«ԵՒՐՈՊԱԿԱՆ ԴԻՒԱՆԱԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ ԶՈՀԸ»

0 0
Read Time:6 Minute, 6 Second

S BOGOSIAN  ՍՏԵՓԱՆ ՊՕՂՈՍԵԱՆ
Վերջերս փարիզաբնակ բարեկամէ մը ստացայ վերոնշեալ խորագիրը կրող՝ ֆրանսերէն լեզուով փաստաթուղթերու հաւաքածոյ մը, ամփոփուած հաստա-փոր տետրակի մը ձեւին տակ։ Մօտ մէկ դար վաղեմութիւն ունեցող տետրակը կազմողն է Մարսէյի հայ երկրորդ (ԺԹ. դարու) գաղութի գործող անդամներէն Արամ Թիւրապեան որ Ա. Աշխարհամարտի տարիներուն եղած է դաշնակից բա-նակներու դրօշներուն տակ կռուող Հայ Կամաւորներու Միութեան լիազօր ներկա-յացուցիչ (dռlռguռ), եւ իբր այդ 1914-23 թուականներուն տարած է ոչ-արհամար-հելի գործունէութիւն ի նպաստ այդ օրերու Հայ Դատին, իմա՛ ազատ ու անկախ հայկական պետականութեան վերականգնումին։
Տասնամեակներու արագ թաւալումով, սերունդներու հերթափոխութեամբ ու մա՛նաւանդ այդ երկրորդ գաղութի վերաբերեալ արխիւային նիւթերու համարեա բացակայութեան, ցաւօք սրտի կցկտուր տեղեկութիւններ ունինք միայն այդ պա-տուական Հայուն վերաբերեալ։ Ծնունդով կեսարացի (ինչպէս այդ երկրորդ գա-ղութի շատ մը անդամներ) Արամ Թիւրապեան ապրած է ամուրի, եւ մահացած հոս 1943ին, շուրջ 70 տարեկան։ Աշակերտած է Գատըգիւղի (Պոլիս) Արամեան վարժարանը ուր որպէս գրականութեան ուսուցիչ ունեցած է Արշակ Չօպանեանը։ Կարդալով իր գրութիւններն ու նամակները շատ դիւրաւ կարելի է համոզուիլ, որ Ա. Թիւրապեան սքանչելի կերպով կը տիրապետէր ոչ միայն Մոլիէռի լեզուին նրբութիւններուն, այլեւ դիւանագիտական ձեւակերպումներուն։ Մօտ երկու տաս-նամեակ հոս հրատարակած է երկլեզու շաբաթաթերթ մը «ԽԹԱՆ – L՚AIGUILLON» որու հաւաքածոն —եթէ կայ— ո՞վ գիտէ ո՛ւր կը գտնուի։ Իր գրութիւններէն այնպէս կը թուի, թէ ան եղած է յանդուգն անձ մը, անկախ բնաւորութեան տէր, խօսքը չխնայող՝ յանուն արդարութեան ու ճշմարտութեան։ Միով բանիւ, մէկը որ դիւրին-դիւրին չէ մտած ընկալեալ կաղապարներու մէջ։ Ըստ բանաւոր կերպով փոխանցուած տեղեկութիւններու, ան իր վերջին տարիներուն ապրած է թշուառ (հակառակ որ շատ մօտիկ ազգականն էր հռչակաւոր Կիւլպէնկեաններուն) եւ միայն քանի մը բարեկամներու պարբերական նեցուկին շնորհիւ է որ բոլորովին անօթի չէ մեռած։ (Չմոռնանք, որ այն ատեն «ասպետական» Ֆրանսայի մէջ տա-կաւին գոյութիւն չունէին minimum viellesse-ի պէս բաներ…)։ Կարելի չէ յօդուածի մը պարունակին մէջ մանրամասն անդրադառնալ տետրակի 280 էջերու բովան-դակութեան. էջեր որոնք ամբողջութեամբ ոչ միայն կ՚առընչուին 1914-22 թուականներուն հայ ժողովուրդին ապրած՝ իր ամբողջ պատմութեան ընթացքին չտեսած ողբերգութիւններուն, այլ մանաւանդ Հայուն կոտտացող ցաւերուն դի-մաց եւրոպական դիւանագիտութեան անմարդկային լրբութիւններուն։ Քաղաքա-կանէն, դիւանագիտականէն ալ աւելի, նիւթական շահեր հետապնդող լրբու-թիւններ, որոնց համար մէկ ու կէս միլիոն անմեղ զոհերու կեանքն ու արիւնը «մանրուք» է միայն…։
Ա. Աշխարհամարտին, տեղահան, արիւնաքամ Հայութենէն տասնեակ հազարա-ւոր կամաւորներ կը կռուէին դաշնակից պետութիւններու դրօշներուն ներքեւ. ռու-սական, անգլիական, ֆրանսական, նոյնիսկ յունական, 1919-22ին։ Շատ տրա-մաբանական էր որ Հայեր կռուէին կովկասեան ռազմաճակատին վրայ ի խնդիր Արեւմտահայաստանի փրկութեան։ Նուազ հասկնալի է, որ անոնք իյնային Վէր-տէօնի առջեւ կամ Պաղեստինի ու արաբական աւազներու վրայ…։ Այդ ճա-կատագրական տարիներուն, Հայը դժբախտաբար չունեցաւ քաղաքականապէս հասուն դիւանագիտական քուրային մէջ թրծուած մարդիկ, որոնք գիտնային օտար ճակատներու վրայ թափուած այս թանկագին արիւնը նժարի վրայ դնել եւ ծանր կշռել տալ…։ Եթէ Թիւրապեան քանիցս կը յիշէ ամէն ազգէ անկեղծ հա-յասէրներու անունները —մա՛նաւանդ ֆրանսացի— ապա ցասումով լի է հանդէպ Ֆրանսայի Արտաքին գործոց նախարար Արիսթիտ Պրիանի, զոր կ՚որակէ իբրեւ «մոգական ուժականութեամբ խօսքի վաճառական մը, եւ թեթեւամիտ դաւաճան մը»։ Նոյն ցասումով ալ կ՚արտայայտուի Հայկական հարցը Լօզանի մէջ թաղող անգլիացի Լորտ Քըրզընի մասին։
Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայկական բարեկարգութիւններու յաջողութեան համար, Ամենայն Հայոց Գէորգ Ե. Կաթողիկոս կազմած էր Ազգային Պատուի-րակութիւն մը որու նախագահութիւնը յանձնուած էր Պօղոս Նուպար Փաշային։ Եթէ միշտ մեծ յարգանքով կ՚արտայայտուի փաշային ու անոր անկեղծ ազգա-սիրութեան ու բարեսիրութիւններուն մասին, Թիւրապեան չի մոռնար քանիցս յի-շելու անոր մէջ անհրաժեշտ «դիւանագէտ աղուէս»ի —ա՛յդ օրերուն մա՛նաւանդ, անհրաժեշտ— յատկութիւններուն բացարձակ բացակայութիւնը, որով ան յա-ճախ զոհ գացած է Պրիանի խաղերուն։ Եւ օրինակ կը բերէ Հայկական լեգէոնը որ առանց փոխհատուցման, (contre-partie), միայն Պրիանի պերճ խօսքերուն կա-խարդանքով յանձնուեցաւ ֆրանսական պատեհապաշտ շահերուն։ Ու մեր զի-նուորները ժողովրդական խօսքով Արարայի մէջ հերոսաբար ինկան, բայց ինկան էշ նահատակ։ Այս մասին Թիւրապեան գրած է Թիֆլիսի «Մշակ» թերթի 1917 Փետրուար 14ի թիւին մէջ։ Փարիզէն վերադարձին, երբ մարսիլահայ գաղութի ընդհանուր ժողովին մէջ ալ իր վրդովումը կը յայտնէ, «բարի հոգի» մը լուրը կը հասցնէ կուսակալութեան։ Ու ինք փութով կը կանչուի ուղղակի փրէֆէքթիւր, ուր ընդհանուր քարտուղար Պ. Տը Մարժըրի կ՚ազդարարէ զինք – կամ լռութիւն, կամ ալ կեդրոնացման ճամբար…։ Այդ օրերուն եւս մեծ էր Ֆրանսայի «ասպետակա-նութիւնը» հանդէպ փոքր զինակիցի զաւակներուն։
Ա. Թիւրապեանի արխիւները լայնօրէն կ՚անդրադառնան 1919ին Փարիզի մէջ գու-մարուած խաղաղութեան վեհաժողովի ծալքերուն ուր Հայերը ներկայացած էին ոչ թէ մէկ ու միաձոյլ, հասուն դիրքորոշումով ու իրապաշտ պահանջներով, այլ իրե-րամերժ, զիրար նսեմացնել ու չէզոքացնել ջանացող զոյգ պատուիրակութիւննե-րով. (1918ին հռչակուած Հայաստանի Հանրապետութիւնը Պօղոս Նուպար Փա-շային գլխաւորած Ազգային Պատուիրակութեան զուգահեռ հոն ղրկած էր իր պա-տուիրակութիւնն ալ գլխաւորութեամբ Աւետիս Ահարոնեանի)։ Պերճանք մը, որ հոն ներկայ ոչ մէկ ուրիշ ազգ կամ պետութիւն չունէր…։ Խիստ է, շատ խիստ է Թիւրապեան հանդէպ Ահարոնեանի որ ըստ իրեն «կը յաւակնէր ինք անձամբ մարմնաւորելու Հայաստանի կառավարութիւնը եւ Փարիզէն անոր հրահանգներ կ՚ուղարկէր ըստ իր ներշնչումներուն… եւ ինքզինք կը չափէր մեծ պետութիւննե-րու դիւանագէտներուն հետ, արժանանալով անոնց հեգնական ժպիտներուն միայն»։ Նոյնքան եւս խիստ է հանդէպ իր նախկին ուսուցիչին, Արշակ Չօ-պանեանի հանդէպ, անոր անձնական միտումներով փաշային կռնակին խա-ղացած ազգավնաս էնթրիկներուն պատճառաւ. եւ «խօսեցնելով» Չօպանեանը ըսել կու տայ անոր – «ես եմ միայն որ կրնամ խօսիլ հայ ժողովուրդի անունով…», եզրակացնելով pauvre Armռnie!
Լուսամիտ է Ա. Թիւրապեան երբ նախանձով կը մատնանշէ Հրեաները, որոնք առանց կաթիլ մը արիւն թափելու, միայն շնորհիւ իրենց դիւանագիտութեան եւ դրամին Պաղեստինի մէջ տիրացան ազգային օճախի մը, մինչ Հայուն երակնե-րուն մէջ մնացած մի քանի կաթիլ արիւնը յումպէտս վատնուեցաւ…։ Չի խնայեր նաեւ հայ հարուստները, որոնց մեծամասնութիւնը ոչինչ ըրաւ ի նպաստ ազգա-յին դատին։
Եւ Հայուն գողգոթան պսակուեցաւ… Լօզանի դաշնագրով մը, որ ի սպառ թաղեց Հայկական հարց կոչուածը։
Իր եզրակացութեան մէջ, Ա. Թիւրապեան տակաւին կ՚անդրադառնայ յետ-լօ-զանեան կացութիւններուն։ Մնացորդացի վտանգաւոր ցրւումին։ Նաեւ Հայաս-տանի
—Խորհրդային Հայաստանի—, գրելով որ ան գոյութիւն ունի մեր պատմական հո-ղերու մէկ մասնիկին վրայ, եւ Ան մեր ապագայի միակ յոյսն ու գրաւականն է։ Եւ կոչ կ՚ընէ որ՝ արտերկրի ամէն մէկ հայ, մէկդի դնելով ամէն քաղաքական նկա-տողութիւն, անոր շուրջը բոլորուի եւ անոր բերէ իր ձեռքէն եկած օժանդակու-թիւնը նիւթական թէ բարոյական։
Մօտ հարիւր տարի անց, խղճմտօրէն մենք մեզի հարց տանք թէ անցեալի դառն փորձութիւններէն ու ծանր հարուածներէն պէտք եղած դասը առած, սորվա՞ծ ենք։ Թէ մեր խակութիւններէն, տհասութիւններէն բան մը փոխուա՞ծ է. գոնէ մէկ քայլ առաջ գացա՞ծ ենք։ Ո՞վ պիտի համարձակի յստակ, անկասկած ու անվարան ԱՅՈ մը ըսել։ 70 տարի ամբողջ՝ միայն իրենց անձնական կամ հատուածական շա-հերէն դրդուած մեր կուսակցական շէֆիկները սփիւռքները – մա՛նաւանդ արեւմտեան սփիւռքները – բաժան-բաժան ընելով, զայն ոչնչացման եզրին հաս-ցուցին։ Երբ այլեւս իրարու հակադրուելու պատճառ չկար, Հայաստանի անկա-խացման առիթը փախցուցին փրկարար ոստումով մը սփիւռքներու մնացորդը ու-ժեղ, անքակտելի կերպով Մայր-Հայրենիքին զօդելու։ Այսօր անոնց գործունէու-թեան —եթէ այս ալ գործունէութիւն կարելի է կոչել— միակ ցուցափեղկը Ցեղաս-պանութիւնն է, gռnocide, gռnocide, gռnocide…։
Ամէն տարի Միացեալ Նահանգներու յաջորդական նախագահներու բերնէն կը մուրացուի ճենոսայտ բառը… որ չի գար, հակառակ միլիոնաւոր տոլարներու լո-պիական մսխումներու։ Նոյնպէս Ֆրանսայի յաջորդական կառավաթիւններէն կը մուրացուի ժխտողականութիւնը պատժող օրինագիծ։ Դեռ չհասկցա՞նք, որ արեւմտեան երկիրներու արտաքին քաղաքականութեան մէկ կարեւոր մասը ոչ Ուաշինկթընի, ոչ Լոնտոնի, ոչ Փարիզի կամ Պէրլինի մէջ կը տնօրինուի, այլ Մի-ջերկրականի հարաւ-արեւելեան ափէն, անցնելով Ուոլ-Սթրիթի, Սիթիի պէս դրա-մատիրական կառոյցներէն, հասնելով «Պոսֆոր» կոմիտէները…։ Թէ 2011ին Սար-քոզիի Հայաստան այցն ու հետեւող պատժողական օրէնքի բեմադրութիւնը խեղ-կատակութիւն մըն էր միայն, որու վերջին արարը Սահմանադրական դատարանի առջեւ, վարագոյրին ետեւէն վաղուց պատրաստուած էր…։ Այդ նոյն ուժերը տի-րացան եւս Եւրոպական Ատեանին, Փէրինչէքի դատավարութեան առթիւ։ Ու տա-կաւին մենք երբեմն անոնց նեցուկը որոնելու միամտութիւնը կ՚ունենանք… որպէս բախտակիցնե՞ր։
Այսօր որքա՜ն պէտք ունինք Արամ Թիւրապեաններու, լուսամիտ Արամ Թիւրա-պեաններու։ Ոչ թէ մէկ կամ երկու, այլ տասնեակներով Արամ Թիւրապեաններու որոնք քաջութեամբ դառն իրականութիւնները որպէս սառը ջուր մեր թմրած գլուխներուն թափեն։ Եթէ ատով ալ արթննանք, սթափինք, 100ամեակի նախօրեակին։

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles