ԿՈՒՏԻՆԱՅԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՅԱԽՃԱՊԱԿԻՆԵՐԸ

Սօսի Միշոյեան-Տապպաղեան Նոյեմբեր 11, 2016 Երեւան Վերջերս, Նիւ Ճըրզի ապրող օտարախօս աշակերտուհիիս արեւմտահայերէն սորվեցուցած պահուս, երբ կուժ՝ clay բառին հանդիպեցանք, ան ոգեւորուած ըսաւ որ այս բառը շատ մեծ նշանակութիւն ունի իրեն համար: Երբ հարցուցի, թէ ի՞նչն է այդքան զինք ոգեւորողը, ան իր ետեւի պահարանը ցոյց տուաւ, որուն մէջ շարուած էին զարդանախշուած շատ գեղեցիկ կաւեգործեր, կուժեր, սալիկէ ամաններ, գաւաթներ, սպասներ... ու բացատրութիւն տալով շարունակեց. «Այս բոլորը իմ մեծ հօրս գործերն են, իմ մեծ հայրս՝ Դաւիթ Յովհաննէսեան, Կուտինայի մէջ խեցեգործ եղած է ու ջարդի ժամանակ երբ վերջնականապէս Երուսաղէմ հաստատուած է այդ արհեստագործութիւնը հոն փոխադրած է ու հիմնադիրը դարձած է այդ գործին»: Ուրախ էի, որ շատ սովորական թուող բառ մը զինք դէպի իր արմատները տարաւ ու գեղեցիկ յիշատակներ արթնցուց: Շատ չանցած, Երեւանի Կոմիտասի տուն-թանգարանի գիտացուցադրական բաժնի վարիչ եւ կրթական ծրագիրներու պատասխանատու Նայիրի Խաչատուրեանէն անգլերէնէ հայերէն թարգմանութեան առաջարկ կը ստանամ: Թէեւ պատահական գործերէ յոգնած, սակայն սիրով կ՚ընդունիմ առաջարկը, որ ընկերուհիիս կողմէ միջնորդուած էր: Ապշած եմ լիովին. այս ի՞նչ պատահականութիւն է: Թարգմանութեանս խորագիրը կը կրէ «Կուտինայի Յախճապակիները» անունը: Հետաքրքրութիւնս կը բազմապատկուի այս նիւթին նկատմամբ ու մեծ հաճոյքով կը սկսիմ թարգմանել զայն արեւմտահայերէնի: Թարգմանած յօդուածիս մէջ Պալեաններու եւ Գարագաշեաններու կողքին յիշատակուած էր Նիւ Ճըրզիի աշակերտուհիիս մեծ հօր անունը: Թարգմանութիւնս պիտի տեղադրուէր Կոմիտասի տուն-թանգարանի նոյն Կուտինայի յախճապակիներուն նուիրուած ցուցահանդէսին առիթով պատրաստուած փոքրիկ գրքոյկին մէջ: Հետաքրքրութեանս յագուրդ տալու համար որոշեցի քանի մը լուսաբանական հարցումներ ուղղել Նայիրիին: Նայիրի Խաչատուրեան ծնած եւ մեծցած է Փարիզ։ 2015-ի Յուլիսէն ի վեր Երեւան տեղափոխուած է եւ մինչեւ այսօր կ’աշխատի Կոմիտասի թանգարան-հիմնարկին մէջ որպէս գիտացուցադրական բաժնի վարիչ եւ կրթական ծրագիրներու պատասխանատու։ Արուեստաբան է, աւարտած է Փարիզի Սորպոն համալսարանը։ Կոմիտասի թանգարանին մէջ համադրած է երկու ժամանակաւոր ցուցահանդէս, նախ ամերիկացի լուսանկարիչ Քեթրին Քուքին «Ծառերու յիշողութիւն» ցուցահանդէսը եւ Սեպտեմբերէն ի վեր Կուտինայի հայկական յախճապակիի արուեստին նուիրուած ցուցադրութիւնը։ Ան նաեւ թանգարանին մէջ կրթական ծրագիրներ կը մշակէ եւ կը վարէ: Ստորեւ հարցազրոյցը. 1. Վերջերս յախճապակիներուն հանդէպ մեծ հետաքրքրութիւն յառաջացած է. ի՞նչն է պատճառը, ինչո՞ւ ճիշդ հիմա, ուրկէ՞ յղացաք միտքը ցուցահանդէսին եւ ուրկէ՞ բերուեցան իրերը...։ Ինչպէս գիտէք, Կոմիտաս ծնած եւ իր նախնական կրթութիւնը ստացած է Կուտինա քաղաքին մէջ։ Իր բնածին տաղանդը մանկութենէն սնած է քաղաքի հայկական համայնքի մշակութային եւ տնտեսական կեանքի աշխուժութեան շնորհիւ։ Կուտինայի հայ համայնքի մշակութային եւ տնտեսական կեանքի բնորոշիչը դարեր շարունակ եղած են հայ բազմաշնորհ խեցեգործ վարպետներու ձեռքի աշխատանքները: Կոմիտասի թանգարան-հիմնարկի նախաձեռնած այս ցուցադրութիւնը առաջին միջազգային եւ հաւաքական ցուցահանդէսն է՝ նուիրուած Կուտինայի հայկական յախճապակեայ արուեստին։ Յախճապակիէ մօտ 50 նմոյշներ ցուցադրուած են թանգարանին մէջ եւ ներկայացուած են ցուցադրութեան պատկերագիրքին մէջ. փոխ առնուած են Հայաստանի երկու պետական թանգարաններու հաւաքածոներէն (Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի թանգարանէն և Սարդարապատի հայոց ազգագրութեան և ազատագրական պայքարի պատմութեան ազգային թանգարանէն) եւ երկու մասնաւոր հաւաքածոներէն (Գարագաշեան և Մինասեան ընտանիքներու)։ Վերոնշեալ նմոյշները կը կազմեն Կուտինայի հայկական յախճապակիի արուեստի ամբողջ պատմութեան փոքրիկ պատառիկ մը։ 2. Ամփոփ կերպով կը ներկայացնէ՞ք արուեստի պատմութիւնը Յովհաննէսեան, Պալեան եւ Գարագաշեան եռեակին: Կուտինահայ խեցեգործները աշխատած են յախճապակեգործութեամբ 16-րդ դարէն մինչեւ 20-րդ դարուն սկիզբը։ Կուտինայի հայկական յախճապակիի արդիւնաբերութիւնը նահանջ ապրած է տասնիններորդ դարու ընթացքին՝ առ ի հետեւանք եւրոպական աժան յախճապակիի ներմուծման եւ կաւի որակազրկման։ 1900-ականներուն ընդամէնը երեք կարեւոր արհեստանոցներ գործած են Կուտինայի մէջ՝ Մէհմէտ Էմինի, Կարապետ եւ Յարութիւն Մինասեան եղբայրներու եւ Դաւիթ Յովհաննէսեանի արհեստանոցները: Վերջինս աշխատած է Կուտինայի մէջ մինչեւ Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ իր աքսորուիլը եւ 1916-ին դէպի Սուրիա արտաքսուիլը։ 1919-ին Դաւիթ Յովհաննէսեանը կը ժամանէ Երուսաղէմ։ Կուտինայի մէջ եղած ժամանակ, ան անգլիացի դիւանագէտ, գնդապետ պրն. Մարկ Սայքսէն պատուէրներ կը ստանայ։ Երուսաղէմի մէջ Սայքսը գիտնալով անոր արժանիքները, համերուսաղէմեան ընկերութեան կ՚առաջարկէ, որ Յովհաննէսեանի պատուիրեն ստեղծել նոր սալիկներ «Ժայռի Գմբէթ» (The Dome of the Rock) սրբավայրին համար։ Յովհաննէսեան կ՚առաջարկէ վերադառնալ Կուտինա՝ նիւթեր եւ գործիքներ հաւաքելու ու իր միւս գործընկերները բերելու համար։ Ան կը վերադառնայ Երուսաղէմ Նշան Պալեանի եւ Մկրտիչ Գարագաշեանի հետ: Վարպետները եւ անոնց ընտանիքները կը հաստատուին Երուսաղէմ եւ վերջին երկուքը մինչ օրս կը շարունակեն աշխատիլ՝ որպէս յախճապակիի արհեստաւորներ։ Ցուցադրութեան կողքին պատկերագիրք մը հրատարակուեցաւ յօդուածաշարքով մը, որուն նպատակն էր համախմբել ականաւոր գիտնականներու եւ մասնագէտներու` քսաներորդ դարու սկիզբէն մինչեւ օրս հրապարակուած ուսումնասիրութիւնները, որոնք նպաստած են Կուտինայի հայկական յախճապակիի դարաւոր աւանդոյթի հետազօտման եւ հանրահռչակման։ Վերջերս, Երուսաղէմէն հրաւիրեցինք նաեւ արուեստաբան Նիրիթ Շալէֆ Խալիֆան, որ ներկայացուց Երուսաղէմի հայկական յախճապակիի արուեստը, մասնաւորապէս Յովհաննէսեան-Պալեան-Գարագաշեան ընտանիքներու պատմութիւնը եւ աշխատանքները։ 3. Այո՛, այդ դասախօսութեան ներկայ գտնուեցայ նաեւ ես, ու տեսանիւթը դիտելով հիացայ Մարի Պալեանի նրբագեղ ձեռքի աշխատանքները տեսնելով: Հետաքրքրական էր, մանաւանդ, Լոնտոնի մէջ այլազգ մեծահարուստին կողմէ Երուսաղէմի հայկական սալիկներուն կրկնօրինակումը իր «Հարուն Ալ Ռաշիտ» պալատէն ներս: Օտարները հիացուցած արուեստի այս նուրբ գործը ցուցադրելու ու աշխարհին ներկայացնելու ի՞նչ աշխատանքներ կը կատարուին: Աշխարհի տարբեր թանգարաններուն, ինչպէս Փարիզի Լուվր թանգարանին մէջ, Կուտինայի հայկական յախճապակին կը ցուցադրուի իսլամական արուեստի բաժնին մէջ, հակառակ անոր որ սալիկներուն կամ իրերուն վրայ խաչեր, հրեշտակներ, կենդանիներ, կերպարներ եւ արձանագրութիւններ կան։ Խնդրայարոյց է այս հետեւեալ պատճառով. հոգեւոր դիտանկիւնէն եթէ նայինք, կուտինահայ արհեստաւորներու ստեղծած նմոյշները, որ թանգարաններուն մէջ ցուցադրուած են, ուղղուած եղած են քրիստոնէական համայնքին։ Ինչպէ՞ս կարելի է այսպիսի բնոյթ ունեցող նմոյշներ համադրել իսլամական բնոյթ ունեցող նմոյշներու հետ։ Իսկ ամէնէն հետաքրքրականը այդ թանգարաններու նոր ստեղծուած «իսլամական արուեստ»ի բաժիններն են։ Ամբողջ աշխարհագրական տարածաշրջան մը ներկայացուած է միատեղ, առանց այդ մշակոյթներու հիմնովին վառ տարբերութիւնները արտացոլացնելու։ Իսկ երբ արեւմտեան մշակոյթը կը ներկայացուի, անշուշտ որ յստակ տարբերութիւն կը դնեն ֆլամանական եւ իտալական նկարչութեանց միջեւ, հակառակ անոր որ երկուքն ալ քրիստոնէական մշակոյթներ են։ Նշեմ նաեւ, որ մինչեւ օրս, ի տարբերութիւն Իզնիկի, Կուտինայի հայկական յախճապակիի նուիրուած գրականութիւնը ծաւալուն չէ: Արուեստի պատմութեան մեջ Կուտինայի հայկական յախճապակիի արուեստը դեռ կը մնայ համեմատաբար քիչ ուսումնասիրուած եւ ստուերի մէջ: 4. Ցուցահանդէսի տեւողութիւնը մինչեւ ե՞րբ է: Ցուցահանդէսը բաց է մինչեւ Դեկտեմբեր 20: Ահաւասիկ, աշակերտիս սորվեցուցած այդ մէկ բառը ո՛չ միայն զինք իր արմատները վերադարձուց, այլեւ ինծի համար ալ առիթ եղաւ աւելի մօտէն ծանօթանալու հայկական արժէքաւոր սոյն ժառանգութեան:

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

ԿՈՒՏԻՆԱՅԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՅԱԽՃԱՊԱԿԻՆԵՐԸ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

ՊՈԼՍԱՊԱՏՈՒՄՍ.- Մեր «Պոլիս»-ը Կամ՝ Աշխարհի «Իսթանպուլ»-ը

«Փոխակերպուող հայաշխարհ» ․ Ինչպէ՞ս անհամաժամանակ փոփոխութիւնները ծառայեցնել կենսունակ շարունակականութիւն ստեղծող կարողութեան

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է