Երկուքուկէս Դար… Եւ Մենատիրութի՞ւն
«Հայրենիք» – Պոսթըն
Խմբագրական – Բացառիկ թիւ 2, 2026
Վերոյիշեալ խօսքը կը յիշեցնէ քոլոմպիացի հռչակաւոր գրագէտ Կապրիէլ Կարսիա Մարքէսի (1927 – 2014) մէկ հանրածանօթ գործը՝ «Մէկ դար մենութիւն» (One hundred years of solitude), որուն մէջ, կը ներկայացուի Պուենտիա ընտանիքին պատմականը։
Սերունդները կը փոխուին, սակայն այս երկրի ընտրանիներէն՝ Պուենտիա ընտանիքը երբեք կարողութիւն չունենար քայլ պահել ընթացող եղափոխութեան (․․․նոյնիսկ յեղափոխութեան) հետ։ Դժբախտաբար շարունակ կլանուած իրենց մենութեամբ եւ անձնական ճղճիմ հարցերով, ի վիճակի չեն ըլլար հասկնալ իրենց անցեալի սխալները, եւ դասեր քաղել անոնցմէ։
Յառաջիկայ Յուլիս 4, 2026-ին կը նշուի Ա․Մ․Ն․-ի 250-ամեակը…250 տարուայ պատմութի՞ւն, երկուքուկէս դար մենութի՞ւն, թէ՞ աւելի ահաւորը՝ մենատիրութիւն։
1976-ին, երբ Ամերիկան կը տօնէր իր 200-ամեակը, երկիրը տակաւին կը գտնուէր «երկար ազգային մղձաւանջ»-ային վիճակին մէջ։ Վիեթնամի պատերազմը աւարտած էր եւ աշխարհի ամէնահզօր երկիրը չէր կրցած պարտութեան մատնել «համեստ», սակայն խիզախ թշնամին եւ 1975-ին, Սայկոնի անկումը՝ Միացեալ Նահանգներուն համար նուաստացուցիչ ձախողութիւն մը եղած էր։ Դեռ աւելին, շուրջ երկու տարի տեւողութիւն ունեցող Ուաթըրկէյթի գայթակղութիւնը 1974-ին աւարտած էր նախագահ Ռիչըրտ Նիքսընի գլխիկոր հրաժեշտով։
Այսպէս ամերիկացին 200-ամեակը նշեց, փոխարինող նախագահ Ճերըլտ Ֆորտի ղեկավարութեան վրայ գտնուած օրերուն։
Հաւանաբար, բոլորովին տարբեր եւ նպաստաւոր պայմաններու տակ նշուէր այս տարուան 250-ամեակը, եթէ պարզ զուգադիպութեամբ մը պատահէր, վերջին տասնամեակներու ամենէն աւելի յաջողակ եւ ժողովրդականութիւն վայելող Պարաք Օպամայի օրերուն։
Սակայն, ներկայ պարզուած պատկերը բոլորովին տարբեր է։ Մտահոգիչ եւ ընդվզեցուցիչ է, որ ամերիկացիք «խելքը գլուխ»-ը նախագահական թեկնածուներ չեն կրցած գտնել, հակառակ գոյութիւն ունեցող բազմաթիւ համալսարանական կրթօճախներու։ Դրդապատճառն այն է, թէ, անոնք իրենց բանականութիւնն ու դատողութիւնը բթացուցած են այս կամ այն թեկնածուին… ետին կանգնողներուն քարոզչութեամբ, հեզասահօրէն պատրաստ են տարուելու սուտերու փառատօնով եւ անշուշտ տրամադրուած գումարներով:
Եթէ խստօրէն քննական եւ լրջօրէն թափանցող ակնոցով դիտենք Սպիտակ Տան ներկայ վարձակալ՝ Թրամփին «ըրած-չըրած»-ը եւ մեր յիշողութեան յենելով՝ զանոնք համեմատենք իր պաշտօնավարութեան առաջին քառամեակին հետ, կը նկատենք, որ մասնաւոր փոփոխութիւն նկատելի չէ: Այլ ընդհակառակը, շատ աւելի արագ, անհեռատես եւ անխոհեմ որոշումներ, հապճեպ եւ բազմիցս ալ անպատշաճ եւ եզակի քմծիծաղով օժտուած արհամարհական արտայայտութիւններ։
Ամէնայն ինքնավստահութեամբ, ան բոլոր գաղթականները կը դասէ թմրեցուցիչի վաճառականի եւ ոճրագործի ցանկին։ «Make America Great Again» նշանաբանով, յաճախ ամբոխահաճ կարմիր գլխարկով մը օժտուած՝ Թրամփ գործի լծած է նէօ-ֆաշական ալիք մը, որ լուրջ մտահոգութեան դուռ կը բանայ։ Կը փափաքի հողատարածքներ կուլ տալ։ Արդէն իսկ Մեքսիքոյի ծոցը վերածած է Ամերիկայի ծոցի, Վենեզուելան «տը ֆաքթօ» այդ կացութեան մէջն է, իսկ Կրինլենտը կը մնայ առաջնահերթութիւն մը։ Հապա կենսոլո՞րտը, ան ալ իր կարգին, խամաճիկի վերածուած է:
Իսկ Սպիտակ Տան մէջ, ան առոք-փառոք վերակառուցումներ կը կատարէ, նոյնիսկ իր ոխերիմ թշնամի, նախկին նախագահ Պայտընի նկարը վերացնելով։
Չպահուըտինք կեղծիքի ետին։ Այսօր Միացեալ Նահանգները վերածուած են իրարու դէմ կռուող ցեղախումբերու, ուր դժբախտաբար 1950-ականներու հանրածանօթ դերասան Ճոն Ուէյնի ստեղծած հոլիվուտեան «լաւ» սպիտակամորթ տիպարը, շարունակ կը տիրապետէ «գէշ» հնդիկին վրայ եւ միշտ ալ յաղթական դուրս կու գայ։
Արդէն Սպիտակ Տունէն կը նշուին նմանօրինակ յիշատակումներ, որոնք կրնան աւելի բաժանարար, ժխտական եւ սրող ազդեցութիւն ունենալ։
Ազատութեան արձանն իսկ, որ 1886-ին ներկայացուած ձօն մըն էր Ֆրանսայի կողմէ, կորսնցուցած է երբեմնի իր իմաստն ու սրբութիւնը։
Արձանը կը ներկայացնէ հռովմէացի ազատութեան աստուածուհի Լիպերթասի տիպարը, որ աջ ձեռքով վեր պարզած է ջահը, իսկ ձախ ոտքով, ան կանգնած է կոտրած շղթայի ու բռնակալութեան նշանի վրայ՝ խորհրդանշելով Ամերիկայի քաղաքացիական պատերազմի աւարտին ստրկութեան չեղարկումը։
Բացումէն ի վեր, այս արձանը դարձաւ ազատութեան եւ Միացեալ Նահանգներու խորհրդանիշ, նկատի առնուելով որպէս ներգաղթողներու ողջոյնի նշան։ Ո՞ւր է այսօր, այդ արձանին խոր ու իմաստալից նշանակութիւնը։
Ահաւասիկ հիմնադրութենէն 250 տարի անց, գրեթէ գոյութիւն չունի համախոհութիւն, ժողովրդավարութիւն եւ նոյնիսկ պարզ ու մեկին՝ տրամաբանութիւն։
