Գագաթնաժողովներու եւ Թուրքիոյ Դիւանագիտութեան Տարին
ԳԷՈՐԳ ԵԱԳՈՒՊԵԱՆ
Յատուկ ՀԱՅՐԵՆԻՔ-ին
Միջազգային քաղաքական ներկայ համակարգը ստեղծած է անդադար քարոզչական եւ դիւանագիտական աշխատանք մշակելու բացարձակ անհրաժեշտութիւն: Այսպիսով, դարեր առաջ պետութիւններու միջեւ տեղի ունեցող հազուագիւտ տեսակցութիւնները վերածուած են ամէնօրեայ հեռաձայնային զրոյցներու: Աւելին, պետութիւններու ղեկավարութիւնները սկսած են յատուկ ջանք թափել միջազգային հիմնական հարթակներուն մէջ իրենց ներկայութիւնը, մասնակցութիւնը եւ, ինչու չէ, նաեւ հիւրընկալողի դերը ապահովելու համար։ Այս առումով, ինչպէս նախորդ յօդուածներուն մէջ նշած ենք, Թուրքիան տարբեր չէ այլ պետութիւններէ:
Թուրքիոյ ներկայ իշխանութիւնները, առաջնորդութեամբ Արդարութիւն եւ Բարգաւաճում կուսակցութեան եւ դիւանագիտական լայն փորձառութեան տէր նախագահ Էրտողանի, անցնող տասնամեակներուն ընթացքին պաշտօնական Անգարան հաստատեցին իբրեւ շրջանային ու միջազգային անշրջանցելի դերակատար: Բնականաբար, տեւաբար յաջողութեամբ պսակցուած չեն իրենց նախաձեռնութիւնները, ինչպէս վերջերս զրկուեցան Միացեալ Նահանգներ-Իրան բանակցութիւնները հիւրընկալելու դիւանագիտական կարեւոր առիթէն: Սակայն, այս մէկը ինքնին բաւարար չէ ըսելու, որ թրքական ընդհանուր դիւանագիտութիւնը ձախողութեան մէջ է:
Յատկանշական է, որ 2026-ը թրքական դիւանագիտութեան համար բացառիկ տարի մը կրնայ հանդիսանալ, որովհետեւ Թուրքիան զանազան գագաթնաժողովներու հիւրընկալ պետութիւն պիտի ըլլայ եւ այդպիսով ազդեցութիւն եւ դերակատարութիւն պիտի ունենայ այդ ժողովներուն որդեգրուելիք բանաձեւերուն, որոշումներուն եւ փակ դռներու ետին կատարուող բանակցութիւններուն վրայ:
Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Կլիմայական Փոփոխութիւններու Խորհրդաժողով
2025 տարուան ընթացքին Աւստրալիոյ եւ Թուրքիոյ կառավարութիւնները երկարատեւ բանակցութիւններ կատարեցին ճշդելու համար, թէ այս երկու թեկնածու այս պետութիւններէն ո՞րը պիտի հիւրընկալէ եւ նախագահէ Մ.Ա.Կ.-ի 2026-ի Կլիմայական Փոփոխութիւններու Խորհրդաժողով (COP31): Նկատի ունենալով, որ անհամաձայնութեան պարագային խորհրդաժողովը ուղղակիօրէն կը ճշդուի Գերմանիոյ Պոնն քաղաքի մէջ կայացուելու, որովհետեւ այնտեղ կը գտնուի կազմակերպութեան կեդրոնատեղին, փոխզիջումի արդիւնքով համաձայնութիւն գոյացաւ, որուն հիման վրայ՝ հիւրընկալող պետութիւնը կ՛ըլլայ Թուրքիան, իսկ խորհրդաժողովը նախագահող պետութիւնը Աւստրալիան: Այստեղ կարելի է նկատել, որ միջազգային դիւանագիտութիւնը, շատ անգամ միջազգային կազմակերպութիւններու կամ ընդհանրապէս օրէնքներէ կաշկանդուած, կրնայ պետութիւններ մղել բանակցութիւններու եւ փոխզիջումներու: Այստեղ, հարկ է նշել, որ 2024-ի խորհրդաժողովը տեղի ունեցած էր Ատրպէյճանի մայրաքաղաք Պաքուի մէջ, իսկ 2025-ի խորհրդաժողովը Պրազիլի Պելէմ քաղաքին մէջ:
Այսպիսով, 9-20 Նոյեմբեր 2026-ին, թրքական Անթալիա քաղաքը պիտի հիւրընկալէ այս խորհրդաժողովը:
Պէտք է անդրադառնալ, որ նման գործընթաց տարուան մը աշխատանքը չէ միայն: 2017-ին, Թուրքիոյ նախագահ Էրտողանի տիկնոջ, Էմինէի նախագահութեամբ հիմնուեցաւ Զերօ Մսխում Նախաձեռնութիւնը: Անցնող 9 տարիներուն ընթացքին այս նախաձեռնութիւնը յաջողած է Թուրքիոյ արտադրած աղբերու 36 առ հարիւրը վերամշակել եւ դարձեալ օգտագործել տնտեսական այլ մարզերէ ներս: Պաշտօնական Անգարա պատրաստակամութիւն յայտնած է մինչեւ 2035 այս պատկերը բարձրացնել 60 առ հարիւրի: Տնտեսական իմաստով, վերամշակման արդիւնքով, Թուրքիոյ տնտեսութիւնը արձանագրած է 8.8 միլիառ տոլար շահ եւ 1.7 թրիլիոն լիթրով ջուրի ու 54.6 միլիառ լիթրով զէյթի օգտագործումը նուազեցուցած:
Այսինքն, Թուրքիան առնուազն 9 տարիներու ընթացքին աշխատանք տարած է ոչ միայն նման խորհրդաժողով հիւրընկալելու, այլեւ՝ միջազգային ընտանիքին իր ատակութիւնը արդարացնելու:
Այս խորհրդաժողովը նաեւ առիթ պիտի հանդիսանայ աշխատանք հայթայթելու թրքական համալսարաններուն եւ ընդհանրապէս տնտեսութեան, որովհետեւ խորհրդաժողովը զբօսաշրջային դրական արդիւնքներ պիտի ունենայ: Թուրքիոյ կենսոլորտի նախարար Մուրատ Գուրում տակաւին 20 Ապրիլին յայտնեց. «Մինչեւ օրս, նախորդ բոլոր խորհրդաժողովները որդեգրեցին կարեւոր որոշումներ: Մենք պիտի հետապնդենք այդ որոշումներու կայացումը, բայց ամենակարեւորը անոնց գործնականացումն է: Աշխարհի եւ մարդկութեան ակնկալութիւնն է, որ մենք գործնական քայլեր առնենք»: Այս յայտարարութիւնը եւս քարոզչական բնոյթ ունի, որպէսզի ստեղծէ այն տպաւորութիւնը, որ բոլոր պետութիւնները կրնան որոշում կայացնել, բայց Թուրքիան այդ մէկը գործնականի պիտի մղէ:
ՆԱԹՕ-ի Գագաթնաժողով
ՆԱԹՕ-ն ռազմական միջազգային դաշինք մըն է, ներկայիս բաղկացած 32 անդամ պետութիւններէ: 1949-ին հաստատուած այս կազմակերպութեան Թուրքիան անդամակցած է 1952-ին եւ տասնամեակներու ընթացքին դարձած անոր կարեւորագոյն պետութիւններէն մէկը:
ՆԱԹՕ-ի 2026 տարուան գագաթնաժողովը տեղի պիտի ունենայ 7-8 Յուլիսին Թուրքիոյ մայրաքաղաք Անգարայի մէջ: 10 Ապրիլ 2026-ին, Նետըրլանտներու արտաքին գործոց նախարար Թոմ Պէրէնտսըն ընդգծեց, որ «Թուրքիան շատ կարեւոր դեր կը խաղայ ՆԱԹՕ-ի հարաւային սահմանին մակարդակով եւ յատկապէս ահաբեկչութեան դէմ պայքարին մէջ», աւելցնելով, որ այս գագաթնաժողովին նպատակն է ցոյց տալ ՆԱԹՕ-ի անդամ պետութիւններուն միջեւ միասնականութեան ոգին: Հարկ է նշել, որ առաջին անգամ 2004-ին Թուրքիան հիւրընկալեց ՆԱԹՕ-ի գագաթնաժողովը իսկ Յուլիսին տեղի ունեցողը երկրորդ նման առիթն է:
22 Ապրիլ 2026-ին, ՆԱԹՕ-ի ընդհանուր քարտուղար Մարք Ռութ երկօրեայ աշխատանքային այցելութեամբ մը ժամանեց Անգարա, ուր տեսակցութիւն մը ունեցաւ Թուրքիոյ նախագահԷրտողանի հետ: Տեսակցութեան ընթացքին անդրադարձ կատարուեցաւ Թուրքիոյ ռազմարդիւնաբերութեան մարզի զարգացման, որուն մասին Ռութ յայտնեց. «Թուրքիան արձանագրած է ռազմարդիւնաբերական յեղափոխութիւն մը»:
Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարար Հաքան Ֆիտան իր կարգին, 20 Մայիսին նշեց, որ ՆԱԹՕ-ի այս գագաթնաժողովը պէտք է ամրապնդէ դաշինքի միասնականութիւնը, մինչ Միացեալ Նահանգներու արտաքին գործոց նախարար Մարքօ Ռուպիօ ըսաւ, որ այս գագաթնաժողովին ընթացքին նախագահ Տանըլտ Թրամփ պիտի արտայայտէ դաշինքին հանդէպ իր դժգոհութիւնը: Միւս կողմէ, ՆԱԹՕ-ի մէջ Միացեալ Նահանգներու պատուիրակ Մաթիու Ուիթէքըր ըսաւ, որ Թուրքիան իտէալ դաշնակից է եւ ՆԱԹՕ-ի անդամ մնացեալ պետութիւնները պէտք է առաջնորդուին Անգարայի օրինակով:
Այլ կարեւոր նշում մըն է, որ Թուրքիոյ հրաւէրով այս գագաթնաժողովին իր մասնակցութիւնը պիտի բերէ նաեւ Ուքրայինակի նախագահ Վոլոտիմիր Զէլէնսքի:
ՆԱԹՕ-ի 2026 տարուան գագաթնաժողովը հիւրընկալելով, Թուրքիան այս անգամ կը վերահաստատէ ռազմական ու ռազմավարական իր նշանակութիւնը, որ արդէն անդամ պետութիւններու յայտարարութիւններուն հիման վրայ, յստակ է, որ բարձր է:
Թուրք Պետութիւններու Գագաթնաժողով
2009-ին հիմնուած Թուրք Պետութիւններու Կազմակերպութիւնը 2026 տարուան աշնան, պաշտօնական իր գագաթնաժողովը պիտի կայացնէ Թուրքիոյ մէջ: Այս կազմակերպութեան անդամ պետութիւններն են՝ Թուրքիան, Ազրպէյճանը, Խազախստանը, Ուզպեքիստանը, Խըրխըզիստանը, իսկ Հունգարիան, Հիւսիսային Կիպրոսի Թրքական Հանրապետութիւնը եւ Թիւրքմենիստանը դիտորդի կարգավիճակով: Հարկ է նշել, որ անդամ պետութիւններու միացեալ համախառն ներքին արդիւնքը կը գերազանցէ 1.9 թրիլիոն տոլարի շեմը:
Այս գագաթնաժողովի արդէն իսկ նախորդեց 15 Մայիսին, Ղազախստանի Թիւրքեստան քաղաքին մէջ տեղի ունեցած անպաշտօն գագաթնաժողովը, որուն ընթացքին որդեգրուեցաւ արհեստական բանականութեան զարգացման շուրջ միասնական ծրագիր մը, անոր իրականացման յատկացնելով 600 միլիոն տոլար: Անպաշտօն այս գագաթնաժողովին նաեւ հաստատուեցաւ թրքական արդիւնաբերական միացեալ հարթակ մը, որուն նպատակն է ամրապնդել անդամ պետութիւններու արդիւնաբերութեան մակարդակը համադրելով տնտեսական աշխատանքները եւ առեւտրական ուղիները:
Թուրքիոյ նախագահ Էրտողան յայտնեց. «Թրքական աշխարհը տնտեսական, մշակութային եւ ռազմավարական մեծ ներուժ ունի եւ մենք կը ձգտինք այդ ներուժը զարգացնել համագործակցելով դիւանագիտական, ուժանիւթի, առեւտուրի, փոխադրամիջոցներու, պաշտպանութեան եւ անվտանգութեան մարզերուն մէջ»:
Անցնող 17 տարիներուն ընթացքին այս կազմակերպութիւնը ինքզինք յեղաշրջեց սկզբնական մշակութային իր բնոյթէն դէպի տնտեսական ու ռազմավարական տարածաշրջանային աշխարհաքաղաքական ուժ: 2025 տարուան գագաթնաժողովին ընթացքին Ատրպէյճանի նախագահ Իլհամ Ալիեւ առաջարկած էր, որ կազմակերպութեան անդամ երկիրները միացեալ զօրավարժութիւններ կազմակերպեն 2026-ին: Այս յայտարարութիւնը զուգադիպութիւն չէր, ոչ նաեւ անմեղ փափաք: 2026-ին պիտի նշուի Թրքական Քոնկրէսի կազմակերպման 100-ամեակը: Այդ Քոնկրէսը տեղի ունեցած էր 1926-ին Պաքուի մէջ:
1926-ին թրքական 32 երկիրներէ կամ շրջաններէ հաւաքուած 131 ներկայացուցիչները օրին ճշդեցին թրքախօս երկիրներու միջեւ լեզուի նոյնացման հարցը որդեգրելով գրական եւ քերականական որոշումներ: Այդ որոշումներու կարգին էր թրքական այբուբէնի լատինացումը: Տարիներ ետք, Ստալինեան հալածանքներուն հետեւանքով, սպաննուեցան այս Քոնկրէսի գրեթէ բոլոր մասնակիցները:
21 Մայիսին, Պաքուն հիւրընկալեց 1926-ի Քոնկրէսի 100-ամեակը նշող նոր Քոնկրէս մը: Թրքական Միջազգային Ակադեմիայի նախագահ Շահին Մուսթաֆայեվ յայտնեց. «Մենք դարձեալ պիտի քննարկենք 1926-ի Քոնկրէսի նիւթերը, որոնց շարքին են թրքական այբուբէնը, ընդհանուր պատմութիւնը, մշակոյթը, ինչպէս նաեւ թրքագիտութեան մարզը ու անոր ապագայի ուղղութիւնները: Յոյսով եմ, որ այդ խորհրդաժողովը պիտի ամրապնդէ թուրք ժողովուրդներուն միջեւ կապը եւ զարգացնէ թրքագիտութեան մարզը»:
Հետեւաբար, թրքական պետութիւններու միջեւ յարաբերութիւններու ամրապնդումը բազմամակարդակ է:
Առկայ է նաեւ ներկայ զարգացումները պատմութեան հետ կապելու թրքական քաղաքական սովորութիւնը։ Այս ձեւով, թրքական պետութիւնները կը փորձեն ստեղծել «զուգադիպութիւններ» եւ քաղաքական յաջորդականութիւն մը՝ երբեմն ներկային հետ անմիջական կապ չունեցող թրքական անցեալի մը հետ:
Աւարտին, այս բոլորը ցոյց կու տան, որ Թուրքիան 2026-ին կը ձգտի ինքզինք ներկայացնել իբրեւ կլիմայական յառաջատար, ՆԱԹՕ-ի իտէալական անդամ ու անշրջանցելի դաշնակից եւ թրքական աշխարհի առաջնորդ: Ուշադրութեամբ պէտք է հետեւիլ այս զարգացումներուն, որոնք հետզհետէ պիտի վերածուին տարածաշրջանային զգալի հետեւանքներու կամ դրութիւններու: Կազմակերպական ու դիւանագիտական այս աշխատանքները անջատ գործընթացներ չեն, այլ ռազմավարական ամբողջութեան մը ամենէն յստակ արտայայտութիւններն են:
