«ԵՒՐՈՊԱԿԱՆ ԴԻՒԱՆԱԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ ԶՈՀԸ»

0 0
Read Time:5 Minute, 47 Second

S BOGOSIAN
ՍՏԵՓԱՆ ՊՕՂՈՍԵԱՆ
Վերջերս փարիզաբնակ բարեկամէ մը ստացայ վերոնշեալ խորագիրը կրող՝ ֆրանսերէն լեզուով փաստաթուղթերու հաւաքածոյ մը, ամփոփուած հաստափոր տետրակի մը ձեւին տակ։ Մօտ մէկ դար վաղեմութիւն ունեցող տետրակը կազմողն է Մարսէյի հայ երկրորդ (ԺԹ. դարու) գաղութի գործող անդամներէն Արամ Թիւրապեան որ Ա. Աշխարհամարտի տարիներուն եղած է դաշնակից բանակներու դրօշներուն տակ կռուող Հայ Կամաւորներու Միութեան լիազօր ներկայացուցիչ (dռlռguռ), եւ իբր այդ 191423 թուականներուն տարած է ոչարհամարհելի գործունէութիւն ի նպաստ այդ օրերու Հայ Դատին, իմա՛ ազատ ու անկախ հայկական պետականութեան վերականգնումին։
Տասնամեակներու արագ թաւալումով, սերունդներու հերթափոխութեամբ ու մա՛նաւանդ այդ երկրորդ գաղութի վերաբերեալ արխիւային նիւթերու համարեա բացակայութեան, ցաւօք սրտի կցկտուր տեղեկութիւններ ունինք միայն այդ պատուական Հայուն վերաբերեալ։ Ծնունդով կեսարացի (ինչպէս այդ երկրորդ գաղութի շատ մը անդամներ) Արամ Թիւրապեան ապրած է ամուրի, եւ մահացած հոս 1943ին, շուրջ 70 տարեկան։ Աշակերտած է Գատըգիւղի (Պոլիս) Արամեան վարժարանը ուր որպէս գրականութեան ուսուցիչ ունեցած է Արշակ Չօպանեանը։ Կարդալով իր գրութիւններն ու նամակները շատ դիւրաւ կարելի է համոզուիլ, որ Ա. Թիւրապեան սքանչելի կերպով կը տիրապետէր ոչ միայն Մոլիէռի լեզուին նրբութիւններուն, այլեւ դիւանագիտական ձեւակերպումներուն։ Մօտ երկու տասնամեակ հոս հրատարակած է երկլեզու շաբաթաթերթ մը «ԽԹԱՆ L՚AIGUILLON» որու հաւաքածոն —եթէ կայ— ո՞վ գիտէ ո՛ւր կը գտնուի։ Իր գրութիւններէն այնպէս կը թուի, թէ ան եղած է յանդուգն անձ մը, անկախ բնաւորութեան տէր, խօսքը չխնայող՝ յանուն արդարութեան ու ճշմարտութեան։ Միով բանիւ, մէկը որ դիւրինդիւրին չէ մտած ընկալեալ կաղապարներու մէջ։ Ըստ բանաւոր կերպով փոխանցուած տեղեկութիւններու, ան իր վերջին տարիներուն ապրած է թշուառ (հակառակ որ շատ մօտիկ ազգականն էր հռչակաւոր Կիւլպէնկեաններուն) եւ միայն քանի մը բարեկամներու պարբերական նեցուկին շնորհիւ է որ բոլորովին անօթի չէ մեռած։ (Չմոռնանք, որ այն ատեն «ասպետական» Ֆրանսայի մէջ տակաւին գոյութիւն չունէին minimum viellesseի պէս բաներ…)։ Կարելի չէ յօդուածի մը պարունակին մէջ մանրամասն անդրադառնալ տետրակի 280 էջերու բովանդակութեան. էջեր որոնք ամբողջութեամբ ոչ միայն կ՚առընչուին 191422 թուականներուն հայ ժողովուրդին ապրած՝ իր ամբողջ պատմութեան ընթացքին չտեսած ողբերգութիւններուն, այլ մանաւանդ Հայուն կոտտացող ցաւերուն դիմաց եւրոպական դիւանագիտութեան անմարդկային լրբութիւններուն։ Քաղաքականէն, դիւանագիտականէն ալ աւելի, նիւթական շահեր հետապնդող լրբութիւններ, որոնց համար մէկ ու կէս միլիոն անմեղ զոհերու կեանքն ու արիւնը «մանրուք» է միայն…։
