ՆՈՐ ՍՓԻՒՌՔ ԵՒ ՔԱ­ՂԱ­ՔԱ­ԿԱ­ՆԱ­ՑՈՒՄ

0 0
Read Time:13 Minute, 57 Second

diaspora  Խ. ՏԷՐ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ

 

Անց­նող քսա­նամ­եա­կի վե­րի­վայ­րում­նե­րէն եւ խար­խա­փում­նե­րէն յե­տոյ, հայ-թրքա­կան փրո­թո­քոլ­նե­րու վտան­գա­ւոր ռիս­կա­յին գրա­ւէն յե­տոյ, հայ­կա­կան դիւա­նա­գի­տու­թիւնը կար­ծես թէ ազ­գա­յին շա­հի պաշտ­պա­նու­թեան բա­նա­կան հու­նը կը մտնէ: Ազ­գա­յին շահ ըսե­լով հոս պի­տի հասկ­նանք ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թեան այն ուղղ­ուա­ծու­թիւնը որ նե­րազ­գա­յին ոլոր­տին մէջ հա­մա­խո­հու­թիւն կ՛առա­ջաց­նէ եւ, առ այդ, պե­տա­կան նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­նե­րուն կ՛ապա­հո­վէ ե՛ւ հայ­րե­նաբ­նակ հա­յու­թեան, ե՛ւ Սփիւռ­քի զօ­րակ­ցու­թիւնը: Նա­խա­րար Էտ­ուարտ Նալ­պանտ­եա­նի ելոյ­թը Մ.Ա.Կ.-ի մէջ ի խնդիր Ցե­ղաս­պա­նու­թեան յի­շա­տակ­ման, նա­խա­գահ Սարգս­եա­նի դի­մու­մը Տապ­լի­նի մէջ եւ­րո­պա­կան պե­տու­թիւն­նե­րուն` սահ­ման դնե­լու ատր­պէյ­ճա­նա­կան հա­յատ­եա­ցու­թեան օրի­նակ­ներ են որոնք միայն կա­րե­լի է ող­ջու­նել, կեց­ուածք­ներ են որոնց շուրջ կա­րե­լի չէ չհա­մախմբ­ուիլ թէ­կուզ եւ ներ­կայ իշ­խա­նու­թիւն­նե­րու ընդ­դի­մու­թեան եւ անոնց հե­տե­ւորդ զանգ­ուա­ծին հա­մար: Մի­եւ­նոյն տրա­մա­բա­նու­թեամբ պէտք է են­թադ­րել, որ կան ազ­գա­յին նպա­տակ­ներ, որոնց շուրջ հա­մախմ­բու­մը բնա­կան է հայ ժո­ղո­վուր­դի հա­մար: Այ­սինքն, ի՛նչ ալ ըլ­լան մեր նե­րազ­գա­յին մշա­կու­թա­յին, դա­սա­կար­գա­յին, գա­ղա­փա­րա­խօ­սա­կան, յա­րան­ուա­նա­կան թէ հատ­ուա­ծա­յին տա­րա­կար­ծու­թիւն­ներն ու բա­ժա­նում­նե­րը, հայ ժո­ղո­վուր­դը այն­ուա­մե­նայ­նիւ նուա­ճած է գի­տակ­ցու­թեան այն մա­կար­դա­կը, ուր ազ­գա­յին էա­կան խնդիր­նե­րու շուրջ տա­րա­կար­ծու­թիւն չի կրնար ըլ­լալ: Նման պա­հեր, ըն­դու­նինք, քիչ եղած են մեր պատ­մու­թեան մէջ: Թե­րեւս շատ աւե­լի են այն իրո­ղու­թիւն­նե­րը երբ նե­րազ­գա­յին տա­րա­կար­ծու­թիւն, պա­ռակ­տում եւ իշ­խա­նու­թեան հա­մար պայ­քար եղած է քան մի­աս­նա­կա­նու­թիւնը: Ի վեր­ջոյ, արդ­ի­ա­կան իմաս­տով մէկ ազ­գի հաս­կա­ցո­ղու­թիւնը կրօ­նա­կան-յա­րան­ուա­նա­կան բա­ժա­նում­նե­րէն ան­դին հա­զիւ տաս­նի­ննե­րորդ դա­րու երկ­րորդ կի­սուն նախ Զար­թօն­քի շար­ժու­մով եւ ապա ազ­գա­յին-ազա­տագ­րա­կան պայ­քա­րով կերտ­ուած ինք­նու­թիւն է, որ, դժբախ­տա­բար, քսա­նե­րորդ դա­րուն, եւ յատ­կա­պէս Պաղ Պա­տե­րազ­մի օրե­րուն, պա­ռակտ­ուե­ցաւ խորհր­դա­յին կար­գե­րու թեր եւ դէմ բա­ժան­ման գի­ծով: Ար­ցախ­եան շար­ժումն ու ազ­գա­յին պե­տա­կա­նու­թեան վե­րա­կանգ­նու­մը ստեղ­ծած են ազ­գա­յին մի­աս­նա­կա­նու­թեան եւ գի­տակ­ցու­թեան կեր­տու­մի նոր առիթ: Ար­դէն քա­ռորդ դար է որ այդ առի­թը չփախց­նե­լու ճի­գը կ՛ընենք…

Եթէ հայ­րե­նի դիւա­նա­գի­տու­թեան այս նո­րա­գոյն ակտիւա­ցու­մը ազ­գա­յին եր­կու հիմ­նախն­դիր­նե­րու` Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն եւ Սում­կա­յիթ հաս­տատ յանձ­նա­ռու­թիւն մըն է, ապա եւ անոր ար­դիւ­նա­ւոր­ման հա­մար անհ­րա­ժեշտ պի­տի ըլ­լայ սփիւռք­եան զօ­րա­շար­ժի թա­փին բազ­մա­պատ­կու­մը: Սում­կա­յիթն ու Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը կը նշենք հոս առանց ազ­գա­յին միւս հիմ­նախն­դիր­նե­րը, սկսե­լով Ար­ցա­խէն, ան­տե­սե­լու: Այս եր­կու հիմ­նախն­դիր­նե­րը հոս լու­սար­ձա­կի տակ առ­նե­լու մի­ակ պատ­ճա­ռը անոնց նկա­տա­ռե­լի վե­րա­դարձն է հայ­կա­կան դիւա­նա­գի­տու­թեան օրա­կար­գին վրայ, մինչ, ինչ­պէս այլ առիթ­նե­րով նշուած է, Սում­կա­յի­թին շուրջ մօտ քսա­նամ­եայ ան­հասկ­նա­լի լռու­թիւն մը կամ նա­խա­ձեռ­նու­թեան բա­ցա­կա­յու­թիւն մը կար, իսկ հայ-թրքա­կան փրո­թո­քոլ­նե­րը Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հիմ­նա­հար­ցին շուրջ ստեղ­ծե­ցին բո­լո­րին ծա­նօթ նե­րազ­գա­յին ճգնա­ժա­մը:

Սփիւռք­եան զօ­րա­շար­ժը պատ­մա­կա­նօ­րէն առըն­չա­կից է Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ար­դա­րա­հա­տոյ­ցի պա­հան­ջա­տի­րու­թեան: Սփիւռ­քը ինք­զինք կազ­մա­կեր­պեց, պե­տա­կա­նա­զուրկ ժո­ղո­վուր­դի մը քա­ղա­քա­կան ինք­նու­թիւն կեր­տեց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մի­ջազ­գա­յին ճա­նաչ­ման պա­հան­ջով: Ճիշդ է, Եղեռ­նի Յիս­նամ­եա­կը եկաւ ցոյց տա­լու որ խորհր­դա­յին ամ­բող­ջա­տի­րու­թիւնը ոչ միայն ձա­խո­ղած է անոր յի­շո­ղու­թիւնը ար­մա­տա­խիլ ընել հայ­րե­նի հա­յու­թեան մօտ, այլ, ընդ­հա­կա­ռա­կը, Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ար­դա­րա­հա­տոյ­ցը շատ աւե­լի բարձ­րա­կոչ ձե­ւով Երե­ւա­նի փո­ղոց­նե­րուն մէջ է որ կապ­ուե­ցաւ հո­ղա­յին պա­հան­ջա­տի­րու­թեան: Ղա­րա­բաղ­եան Շար­ժումն ու Սում­կայ­թը եկան յու­շե­լու թէ որ­քա­նով առըն­չա­կից են Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ար­դա­րա­հա­տոյցն ու հո­ղա­յին պա­հան­ջա­տի­րու­թիւնը: Հ.Հ.Շ.-ական շրջա­դար­ձը դէ­պի նէ­օ­լի­պե­րա­լիզմ եւ անոր գա­ղա­փա­րա­խօ­սա­կան մեկ­նա­կէ­տով ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան կեր­տումն ու, ան­շուշտ, տնտե­սա­կան ան­ցու­մը դէ­պի շու­կա­յա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­ներ ար­ցախ­եան ազա­տա­մար­տի ամ­բողջ վեց տա­րի­նե­րուն իրա­րու հետ առընչ­ուած Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն/Սում­կայթ-հո­ղա­յին պա­հան­ջա­տի­րու­թիւն/Ար­ցա­խի ազա­տագ­րու­թիւն քա­ղա­քա­կան հաս­կա­ցո­ղու­թիւնը ջրեց ի խնդիր բա­րիդ­րաց­ի­ա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րու հաս­կա­ցո­ղու­թեան եւ անոր ծի­րին մէջ‘ Թուրք­իոյ հետ առանց նա­խա­պայ­ման­նե­րու յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րու ձգտու­մը:

Սկզբուն­քով ոչ ոք կրնար առար­կել նման կեց­ուած­քի մի­ջազ­գա­յին դրա­կան ըն­կա­լու­մին: Կը մնար թէ այդ ու­նէր իր գի­նը, որոնց կար­գին‘ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հար­ցը պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան օրա­կար­գին չանց­նե­լու որո­շու­մը, Սփիւռ­քին քա­ղա­քա­ցիու­թեան իրա­ւուն­քի մեր­ժու­մը ի մէջ այ­լոց:

Ազատ ու ան­կախ Հա­յաս­տա­նի տնտե­սա­կան ան­ցու­մը նէ­օ­լի­պե­րալ “շո­քա­յին“ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան տար­բե­րա­կին մի­ջո­ցաւ իրա­կա­նա­ցումն ու մե­նաշ­նոր­հա­յին դրա­մա­տի­րու­թեան հաս­տա­տագ­րու­մը ան­կա­խու­թեան յա­ջոր­դող այս աւե­լի քան եր­կու տաս­նամ­եայ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին ու­նե­ցաւ իր ըն­կե­րա­յին անդ­րա­դար­ձը ի դէմս Հա­յաս­տա­նէն ար­տա­գաղ­թին առա­ջաց­նե­լով այն ինչ պաշ­տօ­նա­կա­նա­ցած է որ­պէս “նոր“ Սփիւռք: Յղաց­քի գոր­ծա­ծու­թիւնը կրնայ ար­դիւնք ըլ­լալ այ­լընտ­րան­քա­յին տեր­մի­նի մը բա­ցա­կա­յու­թեան, կամ ու­նե­նալ քա­ղա­քա­կան նպա­տա­կամղ­ուա­ծու­թիւն` մի­աս­նա­կա­նու­թեան ինք­նու­թիւն մը յու­շե­լու ար­տա­սահ­ման­եան հա­յու­թեան: Բայց այս գոր­ծա­ծու­թիւնը շատ աւե­լի շփո­թեց­նող է տրուած ըլ­լա­լով որ, առա­ջին, Հա­յաս­տա­նէն ար­տա­գաղ­թը հիմ­նա­կա­նօ­րէն լա­ւա­գոյն կեն­սա­պայ­ման­ներ եւ ապա­գա­յի փնտռտու­քով իրա­կա­նա­ցած է եւ կապ չու­նի իր հայ­րե­նի­քէն բռնի տե­ղա­հան­ուած ազ­գա­յին հա­ւա­քա­կա­նու­թեան մը քա­ղա­քա­կան ինք­նու­թեան գի­տակ­ցու­մին հետ, եւ, երկ­րորդ, իրո­ղու­թիւն է որ մին­չեւ այ­սօր, բա­ցա­ռու­թիւն­նե­րը յար­գե­լով հան­դերձ, չկայ մէկ Սփիւռք, չկայ թէ­կուզ եւ “դա­սա­կան“ եւ “նոր“ Սփիւռք, այլ պար­զա­պէս կայ Սփիւռք եւ Հա­յաս­տա­նէն տնտե­սա­կան պատ­ճառ­նե­րով ար­տա­գաղ­թած­ներ:

Մէկ խօս­քով, եւ ի գին թե­րեւս որոշ շփո­թան­քի եւ անար­դար ընդ­հան­րա­ցու­մի, Սփիւռ­քը իր սահ­մա­նու­մով իսկ ինք­նու­թեան հար­ցով քա­ղա­քա­կա­նա­ցած հա­ւա­քա­կան գի­տակ­ցու­թիւն է, իսկ Հա­յաս­տա­նէն ար­տա­գաղ­թը զուրկ է նման քա­ղա­քա­կա­նա­ցու­մէ: Հե­տե­ւա­բար, պէտք չէ զար­մա­նալ, որ, դարձ­եալ յար­գե­լով ամէն բա­ցա­ռու­թիւն, Սփիւռ­քի հա­մայնք­նե­րուն մէջ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան, Սում­կա­յի­թի թէ ազ­գա­յին այլ հիմ­նախն­դիր­նե­րով տե­ղի ու­նե­ցած զօ­րա­շար­ժե­րուն Հա­յաս­տա­նէն ար­տա­գաղ­թած­նե­րը ընդ­հան­րա­պէս բա­ցա­կայ են, մաս­նա­կից չեն անոնց, եւ թե­րեւս նոյ­նիսկ նման յանձ­նա­ռու­թեան մը անհ­րա­ժեշ­տու­թիւնը չեն զգար: Երե­ւոյ­թին տրուած հան­րա­ծա­նօթ բա­ցատ­րու­թիւն­նե­րէն ան­դին դե­ռեւս չկան հա­սա­րա­կա­գի­տա­կան անհ­րա­ժեշտ ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ, որոնք բա­ցա­յայ­տեն այս զանգ­ուա­ծին մօտ քա­ղա­քա­կա­նաց­ման բա­ցա­կա­յու­թիւնը, նման յանձ­նա­ռու­թեան նկատ­մամբ անոնց ան­տար­բե­րու­թիւնը, կամ մի գու­ցէ նոյ­նիսկ ապա­քա­ղա­քա­կա­նա­ցու­մը, որով­հե­տեւ անոնց մէջ վստա­հա­բար կան եւ ան­հատ­ներ, եւ թե­րեւս հատ­ուած­ներ ամ­բողջ, որոնք դե­րա­կա­տար եղած են ար­ցախ­եան պա­տե­րազ­մին թէ Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան գոր­ծըն­թա­ցին նախ­քան ար­տաղ­թի որո­շումն առ­նե­լը:

Սա­կայն ի՛նչ ալ ըլ­լան երե­ւոյ­թին մա­կե­րե­սա­յին բա­ցատ­րու­թիւնը թէ խոր­քա­յին պատ­ճառ­նե­րը, Հա­յաս­տա­նէն ար­տա­գաղ­թած զանգ­ուա­ծին քա­ղա­քա­կա­նա­ցու­մը այ­լեւս անհ­րա­ժեշ­տու­թիւն մըն է: Առա­ջին, որով­հե­տեւ այդ ար­տա­գաղ­թը ար­դէն հայ­րե­նի­քէն դուրս ծնած եւ հա­սակ առած առա­ջին սե­րուն­դի մը ծնունդ տուած է եւ այդ սե­րուն­դը ազ­գա­յին ինք­նու­թեան պահ­պան­ման հարց ու­նի, կամ կրնայ ու­նե­նալ եթէ այդ հար­ցով գի­տակ­ցու­թիւն առ­կայ էր իր ծնող­քին մօտ: Երկ­րորդ, այդ զանգ­ուա­ծը ար­դէն թուա­յին իմաս­տով կա­րե­ւոր է եւ Սփիւռ­քի զօ­րա­շար­ժին իր մաս­նակ­ցու­թիւնը ան­կաս­կած այդ զօ­րա­շար­ժին թա­փը պի­տի բազ­մա­պատ­կէ: Եր­րորդ, ի դէմս պե­տա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեամբ եւ նիւ­թա­կան թէ այլ հո­վա­նա­ւո­րում­նե­րով քա­ղա­քա­կա­նա­պէս հետզ­հե­տէ աւե­լի ակտիւա­ցող թրքա­կան եւ ազեր­ի­ա­կան հա­մայնք­նե­րու հետ առ­ճա­կա­տու­մը Սփիւռ­քի հա­մար ար­դէն օրա­կար­գի վրայ է: Չոր­րորդ, եւ ինչ­պէս սկիզ­բը նշուե­ցաւ, եթէ հայ­րե­նի դիւա­նա­գի­տու­թեան ակտիւաց­ման յու­սա­լի նշան­նե­րը պի­տի վե­րած­ուին գոր­ծըն­թա­ցի, ապա եւ Հա­յաս­տա­նի ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը ան­պայ­մա­նօ­րէն պէտք պի­տի ու­նե­նայ սփիւռք­եան զօ­րա­շար­ժին եւ զօ­րակ­ցու­թեան, եթէ ոչ եր­բեմն նոյ­նիսկ ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թեան մէջ անոր ներգ­րաւ­ման եւ ուղ­ղա­կի մաս­նակ­ցու­թեան:

