ԱՆԱԹՈԼ ՖՐԱՆՍԻ (1844-1924) ՄԱՀՈՒԱՆ 90-ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԹԻՒ

ՀԱՄՕ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ ``Հայերու Դատը մարդկութեան Դատն է...`` ``Հայաստանը մահամերձ է, բայց կը վերածնի։ Ժողովուրդ մը, որ չուզեր մեռնիլ, երբեք չի մեռնիր``։ Ա. ՖՐԱՆՍ ``Ձեզ եւ Ֆրանսայի մեծ ժողովուրդին, մեր բարեմաղթութիւններուն հետ, կ'ուղակենք նաեւ մեր շնորհակալութիւններն ու սրտաբուխ երախտագիտութիւնը հայ ժողովուրդին ի նպաստ ձեր կատարած բոլոր բարի գործերուն համար``։ ԳԷՈՐԳ Ե. ՍՈՒՐԷՆԵԱՆ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս ``Կոնդակը, զոր Ձեր Սրբազնութիւնը մեծ պատիւ ըրաւ ինծի ուղարկելու՝ ուրախութեամբ եւ երախտագիտութեամբ լեցուց սիրտս, Դուք ըմբռնեցիք եւ զգացիք, որ մեծ եռանդ մը կը տոչորէ զիս նահատակուած Հայաստանի սուրբ դատով, եւ Ձեր բարձր գնահատանքով վարձատրեցիք տկար ձայնիս կանչը, որ ուրիշ ձայներու հետ բարձրացաւ Ֆրանսայի մէջ այն ահաւոր եղեռնին դէմ, որ բազմիցս կրկնուելով, բնաջնջեց աւելի քան մէկ միլիոն հայ։ ,... Այժմ, վերջապէս հայ ազգը տիրաբար կը հաստատուի այն հողին վրայ, ուր յայտնուած էիր հանճարով եւ առաքինութիւններով ու թրծուած իր հերոսական արիւնով։ ,Թոյլ տուէք, Վեհափառ Հայրապետ, որ ատոր համար իսկ Ձեզի հետ հրճուիմ եւ Ձեր օգոստափառ գահին առաջ մատուցեմ երախտագիտութեան զգացումներս``։ ԱՆԱԹՈԼ ՖՐԱՆՍ Մեծ Եղեռնի տարիներուն եւ այնուհետեւ, զինադադարի կնքումէն ետք, հայ ժողովուրդը երախտագիտութեամբ իմացաւ անունները այն սքանչելի օտարներուն, որոնք, պաշտօնական հանգամանքով թէ անհատապէս, իրենց հրապարակային զայրոյթը պոռթկացին թուրք ոճրագործներուն դէմ եւ փաստերու լոյսին տակ մեղադրեցին զանոնք, իբրեւ կազմակերպիչները հայաջինջ համատարած սպանդին։ Այն ինչ որ տեղի ունեցաւ 19րդ դարու վերջին եւ 20րդ դարու առաջին տասնամեակներուն վեր է ամէն տեսակի երեւակայութենէն։ Ամբողջ ժողովուրդ մը սուրի էր մատնուած։ Թուրքիան որոշած էր բնաջնջել Արեւմտեան Հայաստանը, եւ այդ կատարեց անլուր բռնութեամբ՝ քաղաքակիրթ աշխարհի աչքին առջեւ։ Ահաւասիկ առաջիններէն մէկը, Անաթոլ Ֆրանս, բուն անունով Ֆրանսուա։ Անաթոլ Թիպօ՝ ծնած Ապրիլ 16, 1844ին, մեռած է Հոկտեմբեր 12, 1924ին, 80 տարեկանին իր բնակարանին մէջ։ Ա. Ֆրանս գրավաճառի զաւակ, նուրբ հեգութեան, պայծառ ու ոճի հոյակապ վարպետ, վիպագիր¬բանաստեղծ¬քննադատ էր միանգամայն։ Ֆրանսական Սէնաթի գրադարանի մէջ կը ստանայ գրադարանապետի պաշտօնը 1874ին։ Ա. Ֆրանս Տրէյֆիւսի դատավարութեան ժամանակ անցաւ ֆրանսական մտաւորականներու շարքին մէջ, որոնք կը պահանջէին վերաստուգել Տրէյֆիւսի դատավարութիւնը։ Հաշտուեցաւ Զօլաթի հետ, որ իր վատ թշնամին էր, մասնակցեցաւ ընկերվարականներուն հետ, գլխաւորութեամբ ընկերվարական երեսփոխան Ժան Ժոռէսին, եւ 1896ին անդամ Ֆրանսայի Ակադըմիոյ, եւ 1904ին ընտրուեցաւ Մարդկային Իրաւունքներու Լիկայի անդամ, իսկ գրականութեան Նոպէլ մրցանակը ստացաւ 1921ին։ Ըստ Հրանդ Սամուէլին, Ա. Ֆրանսի անունը շատ կանուխէն սիրելի էր դարձած Հայութեան, որուն արդար Դատին հեղինակաւոր եւ աննկուն պաշտպաններէն մէկն էր 1894¬1896ի Համիտեան համատարած ջարդերու օրերէն սկսեալ մինչեւ Մեծ Եղեռն եւ յաջորդ տարիները։ Պատնէշի վրայ մնաց միշտ, իր ճառերը, յօդուածները, ուղերձները հայ ժողովուրդին մասին մեծ արձագանգ գտան Եւրոպայի եւ Ամերիկայի մէջ։ Նոյեմբեր 25, 1900ին Փարիզի մէջ Հ.Յ.Դաշնակցութեան նախաձեռնութեամբ կը սկսէր հրատարակուիլ կիսամեայ ֆրանսերէն թերթ մը ``Փրօ Արմենիա`` , որուն խմբագրական մարմնի անդամներն էին Ժորժ Քլէմանսօ, Անաթոլ Ֆրանս, Ժան Ժօռէս՝ Ֆրանսիս տը Փրէսանսէ եւ Էտմոն տը Ռոպէրթի։ Խմբագրապետն էր Փիէր Քիյար, խմբագրութեան քարտուղարը՝ Ժան Լոնկէ (Քարլ Մարքսի թոռը)։ Յունիս 13, 1900ին, ``Ֆիկարօ`` թերթին մէջ լոյս կը տեսնէ Ա. Ֆրանսի ,Որբերու համարե ընդարձակ յօդուածը, եւ կը պարզէ։ ,Վանի, Տրապիզոնի, Էրզրումի, Պիթլիսի եւ Արեւմտեան Հայաստանի այլ շրջաններուն 1895ի եւ յետագայ տարիներուն տեղի ունեցան ջարդերը, աւերումները, քաղցը, անպաշտպան ժողովուրդին աննկարագրելի թշուառութիւնները։ Մենք ժամանակին չկարողացանք կանխել հայկական կոտորածները, որ եւրոպական պետութիւնները, անոնց դիւանագէտները, ոչ միայն անտարբեր գտնուեցան այդ կոտորածներուն նկատմամբ, այլեւ աշխատեցան օգնել եւ օգտուեցան արեան մէջ մխրճուած հայ ժողովուրդին բնաջնջումէն...։ Մայիս 25, 1901ին, ``Փրօ Արմենիա`` թերթին մէջ Ա. Ֆրանսը կը գրէ.- ``Բոլոր գաղութներու համար ամենէն անհրաժեշտ բանը միութիւնն է։ Պէտք է, որ բոլոր հայերը մէկ միտք եւ մէկ հոգի դառնան եւ համաձայնութեան գան վտանգի մէջ գտնուող իրենց եղաբայրներուն պաշտպանութեան համար։ Այս պայմանով միայն անոնց գործունէութիւնը ազդու կրնայ ըլլալ, քանի որ կ’ունենայ համաշխարհային բնոյթ։ Հայերու դատը՝ մարդկութեան դատն է, հետեւաբար անոնք պէտք է ամբողջ մարդկութիւնը հետաքրքրեն այդ դատով։Եւրոպայէն եւ արար աշխարհին իրենց ձայնը հասցնելու համար, բոլոր Հայերու ձայնը մէկ ձայն պէտք է կազմէ։ Անոնց միակ փրկութիւնը համերաշխ գործունէութեան մէջ է``։ Մայիս 7, 1903ին Ս. Ֆրանս Հռոմի մէջ սարքուած հրապարակային մեծ հաւաքոյթին ճառ կը խօսէր՝ խարանելով Ապտիւլ Համիտը, որ երեք հարիւր հազար Հայեր կոտորած էր։ Միաժամանակ կþայպանէր եւրոպական Պետութիւնները, որոնք իրենց պատասխանատուութեան ու մեղսակցութեան մեծ բաժինն ունէին հայկական ջարդերուն եւ Մակեդոնիոյ դէպքերուն մէջ։ 1915ին տեղի կþունենայ աշխարհի ամենէն մեծ ոճիրը։ Գերմանիայէն քաջալերուած, Թուրքիա այս անգամ Հայաստանի բովանդակ Հայութիւնը կը մատնէ հուրի եւ սուրի։ Արեւմտահայաստանը կը վերածուի համատարեայ գերեզմանի։ Եւրոպայի բոլոր երկիրներէն կրկին կը բարձրանան զայրոյթի եւ բողոքի ձայներ։ Ապրիլ 9, 1916ին, Ֆրանք եւ օտար Բարեկամութեանց Ընկերակցութիւնը, որուն նախագահն էր Ա. Ֆրանս, ի յարգանս Հայաստանի կը կազմակերպէր հրապարակային մեծ ցոյց մը, Սորպոնի մեծ ամփիթատրոնին մէջ, ներկայութեամբ հայ եւ ֆրանսացի ընտիր հասարակութեան մը։ Երեսփոխանական ժողովի նախագահ Փօլ Տէշանէլ ( Ապա Հանրապետութեան նախագահ) կը նախագահէր, իր բացման ճառին մէջ Հայերը ներկայացուց իբրեւ խելացի, աշխատասէր, մշակուած, ասիական խորագիտութիւնը եւ եւրոպական մտքի միացնող ազգ մը, որ յոյն¬լատինական քաղաքակրթութեան յառաջապահն է եղած Արեւելքի մէջ։ Օրուան նախագահը իր ճառը վերջացուց յուսադրիչ խօսքերով.- ,... Այսօր ֆրանսայի ճառագայթն է, որ պիտի երթայ սփոփել Հայաստանի տխրութիւնը։ Մեր վաղեմի Սորպոնէն՝ սրբազան բլրակէն, Դպրութեան եւ Գիտութեան տաճառէն, ուսկից հինգ դարերէ ի վեր ֆրանսական միտքը աշխարհի վրայ կը սփռէ լոյսը, Ֆրանսան՝ իր բոլոր զաւակներով շրջապատուած՝ սիրոյ ճիչով մը կը պատասխանէ քու հեծեծանքներուդ, ո՜վ փառաւոր Հայաստան, դո՛ւ, որ գերութեան խաւարին մէջ իսկ կը պահէիր Դպրութեան, Արուեստի եւ խղճի ազատութեան գաղտնիքը։ ... Եւ երբ Սթրազպուրկի ու Մէձի կաթողիկէներուն վրայ Դուն տեսնես մեր դրօշակները, նոր արշալոյս մը պիտի լուսաւորէ քու սարերուդ սիգանքը, դու, վերջապէս պիտի նետես քու խաչդ եւ դու պիտի քալես, այո՛, դո՛ւ ալ, արդարութեան շաւաղին մէջե։ (Արձագանգ Փարիզի, Ա. Տարի, թիւ 2, Ապրիլ 25, 1916)։ Վերջին խօսողն է եղած Ա. Ֆրանս.- ,... Հայաստանը մեզի հետ միացած է ընտանեկան կապերով։ ...Անիկա արեւելքի մէջ կը շարունակէ լատինական հանճարը։ Դարերէ ի վեր կը ջանայ պահպանել Յունաստանի եւ Հռոմի մտաւորական եւ բարոյական ժառանգութիւնը։ ,Հայաստան հոգեվարքի մէջ է, բայց անիկա պիտի վերածնի։ Այն քիչ մը արիւնը , որ դեռ ունի, անգին արիւն մըն է, որմէ պիտի ծլի հերոսական սերունդ մը, որ չուզեր մեռնիլ, չի մեռնիր։ ,Յաղթութենէն ետք մեր բանակներուն, որոնք արդարութեան եւ ազատութեան համար կը կռուին, կատարելիք մեծ պարտականութիւններ ունին դաշնակիցները։ Ասոնցմէ ամենէն նուիրականը պիտի ըլլայ կեանք տալ մարտիրոս ժողովուրդներուն՝ Պելժիային, Սերպիային։ Այն ատեն անոնք պիտի երաշխաւորեն Հայաստանի ապահովութիւնն ու անկախութիւնը։ ``Հայ ժողովուրդին պատմական բախտին տարեգրութիւնը, անլուր տառապանքներու հետ արձանագրած է նաեւ հերոսութեան, անյաղթելի, լաւ ապագայի նկատմամբ հաւատքի հզօր ու լուսաւոր շատ ու շատ էջեր։ Ոչ մէկ բան կարողացաւ ընկճել Հայու ոգին։ Տառապանքը զինք դարձուց աւելի իմաստուն, ճնշումն ու տառապանքը՝ աւելի հզօր``։ Ուշկամ կանուխ Թուրքիա պիտի հանուի դատաստանի առջեւ, հաշիւ պիտի տայ իր արարքներուն համար եւ այն ատեն պիտի պահանջուի իրմէ իրենց տէրերուն վերադարձնել՝ անյիշատակ ժամանակներէ ի վեր թալանուած իրերը։ Անաթոլ Ֆրանսի մահուան առթիւ, Վ. Եարճանեան գրած է.¬ ,... Իրմով՝ Ֆրանսա եւ աշխարհ կը կորսնցնեն դարուս զմայլելի ոճաբանը, մեծատաղանդ գրագէտը, խորաքնին փիլիսոփայ եւ ամենակարող հոգեբանը՝ որ կր պեղէ, կը վերլուծէ, կը շաղուէ ու կը կաղապարէ։ ,Թերեւս ո՛չ մէկ օտար ցեղ այնքան խորապէս ողբայ իր մահը, որքան մենք, հայերսե։ Ինչպէս երէկ՝ Անաթոլ Ֆրանսներ էին, այսօր իրենց նմաններէն են, կը յուսադրեն մեզ, թէ ի վերջոյ Հայ Արդարագոյն Դատը պիտի յաղթանակէ շնորհիւ մեր՝ եւ աշխարհակալութեան եւ շահամոլութեան ճահիճէն դուրս գտնուող պարկեշտ եւ արդարամիտ մարդոց ճիգերուն եւ զոհողութիւններուն։ ԱՂԲԻՒՐՆԵՐ.- Ա.¬ Թէոդիկ, ``Ամէնուն Տարեցոյց`` 1926, Վենետիկի, Ս.Ղազար։ Բ.¬ Արշակ Չօպանեան, ``Անահիտ``, 5, 1931 Փարիզ Գ.¬ Հրանտ Սամուէլ, ``Յառաջ``, 1, 11, 1975, Փարիզ Դ.¬ Գուրգէն Յովնան, ``Սովետական Գրականութիւն``, ,Յառաջե 25, 9, 1969 Ե.¬ ,Դրօշակե Հ.Յ.Դաշնակցութեան Օրգան, 7, 1901, Ժընեւ Զ.¬ Ռուբէն Սահակեան, ``Ազատամարտ`` 17, 5, 1994, Երեւան Է.¬ Hans Hartmann, (Nobelpreistraeger), 1967, Frankfurt-Main Ը.¬ Ulf Heise, (Neue Zeit), 16, 4, 1994, Berlin

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

ԱՆԱԹՈԼ ՖՐԱՆՍԻ (1844-1924) ՄԱՀՈՒԱՆ 90-ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԹԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Համով Պաղպաղակ, Անհամ «Բարբարակ». Տառացի Տառադարձութեան Տառապանքը

Խորհուրդներուս Աշխարհէն…«ՏԱՐԵԴԱՐՁ»-Ս…

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է