ՄԻՋԱՆՑՔԱՅԻՆ ՏՐԱՄԱԲԱՆՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՄԱՍԱՄԲ ՆՈՐԻՆ
Ա.Ա.
Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ խաղաղութեան համաձայնագրի մը ստորագրման ատրպէյճանական հինգ առաջարկները, որոնք Պաքուի կողմէ փոխանցուեցան Երեւանի իշխանութիւններուն, կ՛առնչուին ուղղութիւններու եւ առաջադրանքներու, որոնք կը վերաբերին երկու երկիրներուն միջեւ խաղաղութեան համաձայնագրի գլխաւոր սկզբունքներուն։ Իրարու հողային ամբողջականութեան եւ գերիշխանութեան յարգում, իրարմէ հողային պահանջներէ հրաժարում, ուժի եւ ուժի սպառնալիքներէ հրաժարում, սահմանազատում եւ սահմանագծում, վերջապէս՝ փոխադրութեան փակուած բոլոր ուղիներու վերաբացում եւ վերագործակում։
Պաշտօնական Պաքու այս հինգ առաջարկները Երեւանի իշխանութիւններուն փոխանցելուն զուգահեռ, նաեւ կտրականապէս կը մերժեն փոխադրութեան միջոցներու, մայրուղիներու, երկաթուղիներու եւ ճանապարհներու վերաբացման եւ վերագործարկման մասին Երեւանի իշխանութիւններուն «Խաղաղութեան խաչմերուկ» նախագիծը։ Պաքուի իշխանութիւնները կը պատճառաբանեն, որ Երեւան Նոյեմբեր 9-ի եռակողմ յայտարարութեամբ արդէն իսկ ստանձնած է փոխադրութեան միջոցներու վերաբացման եւ այսպէս կոչուած Նախիջեւանի եւ Ատրպէյճանի արեւմտեան շրջաններուն միջեւ միջանցքի մը բացման պարտաւորութիւնը, զոր կը մերժէ կատարել։ Մինչ Պաքու կը պնդէ եռակողմ յայտարարութեան իններորդ կէտին ամբողջական գործադրութեան վրայ, միւս կողմէ ամբողջութեամբ անտեսեց եւ կ՛անտեսէ նոյն համաձայնագրին այլ կէտերը։
Առաջին հերթին վերյիշեցման կարգով լուսարձակի տակ բերենք Նոյեմբեր 9-ի եռակողմ յայտարարութեան իններորդ կէտը, որ կը վերաբերի ճամբաներու եւ փոխադրութեան միջոցներու վերաբացման։ «Պիտի վերաբացուին շրջանին մէջ տնտեսական եւ փոխադրութեան միջոցներու բոլոր կապերը։Հայաստանի հանրապետութիւնը կ՛երաշխաւորէ Ատրպէյճանի հանրապետութեան արեւմտեան շրջաններու եւ Նախիջեւանի ինքնավար հանրապետութեան միջեւ փոխադրութեան եւ հաղորդակցութեան ապահովութիւնը՝ քաղաքացիներու, փոխադրութեան միջոցներու եւ բեռներու երկու ուղղութիւններով անխոչընդոտ տեղաշարժը կազմակերպելու նպատակով։Փոխադրութեան եւ հաղորդակցութեան ուղիներու հսկողութիւնը պիտի կատարեն Ռուսիոյ սահմանապահ զօրքերը։ Կողմերու միջեւ համաձայնութեամբ՝ պիտի ապահովուի Նախիջեւանի ինքնավար հանրապետութիւնը Ատրպէյճանի արեւմտեան շրջաններուն հետ կապող փոխադրութեան նոր միջոցներու շինարարութիւնը»։
Ներկայիս քաղաքական շահարկման առարկայ դարձած է Նոյեմբեր 9-ի յայտարարութեան իններորդ կէտին մէջ գործածուած «անխոչընդոտ» բառը։ Ատրպէյճանի նախագահի խորհրդական Հիքմէթ Հաճիեւի համաձայն, անխոչընդոտ բառը ինքնին կը նշանակէ, որ Հայաստանի համապատասխան մարմիններուն հսկողութեան տակ չի կրնար ըլլալ Հայաստանի հարաւէն անցնելիք միջանցքը։ Անխոչընդոտ բառին իսկական նշանակութիւնը, ըստ Հաճիեւի, կը վերաբերի հայկական վերահսկողութենէն դուրս միջանցքի մը, որ Նախիջեւանի ինքնավար հանրապետութիւնը պիտի կապէ Ատրպէյճանի արեւմտեան շրջաններուն։ Այլ խօսքով, ատրպէյճանցիք ինչ որ կ՛ուզեն պիտի փոխադրեն այս միջանցքով՝ ուտելիքէն մինչեւ զինամթերք, իսկ հայկական կողմը ոչ մէկ իրաւասութիւն պիտի ունենայ հսկողութեան եւ քննութեան ենթարկելու հայկական ինքնիշխան տարածքներէն անցնող փոխադրութեան տարբեր միջոցները։ Ատրպէյճան «անխոչընդոտ» բառին այս բացատրութիւնը տալով՝ վերջին օրերուն կը ջանայ դարձեալ լուսարձակներու տակ բերել այսպէս կոչուած «Զանգեզուրի միջանցք»-ը, վերջին ամիսներուն անոր գրաւչութիւնը կորսնցուցած ըլլալու յայտարարութիւններէ ետք, մանաւանդ Իրանի հողերէն անցնելիք միջանցքի մը մասին տարաբնոյթ յայտարարութիւններու լոյսին տակ։Սակայն ակնյայտ է, որ թէ՛ թուրք եւ թէ՛ ատրպէյճանցի պաշտօնատարներ վերջին քանի մը օրերուն ընթացքին դարձեալ իրենց ուշադրութեան առարկան դարձուցին հայկական հողամասերէ անցնելիք միջանցք մը, նոյնիսկ անոր շինութեան աւարտի թուականի մասին ալ ակնարկութիւններ կատարելով։
Հայաստանի պատասխանը չուշացաւ։ Ազգային Ժողովի արտաքին յարաբերութիւններու յանձնախումբի նախագահ Սարգիս Խանտանեան, որ իշխանական խմբակցութեան անդամ է, յայտարարեց, որ Երեւանի իշխանութիւնները պատրաստ են Ատրպէյճանի ներկայացուցիչներուն հետ քննարկելու մաքսային եւ սահմանային որոշ դիւրութիւններու կարելիութիւնները՝ կտրականապէս մերժելով անխոչընդոտ անցումներու եւ փոխադրութիւններու մասին Ատրպէյճանի իշխանութիւններուն տարբեր ներկայացուցիչներուն կատարած յայտարարութիւններն ու պահանջները։
Ատրպէյճանի պահանջած միջանցքը Երեւանի եւ Պաքուի միջեւ տարակարծութիւններու կէտերուն գլխաւորն է։ Հայկական կողմը կը շեշտէ, որ նման միջանցք պիտի չտրամադրուի Ատրպէյճանի, որ իր կարգին կը շարունակէ «Զանգեզուրի միջանցք»-ին մասին իր յանկերգները յայտարարել օրն ի բուն։ Ատրպէյճանցիներուն կը ձայնակցին թուրք պաշտօնատարներ, որոնց համաձայն, մինչեւ 2029 նման միջանցք պատրաստ կրնայ ըլլալ։
Հարաւային կովկասեան ներկայ իրավիճակին մէջ ռուսական – թրքական – իրանեան յարաբերութիւններու եւ քաղաքական տարբեր շահերու ապահովման այս թոհուբոհին մէջ, հայկական Մեղրիով անցնող միջանցքի մը մասին ատրպէյճանցի մէկէ աւելի պաշտօնատարներու յայտարարութիւններուն մէջ շեշտուած պահանջը բնականաբար ունի իր երանգները, որոնց նկատմամբ հայկական դիւանագիտութիւնը պարտի ըլլալ հեռատես եւ աչալուրջ, որպէսզի քաղաքական սակարկութիւններու զոհ չերթայ Մեղրին, որ Հայաստանի համար ռազմավարական մեծ եւ անփոխարինելի նշանակութիւն ունեցող հարաւային դարպասն է։ Նաեւ՝ այն արգելքը, որ կը ձախողեցնէ համաթուրանականութեան այնչափ փայփայուած թրքական երազը։