Ա. Աշխարհամարտին, տեղահան, արիւնաքամ Հայութենէն տասնեակ հազարաւոր կամաւորներ կը կռուէին դաշնակից պետութիւններու դրօշներուն ներքեւ. ռուսական, անգլիական, ֆրանսական, նոյնիսկ յունական, 1919-22ին։ Շատ տրամաբանական էր որ Հայեր կռուէին կովկասեան ռազմաճակատին վրայ ի խնդիր Արեւմտահայաստանի փրկութեան։ Նուազ հասկնալի է, որ անոնք իյնային Վէրտէօնի առջեւ կամ Պաղեստինի ու արաբական աւազներու վրայ…։ Այդ ճակատագրական տարիներուն, Հայը դժբախտաբար չունեցաւ քաղաքականապէս հասուն դիւանագիտական քուրային մէջ թրծուած մարդիկ, որոնք գիտնային օտար ճակատներու վրայ թափուած այս թանկագին արիւնը նժարի վրայ դնել եւ ծանր կշռել տալ…։ Եթէ Թիւրապեան քանիցս կը յիշէ ամէն ազգէ անկեղծ հայասէրներու անունները —մա՛նաւանդ ֆրանսացի— ապա ցասումով լի է հանդէպ Ֆրանսայի Արտաքին գործոց նախարար Արիսթիտ Պրիանի, զոր կ՚որակէ իբրեւ «մոգական ուժականութեամբ խօսքի վաճառական մը, եւ թեթեւամիտ դաւաճան մը»։ Նոյն ցասումով ալ կ՚արտայայտուի Հայկական հարցը Լօզանի մէջ թաղող անգլիացի Լորտ Քըրզընի մասին։
Օսմանեան կայսրութեան մէջ հայկական բարեկարգութիւններու յաջողութեան համար, Ամենայն Հայոց Գէորգ Ե. Կաթողիկոս կազմած էր Ազգային Պատուիրակութիւն մը որու նախագահութիւնը յանձնուած էր Պօղոս Նուպար Փաշային։ Եթէ միշտ մեծ յարգանքով կ՚արտայայտուի փաշային ու անոր անկեղծ ազգասիրութեան ու բարեսիրութիւններուն մասին, Թիւրապեան չի մոռնար քանիցս յիշելու անոր մէջ անհրաժեշտ «դիւանագէտ աղուէս»ի —ա՛յդ օրերուն մա՛նաւանդ, անհրաժեշտ— յատկութիւններուն բացարձակ բացակայութիւնը, որով ան յաճախ զոհ գացած է Պրիանի խաղերուն։ Եւ օրինակ կը բերէ Հայկական լեգէոնը որ առանց փոխհատուցման, (contrepartie), միայն Պրիանի պերճ խօսքերուն կախարդանքով յանձնուեցաւ ֆրանսական պատեհապաշտ շահերուն։ Ու մեր զինուորները ժողովրդական խօսքով Արարայի մէջ հերոսաբար ինկան, բայց ինկան էշ նահատակ։ Այս մասին Թիւրապեան գրած է Թիֆլիսի «Մշակ» թերթի 1917 Փետրուար 14ի թիւին մէջ։ Փարիզէն վերադարձին, երբ մարսիլահայ գաղութի ընդհանուր ժողովին մէջ ալ իր վրդովումը կը յայտնէ, «բարի հոգի» մը լուրը կը հասցնէ կուսակալութեան։ Ու ինք փութով կը կանչուի ուղղակի փրէֆէքթիւր, ուր ընդհանուր քարտուղար Պ. Տը Մարժըրի կ՚ազդարարէ զինք կամ լռութիւն, կամ ալ կեդրոնացման ճամբար…։ Այդ օրերուն եւս մեծ էր Ֆրանսայի «ասպետականութիւնը» հանդէպ փոքր զինակիցի զաւակներուն։
Ա. Թիւրապեանի արխիւները լայնօրէն կ՚անդրադառնան 1919ին Փարիզի մէջ գումարուած խաղաղութեան վեհաժողովի ծալքերուն ուր Հայերը ներկայացած էին ոչ թէ մէկ ու միաձոյլ, հասուն դիրքորոշումով ու իրապաշտ պահանջներով, այլ իրերամերժ, զիրար նսեմացնել ու չէզոքացնել ջանացող զոյգ պատուիրակութիւններով. (1918ին հռչակուած Հայաստանի Հանրապետութիւնը Պօղոս Նուպար Փաշային գլխաւորած Ազգային Պատուիրակութեան զուգահեռ հոն ղրկած էր իր պատուիրակութիւնն ալ գլխաւորութեամբ Աւետիս Ահարոնեանի)։ Պերճանք մը, որ հոն ներկայ ոչ մէկ ուրիշ ազգ կամ պետութիւն չունէր…։ Խիստ է, շատ խիստ է Թիւրապեան հանդէպ Ահարոնեանի որ ըստ իրեն «կը յաւակնէր ինք անձամբ մարմնաւորելու Հայաստանի կառավարութիւնը եւ Փարիզէն անոր հրահանգներ կ՚ուղարկէր ըստ իր ներշնչումներուն… եւ ինքզինք կը չափէր մեծ պետութիւններու դիւանագէտներուն հետ, արժանանալով անոնց հեգնական ժպիտներուն միայն»։ Նոյնքան եւս խիստ է հանդէպ իր նախկին ուսուցիչին, Արշակ Չօպանեանի հանդէպ, անոր անձնական միտումներով փաշային կռնակին խաղացած ազգավնաս էնթրիկներուն պատճառաւ. եւ «խօսեցնելով» Չօպանեանը ըսել կու տայ անոր «ես եմ միայն որ կրնամ խօսիլ հայ ժողովուրդի անունով…», եզրակացնելով pauvre Armenie!
Լուսամիտ է Ա. Թիւրապեան երբ նախանձով կը մատնանշէ Հրեաները, որոնք առանց կաթիլ մը արիւն թափելու, միայն շնորհիւ իրենց դիւանագիտութեան եւ դրամին Պաղեստինի մէջ տիրացան ազգային օճախի մը, մինչ Հայուն երակներուն մէջ մնացած մի քանի կաթիլ արիւնը յումպէտս վատնուեցաւ…։ Չի խնայեր նաեւ հայ հարուստները, որոնց մեծամասնութիւնը ոչինչ ըրաւ ի նպաստ ազգային դատին։
Եւ Հայուն գողգոթան պսակուեցաւ… Լօզանի դաշնագրով մը, որ ի սպառ թաղեց Հայկական հարց կոչուածը։
Իր եզրակացութեան մէջ, Ա. Թիւրապեան տակաւին կ՚անդրադառնայ յետլօզանեան կացութիւններուն։ Մնացորդացի վտանգաւոր ցրւումին։ Նաեւ Հայաստանի
—Խորհրդային Հայաստանի—, գրելով որ ան գոյութիւն ունի մեր պատմական հողերու մէկ մասնիկին վրայ, եւ Ան մեր ապագայի միակ յոյսն ու գրաւականն է։ Եւ կոչ կ՚ընէ որ՝ արտերկրի ամէն մէկ հայ, մէկդի դնելով ամէն քաղաքական նկատողութիւն, անոր շուրջը բոլորուի եւ անոր բերէ իր ձեռքէն եկած օժանդակութիւնը նիւթական թէ բարոյական։
Մօտ հարիւր տարի անց, խղճմտօրէն մենք մեզի հարց տանք թէ անցեալի դառն փորձութիւններէն ու ծանր հարուածներէն պէտք եղած դասը առած, սորվա՞ծ ենք։ Թէ մեր խակութիւններէն, տհասութիւններէն բան մը փոխուա՞ծ է. գոնէ մէկ քայլ առաջ գացա՞ծ ենք։ Ո՞վ պիտի համարձակի յստակ, անկասկած ու անվարան ԱՅՈ մը ըսել։ 70 տարի ամբողջ՝ միայն իրենց անձնական կամ հատուածական շահերէն դրդուած մեր կուսակցական շէֆիկները սփիւռքները մա՛նաւանդ արեւմտեան սփիւռքները բաժանբաժան ընելով, զայն ոչնչացման եզրին հասցուցին։ Երբ այլեւս իրարու հակադրուելու պատճառ չկար, Հայաստանի անկախացման առիթը փախցուցին փրկարար ոստումով մը սփիւռքներու մնացորդը ուժեղ, անքակտելի կերպով ՄայրՀայրենիքին զօդելու։ Այսօր անոնց գործունէութեան —եթէ այս ալ գործունէութիւն կարելի է կոչել— միակ ցուցափեղկը Ցեղասպանութիւնն է, genocide, genocide, genocide…։
Ամէն տարի Միացեալ Նահանգներու յաջորդական նախագահներու բերնէն կը մուրացուի ճենոսայտ բառը… որ չի գար, հակառակ միլիոնաւոր տոլարներու լոպիական մսխումներու։ Նոյնպէս Ֆրանսայի յաջորդական կառավաթիւններէն կը մուրացուի ժխտողականութիւնը պատժող օրինագիծ։ Դեռ չհասկցա՞նք, որ արեւմտեան երկիրներու արտաքին քաղաքականութեան մէկ կարեւոր մասը ոչ Ուաշինկթընի, ոչ Լոնտոնի, ոչ Փարիզի կամ Պէրլինի մէջ կը տնօրինուի, այլ Միջերկրականի հարաւարեւելեան ափէն, անցնելով ՈւոլՍթրիթի, Սիթիի պէս դրամատիրական կառոյցներէն, հասնելով «Պոսֆոր» կոմիտէները…։ Թէ 2011ին Սարքոզիի Հայաստան այցն ու հետեւող պատժողական օրէնքի բեմադրութիւնը խեղկատակութիւն մըն էր միայն, որու վերջին արարը Սահմանադրական դատարանի առջեւ, վարագոյրին ետեւէն վաղուց պատրաստուած էր…։ Այդ նոյն ուժերը տիրացան եւս Եւրոպական Ատեանին, Փէրինչէքի դատավարութեան առթիւ։ Ու տակաւին մենք երբեմն անոնց նեցուկը որոնելու միամտութիւնը կ՚ունենանք… որպէս բախտակիցնե՞ր։
Այսօր որքա՜ն պէտք ունինք Արամ Թիւրապեաններու, լուսամիտ Արամ Թիւրապեաններու։ Ոչ թէ մէկ կամ երկու, այլ տասնեակներով Արամ Թիւրապեաններու որոնք քաջութեամբ դառն իրականութիւնները որպէս սառը ջուր մեր թմրած գլուխներուն թափեն։ Եթէ ատով ալ արթննանք, սթափինք, 100ամեակի նախօրեակին։

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles