Պատմական-Վերլուծական Մօտեցումով` Ինչո՞ւ Միայն Չորս Աւետարաններու Ընտրութիւնը Կայացաւ

Վաղ քրիստոնէութիւնը` մշակութային եւ կրօնական միջավայրի մէջ ծագած եւ զարգացած է, ուր գերիշխող էր բանաւոր աւանդոյթը։ Յիսուս-Քրիստոսի վարդապետութեան եւ ուսմունքի փոխանցման հիմնական միջոցը եղած է բանաւոր քարոզչութիւնը։ Այս հիմնադրութեան շրջանին, որ տեւեց Յիսուսի խաչելութենէն ետք քանի մը տասնամեակներ։

Պատմական եւ վերլուծական տեսակէտէն` անհրաժեշտ է յստակ տարբերել երկու հասկացողութեան միջեւ` որպէս բանաւոր քարոզչական բովանդակութիւն` “Աւետարան” եւ որպէս գրաւոր բնագրային` “Աւետարանի գիրք”։

Յունարէն “էւանգելիոն” եզրը` դասական յունարէնի եւ հռոմէական մշակութային բնագրին մէջ բնաւ չէր նշանակեր գրական ստեղծագործութիւն կամ կազմուած գիրք։ Ան բառացիօրէն կը նշանակէր “բանաւոր բարի լուր” կապուած վճռորոշ ռազմական յաղթանակի, մեծ խաղաղութեան պայմանագրի ստորագրման կամ նոր կայսրի մը գահակալութեան յայտարարութեան հետ։

Անգլերէն “Gospel” բառը ծագած է հին անգլերէն “Good Spell” (բարի պատգամ) արտայայտութենէն, որ ձեւով մը յունարէն եզրի մէկ այլ թարգմանութիւնն է։

Երբ վաղ քրիստոնէական համայնքները որդեգրեցին այս եզրը, անոնք զայն կիրառեցին Հռոմէական կայսրութեան հռչակագրերէն տարբերուող քաղաքական եւ կրօնական բնագրէն` յայտարարելով Աստուծոյ արքայութեան հաստատումը եւ Յիսուսի տիրապետութիւնը` ի հակադրութիւն հռոմէական կայսրի պաշտամունքի պահանջներուն։ Պատմական հետազօտութիւնները վկայեցին, որ Մարկոսի Աւետարանը առաջին գրաւոր բնագիրն էր, որ ինքզինք բացայայտօրէն անուանեց “էւանգելիոն” եզրը` բանաւոր նշանակութենէն վերածելով գրաւորի, որ կը պատմէ Յիսուս-Քրիստոսի վարքը։

Մինչ “Նոր Կտակարան”ի կանոնաւոր վերջնական եւ փակ տեսքի ձեւաւորումը, քրիստոնէական բնագրերը` շրջանառութեան մէջ էին ապակեդրոնացուած կերպով՝ Հռոմէական կայսրութեան տարբեր մասերու մէջ գործող տեղական եկեղեցիներու ցանցերու միջոցաւ։ Եկեղեցիներու մէջ ձեռքով կ’արտագրէին եւ կը փոխանակէին իրենց քով եղած նամակներն ու Աւետարանները` պաշտամունքային, ծիսական եւ քարոզչական նպատակներով։ Քանի որ չկար կեդրոնական իշխանութիւն, որ խստօրէն կը սահմանէր գիրքերու կազմը, կարդացուող գիրքերու ցանկերը աշխարհագրօրէն կը տարբերուէին։ Որոշ բնագրեր` որոշ տարածաշրջաններու մէջ սրբազան հեղինակութիւն կը վայելէին, մինչդեռ այլ վայրերու մէջ` անոնք ամբողջովին անյայտ կամ անտեսուած էին։

Իսկ ե՞րբ եւ ինչպէ՞ս ընդունուեցան չորս Աւետարանները` Պատմական ընթացքը եւ ժողովական դերը չորս Աւետարաններու բացառիկութեան` ոչ թէ մէկ եկեղեցական ժողովի յանկարծակի որոշման արդիւնք էր, այլ` երկարատեւ, կուտակային, պատմական ընթացք եւ շրջանառուող գրուածքներու աստիճանական զտում էր։ Մինչեւ երկրորդ դարու կէսերը` մեծ եկեղեցական կեդրոններու մէջ այս Աւետարաններու շուրջ յատկանիշերը սկսան յստակօրէն բացայայտուիլ։ Յուստինոս Վկայի (100-165) վկայութիւնները հաստատեցին, որ եկեղեցիները շաբաթական ծիսակատարութիւններու ժամանակ եբրայեցի մարգարէներու գիրքերու հետ մէկտեղ կանոնաւոր կերպով կ’ընթերցէին, ինչ որ ան կ’անուանէր «Առաքեալներու յուշեր»,

որոնք կը համապատասխանեն Աւետարաններուն։

Այս ուղին վճռորոշ նշանակութիւն ստացաւ` Լիոնի եպիսկոպոս Իրենեոսի հետ (180), որ իր “Ընդդէմ հերձուածողներու” յայտնի աշխատասիրութեան մէջ` ներկայացուց չորս Աւետարաններու կանոնականութեան եւ վաւերականութեան մասին պաշտպանութիւնը, որ առաջին աստուածաբանական հիմնաւորումը եղաւ։ Իրենեոսը ոչ միայն ճշդումներ կատարեց բնագրերուն, այլ` ձեւակերպեց փաստարկներ՝ կապուած աշխարհի կառուցուածքային բնոյթի հետ։ Ան հիմնաւորեց, որ չորս Աւետարաններու գոյութիւնը տիեզերական անհրաժեշտութիւն է, որ կը նմանի երկրի չորս ծագերուն, ինչ որ զիրենք կը դարձնէ համընդհանուր եկեղեցւոյ յենող աստուածաբանական սիւներ։

Անոր յաջորդեց Հռոմի` Մուրատորիի կանոնի (170-180) կազմումը, որը “Նոր Կտակարան”ի կանոնի ամենահին փաստաթուղթն է եւ կը ճանչնայ չորս Աւետարանները` մերժելով հերետիկոսական գրուածքները։ Կարթագենում Տերտուղիանոսի եւ Աղեքսանդրիայի` Օրիգենեսի նման մեծ աստուածաբաններ` գործնականօրէն ամրապնդեցին այս ուղղութիւնը եւ դիմադրեցին ուղղափառութեան դուրս գրուած գաղափարներուն, մասնաւորապէս՝ հերետիկոս Մարկիոնի (140) կազմած “կտրուած” կանոնին, որ կը սահմանափակուէր Ղուկասի Աւետարանի աղաւաղուած տարբերակով եւ Պօղոսի նամակներով։

Չորրորդ դարու սկզբը` եկեղեցական պատմիչ Եւսեբիոս Կեսարացին քրիստոնէական շրջանառուող գիրքերը դասակարգեց համընդհանուր ճանաչում ունեցողներու -Homologoumena, որոնց թուին են չորս Աւետարանները։ -Antilegomena եւ մերժուած հերետիկոսական գիրքերու։

Այս գործընթացը հասաւ իր լրումին 367-ին, Աղեքսանդրիայի եպիսկոպոս Աթանաս Աղեքսանդրացիի 39-րդ “Զատկական նամակ”ով, որ յստակ սահմանեց այսօրուայ 27 գիրքերէն բաղկացած “Նոր Կտակարան”ը։

Տարածաշրջանային ժողովներու մակարդակով` Հիպպոյի (393) եւ Կարթագենի (397 եւ 419) ժողովները` Հիպպոյի եպիսկոպոս Օգոստինոսի անմիջական մտաւոր ազդեցութեան ներքոյ, հրապարակեցին պաշտօնական ցուցակներ, որոնք կը հաստատէին սրբազան գիրքերու կանոնականութիւնը։ Ժողովներու այս գործունէութեան գիտական- քննադատական ընթերցումը կը հաստատէ, որ աստուածաբանները Աւետարանները չեն ընտրեր տարբերակներու միջեւ` քաղաքական նկատառումներով, այլ` վաւերացուցած են եկեղեցական աւանդոյթ մը, որ դարեր շարունակ գործնականին մէջ արդէն կայուն էր։ Մէկ խօսքով` եկեղեցին գիրքերուն չէր շնորհեր իշխանութիւն, որ անոնք չունէին, այլ` կը ճանչնար անոնց մէջ ի սկզբանէ գոյութիւն ունեցող հեղինակութիւնը եւ այն կ’առանձնացնէր կեղծ գրուածքներէն։

Աւետարաններու պատմական եւ ձեռագրական ապացոյցները`

Չորս կանոնական Աւետարանները եզակի են այն առումով, որ ունին ձեռագրային ծածկոյթ, որ կը գերազանցէ հին դասական գրականութեան բոլոր գործերուն։

“Նոր Կտակարան”ի յայտնաբերուած յունարէն ձեռագրերու թիւը կը գերազանցէ 5700-5800-ը` չհաշուած լատիներէն, ղպտերէն, ասորերէն եւ այլ լեզուներով հազարաւոր հին թարգմանութիւնները։

Այս ձեռագրերը կ’ենթարկուին գիտական ծածկագրման եւ դասակարգման համակարգի, որ յայտնի է` Gregory-Aland դասակարգում անունով։ Ան հիմնադրուած է Գասպար Ռենէ Գրեգորին 1908-ին, եւ զարգացուցած է Կուրտ Ալանտը 1963-ին։

Այս համակարգը բնագրային վկայութիւնները կը բաժանէ չորս հիմնական խումբերու` ըստ գրութեան նիւթի, ձեռագրի ոճի եւ բովանդակութեան։

-Papyri-Ամենահին բնագրային վկայութիւնները, որոնք գրուած են հին Եգիպտոսի պապիրոսի թուղթերու վրայ՝ Ք.Ե. 2-էն 4-րդ դարերուն։

-Uncials- Գրուած են գլխագիր յունարէն տառերով` մագաղաթի վրայ՝ 4-9-րդ դարերու միջեւ։

-Minuscules- Գրուած են փոքր, կապակցուած ձեռագրով, որ ծագած է 9-րդ դարուն եւ կը կազմէ պահպանուած ձեռագրերու ամենալայն շրջանակը՝ ներկայացնելով ընդհանուր բիւզանդական բնագիրը։

-Lectionaries- Եկեղեցական ծիսակատարութիւններու համար նախատեսուած՝ ամենօրեայ եւ շաբաթական ընթերցումներու համակարգուած բնագրեր։

Վաղ շրջանի պապիրոսները կ’ապացուցեն աւետարանական բնագրի կայունութիւնը եւ հնութիւնը։ Օր. P52 պապիրոսը, որ թուագրուած է մօտ 125 -ին, Կտակարանի բնագրի ամենահին հատուածն է` (Յովհաննէս 18-րդ գլուխ), որ կը փաստէ չորրորդ Աւետարանի տարածուածութիւնը Եգիպտոսի հեռաւոր շրջաններուն մէջ` հերքելով պատմական թերահաւատութեան այն վարկածները, որ ան ուշ գրուած է։

P45 պապիրոսը, որ թուագրուած է 3-րդ դարու սկզբին եւ կը պարունակէ չորս Աւետարանները եւ “Գործք Առաքելոց”ը, կը հիմնաւորէ, որ չորս կանոնական Աւետարանները մէկ հատորի մէջ հաւաքելու գաղափարը գործնական էր։

Հայրապետական մէջբերումներու ուսումնասիրութիւնը թոյլ կու տայ վերականգնել “Նոր Կտակարան”ի բնագրերը։

18-րդ դարու պատմաբան` Տէյւիթ Դէլրիմպլի դիտարկումներէն ոգեշնչուած` որոշ պաշտպանական շրջանակներուն մէջ առկայ է այն պնդումը, թէ առաջին երեք դարերու հայրերու գրուածքներուն մէջ հնարաւոր է գտնել “Նոր Կտակարան”ի ամբողջական բնագիրը` բացառութեամբ 11 համարի։ Ժամանակակից քննադատական վերլուծութիւնը, սակայն, այս պնդումը կը համարէ վիճակագրական չափազանցում` 1832-ին, արտասանուած քարոզի մը հետ խառնաշփոթի արդիւնք, որ կը վերաբերէր միայն Յովհաննէսի Աւետարանի առաջին երկու գլուխներուն։ Այնուամենայնիւ, հայրապետական մէջբերումներու գիտական արժէքը (հարիւր հազարաւոր վկայութիւններ) կը մնան բարձր բնագրային քննադատութեան մէջ` թոյլ տալով վերականգնել բնագրային լայն հատուածներ։

Ինչ կը վերաբերի 1946-1956 թուականներուն` Մեռեալ ծովի մօտ գտնուող Կումրանի քարայրներուն մէջէն յայտնաբերուած ձեռագրերուն, ապա խիստ գիտական հետազօտութիւնները կը հաստատեն, որ անոնք “Նոր Կտակարան”ին վերաբերող կամ քրիստոնէութեանը յղում կատարող որեւէ բնագրեր չեն պարունակեր։ Կումրանի հաւաքածոները` Երկրորդ տաճարի ժամանակաշրջանի` Եսենական հրեական աղանդի կրօնական գրադարան են։

1972-ին, սպանացի պապիրոլոք` Խոսէ Օ Կալահանը առաջ քաշեց այն վարկածը, թէ 7Q5 փոքրիկ յունարէն հատուածը Մարկոսի Աւետարանն է (6:52-53), սակայն գիտական շրջանակները այս վարկածը վճռականօրէն մերժեցին՝ հաշուի առնելով բնագրի չնչին ըլլալը եւ համակարգչային այլընտրանքներու առկայութիւնը։

Ոչ կանոնական Աւետարանները` գրութեան եւ յայտնաբերման բնագրերը

Ուղղափառ քրիստոնէութեան տարածմանը զուգահեռ ի յայտ եկան Յիսուսի մօտ կանգնած առաքեալներուն եւ անձանց վերագրուող բազմաթիւ աւետարաններ, որոնք պատմութեան մէջ յայտնի են որպէս ապոկրիֆ կամ կեղծ Աւետարաններ։ “Ապոկրիֆա” բառը յունարէն ծագում ունի` կը նշանակէ “թաքնուած” կամ “առեղծուածային” բաներ։

Սկզբը անոնք կը դիտուէին որպէս յատուկ գաղտնի ուսմունքներու պահպանման միջոց, սակայն հետագային եկեղեցական գիտակցութեան մէջ անոնց իմաստը փոխուեցաւ` նշանակելով կեղծ եւ մերժուած գրուածքներ։

Այս բնագրերը զարմանալի հնագիտական բացայայտում դարձան 1945-ի դեկտեմբերին, երբ Եգիպտոսի մօտակայքը գտնուեցաւ կաւէ սափոր, որ կը պարունակէր 13 կաշիէ ծածկագրեր՝ 52 գնոստիկ եւ ապոկրիֆ բնագրերով։ Գիտնականները կը կարծեն, որ այս ձեռագրերը կը պատկանին յարակից Աբբա Պախոմիոսի վանքի գրադարանին եւ թաղուած են Աթանաս Աղեքսանդրացիի 367-ի յայտնի նամակէն յետոյ, որ կը դատապարտէր ոչ կանոնական գիրքերը։

Այս ձեռագրերու շարքին են՝

“Թովմասի Աւետարան”ը, որ կը պարունակէ Յիսուսի վերագրուող 114 ասոյթներ՝ առանց Անոր խաչելութեան կամ Յարութեան մասին պատմական դրուագներու։

“Յուդայի Աւետարան”ը, որ կը ներկայացնէ Յուդան որպէս իրական հերոս, որ կը կատարէ Յիսուսի կամքը։

“Մարիամ Մագդաղենացիի Աւետարան”ը, որ կը շեշտադրէ Մարիամի հոգեւոր առաջնորդութեան շուրջ ընթացող պայքարը։

“Յակոբոսի նախաւետարան”ը, որ կ’օգտագործէ Մարիամ Աստուածածինի կեանքը հիմնաւորելու համար։

Ոչ կանոնական Աւետարաններու մտաւոր եւ դաւանաբանական հիմքերը

Ապոկրիֆ Աւետարաններու գիտական ըմբռնումը կը պահանջէ բացայայտել անոնց դաւանաբանական արմատները, որոնք կ’ինան գնոստիկեան փիլիսոփայութեան մէջ։

Գնոստիցիզմը` համադրական շարժում էր, որ կը միաւորէր հրեականութեան, նեոպղատոնիզմի եւ քրիստոնէական խորհրդանիշերու տարրեր` ստեղծելով ծայրահեղ երկակիութիւն՝ հոգեւոր լուսաւոր աշխարհի եւ նիւթական մութ, չար աշխարհի միջեւ։ Գնոստիկական դիցաբանութիւնը կը պնդէ, որ այս նիւթական աշխարհի արարիչը բարձրագոյն Աստուածը չէ, այլ` ստորադաս, խեղաթիւրուած եւ անգէտ էակ՝ Դեմիուրգոսը կամ Յալդաբաոթը։ Գնոստիկները փրկութիւնը կը տեսնէին ոչ թէ մեղքերէ բարոյական մաքրութեան մէջ, այլ` ներքին արթունացման եւ գաղտնի գիտելիքի միջոցաւ, որ հոգին կ’ազատէ նիւթական աշխարհի գերութենէն։

Այս մէկը ամբողջովին կը հակասէ վաղ “հրեա-քրիստոնեայ” համայնքներուն` օր. էբիոնացիներու հաւատքին, որոնք կը հաւատային Արարիչի մինակութեանը, նիւթական աշխարհի բարի ըլլալուն եւ Յիսուսին որպէս Փրկիչ, որ կը կատարէ Օրէնքը։

Կանոնական եւ որոշ ոչ կանոնական Աւետարաններու միջեւ դաւանաբանական հակասութիւններու օրինակներ`

Կանոնական եւ ապոկրիֆ բնագրերու համեմատական վերլուծութիւնը կը բացայայտէ դաւանաբանական խորը անդունդներ։

-Մարմնաւորում եւ մարդկային մարմնի բնոյթ` Կանոնական տեսակէտը կը հիմնաւորէ մարմնաւորման իրականութիւնը (Յովհ. 1:14), մինչդեռ ապոկրիֆ տեսակէտը կը մերժէ աստուածային էութեան աղտոտումը նիւթով` համարելով Յիսուսին մարմնէն օտար։

-Խաչելութեան եւ Յարութեան իրականութիւնը` Կանոնական տեսակէտի համար Քրիստոսի խաչելութիւնը եւ Յարութիւնը փրկչագործութեան հիմքն է, մինչդեռ ապոկրիֆ տեսակէտը խաչելութիւնը կը դիտէ որպէս պատրանքային թատերական տեսարան, ուր Յիսուսին փոխարինած են այլ անձով։

-Փրկութեան հասկացողութիւնը` Կանոնական տեսակէտը փրկութիւնը կը ներկայացնէ որպէս հաւատքի եւ շնորհքի միջոցաւ ձեռք բերուող մեղքերու թողութիւն, իսկ ապոկրիֆ տեսակէտը այն կը սահմանափակէ մտքի լուսաւորութեամբ եւ գաղտնի գիտելիքով։

-Կանանց դերը` Կանոնական տեսակէտը կը բարձրացնէ կանանց դերը՝ իրենց դարձնելով Յարութեան առաջին վկաները, մինչդեռ ապոկրիֆ տեսակէտը` օր. “Թովմասի Աւետարան”ը կը ցուցաբերէ կառուցուածքային արհամարհանք կանացի սեռի նկատմամբ` երկնքի արքայութիւն մտնելու համար որոշ պայմաններ դնելով։

Չորս կանոնական Աւետարաններու ընդունման չափանիշերը`

Եկեղեցւոյ հայրերը եւ ժողովները Աւետարաններու ընտրութեան ժամանակ` հիմնուած են հինգ խիստ չափանիշերու վրայ`

Ա-Առաքելականութիւն` անմիջապէս 12 առաքեալներէն մէկուն կամ անոնց մտերիմ ուղեկիցին վերագրուիլը։

 Բ-Պատմական հնութիւն` գրութեան ականատեսերու եւ առաջին առաքեալներու սերունդի ընթացքին` 1-ին դարու վերջ կատարուած ըլլալը։

Գ-Դաւանաբանական համապատասխանութիւն` ուղղափառութիւն, ստեղծագործութեան բովանդակութեան լիակատար ներդաշնակութիւնը հաստատուած առաքելական ուսմունքի հետ։

Դ-Լայն աշխարհագրական տարածում եւ համընդհանրութիւն` գիրքին՝ Արեւելքէն Արեւմուտք իյնկած մեծ եկեղեցիներու հեղինակաւոր օգտագործումը։

Ե-Եկեղեցական ծիսական օգտագործում` հաւատացեալներու պաշտամունքային ժողովներուն բնագրի կանոնաւոր ընթերցման միջոցաւ հոգեւոր օգտակարութեան հաստատումը։

Չորս Աւետարանները` վաղ շրջանին արտաքին վկայութիւններ ունին, վկայութիւններու անընդհատ շղթայ։

Անոնց թուին են 1-Առաքեալներու ուսմունքը` մօտ 90-110։ 2-Իգնատիոս Անտիոքացիի նամակները` մօտ 110: 3-Պապիաս Հիերապոլիսցիի վկայութիւնները` Մարկոսի եւ Մատթէոսի մասին: 4-Ինչպէս նաեւ Մուրատորիի կանոնը։

Ի վերջոյ`

“Նոր Կտակարան”ի կանոնի ձեւաւորման պատմական եւ գիտական գնահատումը ցոյց կու տայ, որ չորս կանոնական Աւետարաններու ընդունումը ոչ թէ յանկարծակի որոշում էր կամ կայսերական հրամանագիր, այլ` դարեր շարունակ կայունացած աստուածաբանական եւ ժողովրդական աւանդոյթի պաշտօնական ճանաչում։ Աւետարանները հաստատեցին իրենց գերակայութիւնը՝ շնորհիւ իրենց ժամանակային առաջնահերթութեան, առաքելական պատկանելիութեան, ծիսական կայուն օգտագործման եւ դաւանաբանական ներդաշնակութեան։