Արա Արծրունի (Մտերմութեան Մէջ)

0 0
Read Time:5 Minute, 47 Second
Աջին՝ Արա Արծրունի, Սարգիս Մահսէրէճեան. Ձախին՝ Պօղոս Շահմելիքեան, Խոսրով Ասոյեան, Արա Մածունեան

ՊՕՂՈՍ ՇԱՀՄԵԼԻՔԵԱՆ

Թատերասէր եմ, սակայն թատրոնի եւ թատրերգութիւններու մասին կարծիքներ արտայայտելը, կարողութենէս վեր է: Փոխարէնը, քանի մը յուշերով կ’ուզեմ անդրադառնալ, 40 օրեր առաջ մեզմէ յաւերժ հեռացած, սփիւռքի լաւագոյն թատերագիրներէն` Արա Արծրունիի մասին, որու գործերուն հիացող մըն եմ:

Արա Արծրունիի հետ մեր ընտանեկան բարեկամութիւնը կ’երկարի մինչեւ մանկութեանս տարիները:
Երէց եղբայրս Անդրանիկը եւ Արան, հասուն երիտասարդներ էին, իսկ ես՝ տակաւին երեխայ:
Դժբախտաբար, ժամանակին չեմ հետաքրքրուած, թէ ո՞ւր եւ ե՞րբ սկսած է այդ բարեկամութիւնը, որ եղբօրս կանխահաս մահուընէ ետքն անգամ շարունակուեցաւ: Փոխարէնը, կը յիշեմ ի՛մ եւ Արա Արծրունիի ծանօթութիւնը, որ սկսած է Շթորայի մէջ: Որպէս գիւղագնացներ, երկուքիս ընտանիքները դրացիներ էին:
Այդ տարիներուն, «դրացի» տարբեր նշանակութիւն ունէր եւ ներկայ օրերու դրացնութենէն տարբեր էր, մասնաւորաբար Շթորայի նման հայկական գիւղին մէջ:
Արա կը բնակէր իր մօրը հետ: Հայրը կորսնցուցած էր շատ կանուխ, իսկ քոյրերը արդէն կազմած էին իրենց ընտանեկան բոյները:
Արայի մայրը եւ երէց քոյրս՝ Ալիսը, հակառակ իրենց տարիքի բաւական մեծ տարբերութեան, «ընկերուհիներ» էին:
Քիչեր գիտէին իր Արաքսի անունը: Ծանօթ էր իր մականունով՝ Տիկին Արծրունի:
Լիբանանի Օգնութեան Խաչի շրջանայինի անդամ էր, եւ «Կազդուրման Կայանի» պատասխանատուն:
Հայրս եւ եղբայրս, ինչպէս նաեւ Արան, միայն շաբաթավերջերուն կը բարձրանային գիւղ: Շաբթուայ մնացած օրերուն, տիկին Արծրունի բնաւ առանձինը չէր: Շրջապատուած էր «Կազդուրման Կայանի» չքաւոր երեխաներով եւ քանի մը օգնական ուսուցչուհիներով:
«Կազդուրման Կայանի» երեխաներէն մէկուն մայրը, շատ հաւանաբար անուս տիկին մը, «Տիկին Կաստուր Մանկայեան» կանչած է զինքը, եւ երկար տարիներ, մտերիմ շրջանակի մէջ, իր կեղծանունը մնացած էր «Տիկին Մանկայեան»:

Եղբօրս բարեկամներէն, ամենաշատը Արան տպաւորած էր զիս: Երկար ժամանակ կը տրամադրէր հետս: Իր անհատնում հարցում-պատասխաններով կը զարգացնէր զիս նոր գիտելիքներով:
Սրամիտ էր:
«Եկուր տեսնենք, ձմերուկդ հասունցա՞ծ է»,- ըսելով, իսկական ձմերուկի մը խակ կամ հասուն ըլլալը քննելու նման, մատներովը կամացուկ մը կը «թմբկահարէր» գլխուս, եւ ամէն անգամ՝ «Լաւ է, հասուննալու մօտ է»,- կը կատակէր:
Տարիներ ետք, երբ արդէն հասուն տարիքի երիտասարդ էի, մտերմաբար ձեռքը գլխուս դնելով ըսաւ: «Կրնամ վստահեցնել, որ «ձմերուկդ» արդէն իսկ հասունցած է»:
Խնդացինք եւ յիշեցինք Շթորայի անուշ յիշատակներով լեցուն, անմոռանալի օրերը:

Գիւղագնացութեան շրջանի ամէնօրեայ հանդիպումները վերջ կը գտնէին, երբ կը վերադառնայինք քաղաք:
Արա Արծրունի, իր մօրը հետ կը բնակէր քաղաքի շրջանը, իսկ մենք՝ նախ Էշրէֆիէ, իսկ աւելի ուշ՝ Պուրճ Համուտ եւ զիրար կը տեսնէինք միայն առիթներով:
Վրայ հասաւ Լիբանանի քաղաքացիական պատերազմը եւ Արծրունի ընտանիքը փոխադրուեցաւ Արեւելեան Պէյրութ: Արա, արդէն իսկ ընտանիք կազմած է Ռիթա Արապեանի հետ եւ ունին երկու մանչ զաւակներ՝ Արսէնն ու Սեւակը:

Արայի հետ մտերմութիւնս վերսկսաւ, հասուն տարիքիս:
Երկար տարիներ մաս կազմեցի «Փորձառական Թատրոնի», որպէս քուլիսային աշխատող, առաւելաբար յանձն առնելով թատրերգութիւններու երաժշտական կարիքները եւ Արծրունիի գործերէն՝ «Վահագն» եւ «Միալար Երաժշտութիւն» թատերախաղերը ներկայացուեցան սոյն թատերախումբի կողմէ, որոնք այդ տարիներուն մեծ աղմուկ բարձրացուցին իրենց յանդուգն նիւթերով եւ նորութիւններով:

Տարին՝ 1977: Հաւաքուած ենք, «Փորձառական Թատրոնի» բեմադրիչ Զոհրապ Եագուպեանի բնակարանը, ընթերցելու եւ վերլուծելու, «Վահագն» թատերախաղը: Արա Արծրունիի թատրերգութիւնները, մէկէ աւելի անգամներ կարդացուելու կարիքը ունին: Իւրաքանչիւր ընթերցումին, կը հանդիպինք միտքերու, որոնք նախապէս չէինք նկատած:
Առաջին ընթերցումը աւարտած է: Քար լռութիւն: Սքանչացած ենք բոլորս:
Առաջին խօսք առնողն եմ: -«Հիանալի է»: Բոլորը կ’երկրորդեն:
Արա Արծրունի, համեստօրէն չ’ուզեր գովաբանական խօսքեր լսել, փոխարէնը, կը նախընտրէ թեր ու դէմ կարծիքներ եւ առաջարկներ, ու դառնալով ինծի՝
-«Մենք հին բարեկամներ ենք, պէտքը չունիս այդ գովաբանական խօսքերուն»:

14 Ապրիլէն 8 Մայիս 1977:
«Վահագն» թատերախաղը, մեծ ընդունելութեան արժանացաւ: Մօտաւորապէս 70 հոգի իրենց մասնակցութիւնը բերին այդ սքանչելի թատերախաղին: Դերակատարներու կողքին, կային նաեւ մեծ թիւով ԼԵՄ-ականներ, որպէս արտասանական խումբ եւ գեղջուկներ, ինչպէս նաեւ նուագախումբ մը:
Իւրաքանչիւր ներկայացումին, Արա եւ Ռիթա Արծրունիները ներկայ էին: Կը նստէին Տէր Մելքոնեան թատերասրահի ամենաետեւի շարքի անկիւնը: Արա՝ ուշադրութեամբ կը հետեւէր ներկայացման: Չէր ուզեր, որ իր գրութենէն ոչ իսկ մէկ բառ մոռցուի: Թատրերգութեան իւրաքանչիւր տողը մեծ նշանակութիւն եւ իմաստ ունի:
Տարբեր բեմադրիչներ, միեւնոյնը արտայայտուած են Արա Արծրունիի մասին: Ո՛չ իսկ ստորակէտ մը կ’ուզէր, որ փոխուի բնագիրէն:

* * *

Արա Արծրունի, աշխատակցած է «Ազդակ» օրաթերթի, ինչպէս նաեւ «Բագին», «Կամար», «Սփիւռք» եւ «Արծիւ» պարբերաթերթերու:
Գրած է պատմուածքներ, եւ թատրերգութիւններ: Կարօ Սասունի կարդալէ ետք անոր գործերը, իր մէջ նկատած է ապագայ թատերագիրը, եւ քաջալերած, որ նուիրուի գրականութեան թատրերգութեան ճիւղին:
Սասունիի յուսախաբ չըրաւ Արան: Արեւմտեան գրականութեան ժառանգ ձգեց տասնեակներով թատրերգութիւններ: Անհեթեթ թատրերգութեան հազուագիւտներէն է ան: Հաւանաբար առաջինը, ո՞վ գիտէ, թերեւս միակը:

Հայրը կորսնցուցած է շատ փոքր տարիքին: Նիւթական չափազանց նեղ կացութեան մէջ գտնուելնուն պատճառով, հինգերորդ դասարանին ստիպուած է հեռանալ դպրոցական նստարաններէն, նետուելու կեանքի ասպարէզ, սակայն ինքնաշխատութեամբ, սորված է ֆրանսերէն եւ անգլերէն լեզուները: Կը կարդար միջազգային գրականութիւն: Կ’ուսումնասիրէր, կը վերլուծէր եւ որպէս հրապարակագիր, իր ուսումնասիրութիւնները կը փոխանցէր հանրութեան:

2014-ին, Արա Արծրունի, պարգեւատրուած է Հայաստանի սփիւռքի նախարարութեան «Ուիլիըմ Սարոյեան» շքանշանով, իսկ 2017-ին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Տ.Տ. Արամ Ա. Վեհափառի կողմէ, արժանացած է «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանին:

* * *

Վերջին հանդիպումս Արային հետ 2015-ին էր, երբ կողակիցին հետ կարճ այցելութեամբ մը կը գտնուէին Լոս Անճելըս:
Արային եւ Ռիթային հետ տեսնուեցանք տանս մէջ, որմէ ետք, Արան փափաքեցաւ քանի մը հին բարեկամներու հանդիպիլ:
Հաւաքին ներկայ էին Ազդակի նախկին խմբագիր՝ Սարգիս Մահսէրէճեան, բանաստեղծ՝ Խոսրով Ասոյեան, «Փորձառական Թատրոնի» նախկին դերասաններէն՝ Արա Մածունեան, օրուայ հիւրը Արա Արծրունի եւ ես:
Նախընտրեցինք նստիլ, Ճաշարանի մը դուրսի, բացօթեայ մասը: Հաճելի երեկոյ մըն էր: Բաւական ուշ էր: Յաճախորդները բոլորը մեկնած էին, իսկ ճաշարանի սպասեակները շատոնց հասած էին իրենց տուները: Գարեջուրի պարապ շիշերով միակ սեղանը մերն էր: Այնքա՜ն յուշեր կային Ազդակի օրերէն, «Բագին»-էն, «Փորձառական Թատրոն»-էն եւ Շթորայի գիւղագնացութեան տարիներէն:
Արան՝ աշխատակցած է բոլորիս հետ, եւ հասնելով յիշատակներու տոպրակին յատակը, վերյիշեցինք «մոռցուած» դէպքեր, միեւնոյն ժամանակ ցաւեցանք Լոս Անճելըսի մէջ, հայ գիրի ու գրականութեան, մասնաւորաբար հայ թատրոնի նահանջին: Ծրագիրներ մշակեցինք, որոնցմէ եւ ո՛չ մէկը գործադրուեցաւ աւելի ուշ:

40 օրեր առաջ, Արա Արծրունի հեռացաւ մեզմէ, հայ գրականութեան եւ հայ թատրոնին ժառանգ ձգելով մեծ թիւով գոհարներ:
Տանջուած հայր մը եղաւ, սակայն բնաւ չընկճուեցաւ: Չտեսաւ իր զաւկին ազատ արձակուիլը, սակայն աննկուն կամքով մնաց ուժեղ: «Հպարտ» էր, եւ իր ցաւը ցոյց չտուաւ հանրութեան:

Արա Արծրունիի խօսքերով, կ’ուզեմ ամբողջացնել այս գրութիւնս, որպէս «ճիտիս պարտքը» հանդէպ անձի մը, որ ամբողջ կեանքը նուիրեց հայ գիրի ու գրականութեան: Հայ թատրոնին:

«Անծանօթ հայ տղուն:
Քաղաքացիական պատերազմ: Մութ գիշեր մըն էր: Ամայացած էին Պուրճ Համուտի փողոցները: Ռումբերու ձայները տխուր պատմութիւն մը կը յօրինէին: Շէնքի մը մուտքին ապաստանած, կը սպասէի հանդարտ պահու մը, անցնելու համար յաջորդ փողոցը, ուր կը բնակէի առժամաբար: Սարսափելիօրէն առանձին էի ու տխուր: Մեր գերդաստանէն միայն ես մնացած էի Լիբանան: Բազմաթիւ ընկերներ նաեւ մեկնած էին երկրէն: Զինեալ պահակ երիտասարդ մը մօտեցաւ շէնքի մուտքին: Փոքրիկ լուսարձակով մը լուսաւորեց դէմքս ու հայերէնով հարցուց:
-«Հա՞յ ես»:
«Հայ եմ, շշնջացի: Բացատրեց թէ ինչպէ՞ս ապահով կրնայի հասնիլ յաջորդ փողոցը:
Ցածլիկ պատշգամներու տակէն անցնելով հասայ բնակավայրիս սեմին: Ռումբ մը ցնցեց թաղը: Ճիչ մը լսեցի: Մարդիկ վազեցին: Իրարանցում: Քովի փողոցին մէջ զինեալ հայ մը մեռած էր: Սարսափեցայ: Ա՞ն էր արդեօք: Ուզեցի վազել: Յուզումը սեղմեց կոկորդս: Կթոտեցան ծունկերս: Չուզեցի ճշդել: Ա՞ն էր թէ՞ ուրիշ մը:
Հայու արիւնը պաղ սալայատակին վրայ:
Փոքրիկ սենեակիս մէջ կծկուեցայ անկիւն մը: Վառեցի երկու մոմեր ու … լացի: Որո՞ւն համար, չեմ գիտեր: Նայեցայ բռունցքի վերածուած ձեռքերուս ու ապա պրկուած դանդաղութեամբ մը բացի զանոնք: Բռունցքներ, ձեռքեր, բռունցքներ:
Ձեռքեր, ձեռքեր, ձեռքեր:
Այդ գիշեր չքնացայ: Այդ գիշեր, կապ մը ստեղծուեցաւ մահացած այդ անծանօթ հայ տղուն եւ իմ միջեւ: Այդ կապէն ծնան հարցականներ: Այդ կապէն ծնաւ մնայուն յուզում մը:
Այդ յուզումը անուանեցի «Վահագն»:
Արա Արծրունի: (1977)

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles