ընտրուած հաւատարմութիւն։ Ան կրնար փրկել իր կեանքը։ Սակայն փոխարէնը ընտրեց հաւատարիմ մնալ Խաչեալին, նոյնիսկ երբ այդ կը նշանակէր Գողգոթայի ճամբով ընթանալ։
Իր վերջին արարքը՝ Հաղորդութիւն տալը, մեռնողները մխիթարելը եւ թշնամիներուն ներելը, անոր նահատակութիւնը կը դարձնէ իւքարիսթիք արարք մը՝ Քրիստոսի զոհաբերութեան իրական մասնակցութիւն մը։
Նահատակութիւնը եւ հայ հոգին
Հայ ժողովուրդին համար, Մալոյեանը միայն մէկ նահատակ չէ շատերուն մէջ, այլ հաւաքական չարչարանաց մարմնացումը։ Ցեղասպանութիւնը ազգային խաչելութիւն մըն էր հայոց համար։ Մալոյեան եղաւ անոր եպիսկոպոսը, անոր քահանան ու անոր զոհը։
Մալոյեանի նահատակութիւնը յիշեցում մըն է, որ հայ ազգը միշտ իր ուժը գտած է հաւատքին մէջ։ Ինչպէս Սուրբ Վարդան Ե․ դարուն անսասան կանգնեցաւ Աւարայրի դաշտին մէջ, այնպէս ալ Մալոյեան՝ 20-րդ դարուն, աչքերէն հեռու ձորակի մը մէջ՝ դէմ յանդիման իր դահիճներուն, ոչ թէ սուրով, այլ Վարդարանով ու Աւետարանով։
Իր սրբադասումը կը վկայէ եւ կը հաստատէ մեծ իրականութիւնը՝ այն, որ հայ ժողովուրդի տառապանքները չեն մոռցուած, ապարդիւն չեն եղած եւ չեն թաղուած լռութեան մէջ։
19 Հոկտեմբերին ընդառաջ․ Խաչին սուրբը
2025 թուականի 19 Հոկտեմբերին, երբ Հռոմի Պապը Իգնատիոս Մալոյեանը սուրբ հռչակէ, Եկեղեցին միայն մէկ մարդ պիտի չբարձրացնէ։ Ան պիտի հռչակէ, որ հաւատքը աւելի հզօր է, քան վախը, որ ճշմարտութիւնը գերազանց է, քան սարսափը եւ որ Քրիստոս յաղթող է՝ նոյնիսկ մահուան մէջ։
Հալածանքներով տակաւին յատկանշուող մեր ժամանակաշրջանին մէջ, Մալոյեան մեզի կը յիշեցնէ առաքելականութեան արժէքին ու ուրախութեան մասին։ Կը յիշեցնէ, որ սրբութիւնը յարմարաւէտութեամբ չէ որ կը պահպանուի, այլ յաճախ կը կոփուի ցաւի հնոցին մէջ։
Եւ ամենէն աւելի՝ կը յիշեցնէ մեզի, որ Խաչը վախճանը չէ, այլ՝ յաւիտենական կեանքի սկիզբը։
«Երանի՜ անոնց, որ կը հալածուին արդարութեան համար,
քանզի անոնցն է երկնքի արքայութիւնը» (Մատթէոս 5։10):
