Արցախեան Հակամարտութէան Կարգաւորման Գործընթացը

ԹԱԹՈՒԼ ՕՀԱՆԵԱՆ Երեւան Արցախեան շարժման հիմնախնդիրը սկզբից, ստացել է միջազգային բնոյթ: Իրանից եւ Ռուսաստանից բացի` 1992-ից հակամարտութէան կարգաւորման միջնորդի դեր է ստանձնել նաեւ Եվրոպայի անվտանգութեան եւ համագործակցութեան կազմակերպութիւնը՝ ԵԱՀԿ-ը: 1992-ի Մարտ 24-ին, Հելսինքիում ԵԱՀԿ-ի նախարարների խորհուրդը որոշել է ստեղծել Մինսքի խումբ, հակամարտող կողմերի միջեւ բանակցութիւնները վարելու համար, առ այդ ընտրւում է եռանախագահութիւնը բաղկացած` Ռուսիոյ, Ա․Մ․Ն․-ի եւ Ֆրանսայի ներկայացուցիչներից: Հայութէան եաղթարշաւի շնորհիւ, Ատրպէյճանը այլ ելք չունէր բացի զինադադարի պայմանագիր կնքելուց: 1994-ին, զինադադար է կնքւում Ատրպէյճանի եւ Հայաստանի ներկայացուցիչների միջեւ որով որոշ ճանաչում է ստանում Արցախի ինքնակոչ Հանրապետութիւնը: Յաջորդ 25 տարիններին, բանակցութէան ընթացքում Արցախի կարգավիճակի կարգաւորման համար, էօթը հիմնական տարբերակներ են ձեւաւորւել ըստ հետեւէալի.- Փաթեթային 1995-96 թուականներին փաթեթային տարբերակը նախատեսում էր կազմերը ճանաչէին միմէանց պետական տարածքները իսկ Արցախը պիտի լինէր պետական կազմաւորում Ատրպէյճանի կազմի մէջ որով Արցախը ունենալու էր իր սահմանադրութիւնը, դրօշը, զինանշանը, հիմնը, ոստիկանօթիւնը եւ ազգային պահակախումբը եւ ընտրած իշխանութիւնը: Արցախի քաղաքացիները պիտի ունենային Ատրպէյճանի անձնագրեր, (Արցախ) յատուկ յաւելագրումով, բայց պիտի չհամարւէին Հայաստանի օտարերկրացիներ: Ատրպէյճանի բանակը, անվտանգութէան ուժերը եւ ոստիկանութիւնը միայն Արցախի թոյլտւութէամբ իրաւունք պիտի ունենային մուտք գործել Արցախ: Այս տարբերակին կտրականապէս դէմ էր Արցախը քանզի իր հռչակած անկախութիւնը անտեսւում էր: Փուլային Մի քանի ամիս անց երբ յայտնի դարձաւ, որ Արցախի կարգավիճակի հարցի շուրջ համաձայնութիւն չկայ, Մինսքի խմբի համանախագահները առաջարկում են կողմերին, հարցը լուծել փուլ առ փուլ, ըստ որի նախ հայկական զօրաբաժանումների դուրս բերումը Արցախից ապա Արցախի յարակից շրջաններից բաժնարար գօտիների ստեղծում եւ միջազգային խաղաղապահների տեղակայում, տեղահանւածների վերադարձ, ապաշրջապատում եւ հաղորդակցութէան վերականգնում: Առաջին այս փուլի կէտերի իրագործումից յետոյ, երեք կողմերը պիտի շարունակէին խաղաղ գործըթացը, Արցախի վերջնական կարգավիճակի ճշտելու համար: Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի նախագահները որոշ վերապահումներով, ընդունել էին այս տարբերակը, որպէս հիմք յետագայ բանակցութէանց համար սակայն Արցախը դարձեալ դէմ էր, իսկ Լեւոն Տէր Պետրոսեանը կողմ էր հարցը օր առաջ փոխզիջումներով լուծել, ըստ իրեն` ժամանակը ի վնաս Հայաստանի է: Դէմ էին, Վարչապետ` Ռոպերթ Քոչարեանը, պաշտպանութեան նախարար` Վազգէն Սարգսեանը եւ մի շարք պատասխանատուններ, ստեղծւած տարաձայնութէան բերումով Լ. Տէր Պետրոսեանը ներկայացնում է իր հրաժարականը: Ընդհանուր Պետութիւն 1998-ին Ռուսիան առաջարկում է ընդհանուր պետութիւն որին մաս պիտի կազմէին Ատրպէյճանը եւ Արցախը որում, Արցախը ունենալու էր իր սեփական սահմանադրութիւնը, կառավարման մարմինները, դրօշը, զինանշանը, օրհներգը, լեզուն հայերէն եւ ատրպէյճաներէնը երկրորդական պաշտօնական լեզու, այստեղ եւս հայկական զօրաբաժինները դուրս պիտի գային Արցախից: Այս տարբերակին դէմ էին բոլորը: 1999-ի Հոկտեմբերին երբ Հայաստանը եւ Ատրպէյճանը, քննարկում էին Մեղրին, Լաչինի հետ փոխանակելու տարբերակը, տեղի ունեցաւ, Հոկտեմբեր 27-ի ահաբեկչական արարքը, Ազգային ժողովում: Քի Ուեսթեան Տարբերակը 2001-ին, Ա․Մ․Ն․-ի նախաձեռնութէանբ մէջտեղ եկաւ Քի Ուեսթեան տարբերակը, ըստ որի Արցախը Լաչինի միջանցքով պիտի միանար Հ,Հ․-ին իսկ Ատրպէյճանը, Մեղրիի միջանցքով` Նախիջեւանին, այս նաեւ մերժուեց, նոյնիսկ Ատրպէյճանի կողմից, այստեղից Արցախը, դուրս մնաց բանակցութէան բոլոր նիստրից եւ Հ․Հ․-ը, պիտի ներկայացներ, Արցախի շահերը: Այս եղաւ Ատրպէյճանի եւ Թուրքիոյ շահին որոնք հարցը հմտօրէն դարձրին, Հ․Հ․-ի զինւած ուժերի կողմից, Ատրպէյճանի գրաւեալ հողատարացքների ազատագրման` հարց: Մատրիտեան Տարբերակ Չորս տարի բանակցութէան դադարից յետոյ, կրկին 2007-ին վերսկսուեց բանակցութիւնները եւ մէջտեղ եկաւ Մատրիտեն սկզբունքները ըստ որի.- 1- Նախկին Արցախի շրջպատող տարածքների յանձումը Ատրպէյճանին: 2- Արցախի միջանկեալ կարգավիճակի, նրա անվտանգութեան եւ ինքնակառավարման երաշխիքների տրամադրում: 3- Հ․Հ․-ը Արցախին կապող միջանցք: 4- Արցախի վերջնական կարգավիճակի յետագայ սահմանում հանրաքուէի միջոցով: 5- Ներքին տեղահանուածների իրենց բնակավայր վերադառնալու իրաւունք: 6- Անվտանգութեան միջազգային երաշխիքներ որոնց կը ներառուեն նաեւ խաղապահ գործունէութիւն: Սերժ Սարգսեանը առաջին անգամ շրջանառութէան մէջ է դնում Արցախի վերջնական հակամարտութէան կարգավիճակի հարցը, Արցախի բնակչութեան հանրաքուէով որոշելու գախափարը որով վերջնական կարգավիճակը մնում էր անորոշ քանզի Ատրպէյճանը պնդում էր, որ որեւէ քուէի պիտի մասնակցեն Ատրպէյճանի բոլոր քաղաքացիները որովհետեւ Ատրպէյճանի տարածքի հարց է: 2008-ի Յունիսին Սէնթ Փեթըրզպուրկում, Հ․Հ․-ի եւ Ատրպէյճանի նախագահներ` Սերժ Սարգսեանն ու Իլհամ Ալիեւը համաձայնութէան են գալիս բանակցութեանց հիմքում դնել Մատրիտեան սկզբունքները: Նոյեմբեր 2-ին, Ռուսիոյ նախագահ` Տիմիթրի Մետւետեւի միջնարդութեամբ եւ նախաձեռնութեամբ սկսել է բանակցային գործընթացը եւ Ռուսիոյ, Հ․Հ․-ի եւ Արցախի նախագահները ստորագրել են Ղարաբաղէան կարգաւորման մասին Մայնտորֆեան հռչակագիրը: Քազանեան Փաստաթուղթ 2011-ի Յունիս 14-ի Քազանեան փաստաթուղթը որի սկզբունքները չէին տարբերւում, 2007-ի Մատրիտեան տարբերակից, դարձեալ նախատեսում էր էօթը տարածքների վերադարձը եւ հանրաքուէ Արցախի կարգավիճակի համար, որի մանրամասնութիւնները դեռ պիտի որոշուէին` ապագային: Լաւրովի Ծրագիրը Վերջապէս ծնունդ է առնում Լաւրովի ծրագիրը, որն առաջին անգամ քննակուել էր 2015-ին եւ աւելի ուշ 2016-ին, ըստ նշէալ ծրագրի եօթը տարածքները պիտի վերադարձուէին Ատրպէյճանին, 5+2 բանաձով, փախստականների վերադարձ, ռուս խաղապահների տեղակայում իսկ յետոյ բանակցել Արցախի կարգավիճակի մասին: 2011-ի Յունուար 15-ին Սոչիում Ռուսիոյ, Հայաստանի եւ Արցախի նախագահների հանդիպման ժամանակ, Մինսքի խմբի համանախագահները, կողմերին են ներկայացնում, Մատրիտեան սկզբունքների լրացուած (նորացուած) տարբերակը իսկ նոյն թւի Յունիս 24-ին, Քազանում Հ․Հ․-ի եւ Արցախի նախագահների հերթական հանդիպման ժամանակ, Ատրպէյճանը յետքայլ է արել նախնական պայմանաւորուածութններից եւ 10 փոփոխութիւններ է առաջարկել նախապէս համաձայնութեան թեքսթում որն անըդունելի էր թէ՛ Հ․Հ․-ի, եւ թէ՛ համանախագահութեան համար քանզի առաջարկը չէր համապատասխանում, բանակցային գործընթացի տրամաբանութէանը եւ ոչ էլ Մինսքի համանախագահութեան դիքորոշմանը: 2018-ին, Փաշինեանը իշխանութէան գալով, յայտարարեց Արցախեան հակամարտութէան կարգաւորման գործըթացի համար բանակցութիւները սկսելու եմ «իմ զերոյական կէտից» ըստ որի Արցախը յայտարարեց Ատրպէյճանի տարածք եւ Արցախի անկախ Հանրապետութիւնն էլ ոսկէ սկուտեղով նուիրաբերեց իր սրտակից ընկերոջ` Իլհամ Ալիեւին, որն էլ իր հերթին ցեղասպանութէամբ հայաթափեց Արցախը, մինչդեռ Փաշինեանի չսիրած «նախկին»-ները, շուրջ 30 տարի միջազգային զանազան հարթակներում, Արցախի կարգավիճակի կարգաւորման համար ձեւաւորւած զանազան տարբերակներում պաշտպանել են հայ ժողովրդի ընդհանրական շահերը եւ ոչ մի թիզ տարածք չեն յանձնել Ատրպէյճանի հայատեաց նախագահ` Ալիեւին:

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

Արցախեան Հակամարտութէան Կարգաւորման Գործընթացը

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

«ԳՆԴԱԿԸ ԿԼՈՐ Է…»

Ապրուած Օրեր. Ժ.- Քլաշինն Ու Թմբուկի Փայտիկները

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է