Կը մնայ որ Հա­յաս­տա­նէն ար­տա­գաղ­թած զանգ­ուա­ծի քա­ղա­քա­կա­նա­ցու­մը հա­զիւ թէ բնա­կան կամ ինք­նա­բուխ գոր­ծըն­թաց մը ըլ­լայ: Այն հիմ­նա­կա­նին մէջ, առն­ուազն ար­տա­խորհր­դա­յին տա­րա­ծաշր­ջան­նե­րուն մէջ գո­յու­թիւն ու­նե­ցող հայ հա­մայնք­նե­րուն պա­րա­գա­յին, Սփի՛ւռ­քի մար­տահ­րա­ւէրն է: Խօս­քը չի վե­րա­բե­րիր միայն այդ զանգ­ուա­ծի հա­մայն­քա­յին հա­մարկ­ման, այլ` ազ­գա­պահ­պա­նա­կան նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­նե­րէն ան­դին անոնց մօտ քա­ղա­քա­կան զօ­րա­շար­ժի հան­դէպ հե­տաքրք­րու­թիւն, շա­հագրգ­ռու­թիւն եւ յանձ­նա­ռու­թիւն առա­ջաց­նե­լու աշ­խա­տան­քին: Նման առա­ջադ­րանք հասկ­նալի­օ­րէն չի կրնար աշ­խա­տան­քա­յին ծրագ­րի վե­րած­ուիլ Սփիւռ­քի պատ­մա­կան փոր­ձա­ռու­թեան վրայ հիմն­ուե­լով միայն: Օրի­նա­կի հա­մար, եթէ Սփիւռք­եան իրե­րա­յա­ջորդ սե­րունդ­ներ կեդ­րո­նա­ցան միայն ինք­նու­թեան հար­ցին վրայ եւ անոր հի­ման վրայ զար­գա­ցաւ քա­ղա­քա­կան գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը, պատ­ճառ­նե­րէն ամե­նէն հիմ­նա­կա­նը ան­շուշտ այն ժա­մա­նակ խորհր­դա­յին վար­չա­կար­գի պատ­ճա­ռով Հա­յաս­տա­նի ներ­քին հո­լո­վոյթ­նե­րուն մաս­նակ­ցու­թեան ան­կա­րե­լիու­թիւնն էր: Այ­սօր Հա­յաս­տա­նէն ար­տա­գաղ­թած զանգ­ուա­ծի քա­ղա­քա­կա­նա­ցու­մը շատ հա­ւա­նա­բար սկսի հիմ­նա­կա­նօ­րէն հայ­րե­նի գոր­ծըն­թաց­նե­րու մաս­նակ­ցու­թեան կամ առն­ուազն անոնց քննարկ­ման նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­նե­րով: Թէ ազ­գա­յին հիմ­նախն­դիր­նե­րը, այս պա­րա­գա­յին` Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն եւ Սում­կա­յիթ,  ի վեր­ջոյ պիտի ամ­րագր­ուին անոնց մտա­հո­գու­թիւն­նե­րու եւ հա­ւա­քա­կան յանձ­նա­ռու­թիւն­նե­րու շար­քին` ան­կաս­կած: Սա­կայն մեկ­նա­կէ­տը հայ­րե­նի իրա­կա­նու­թիւնն է` ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան հզօ­րա­ցու­մը, ազ­գա­յին անվ­տան­գու­թիւնը եւ հայ­րե­նաբ­նակ, նե­րառ­եալ Ար­ցա­խի, հա­յու­թեան ըն­կե­րա­յին եւ տնտե­սա­կան իրա­վի­ճա­կը:

Նման նա­խան­ձախնդ­րու­թիւն, ի դէպ, նա­եւ կրնայ առիթ տալ որ Սփիւռքն ալ յա­ւել­եալ ճիգ ընէ հայ­րե­նի իրա­կա­նու­թեան գոր­ծըն­թա­ցին մէջ իր տե­ղը գտնե­լու իմաս­տով: Եւ թե­րեւս այդ պա­րա­գա­յին կրնանք այ­լեւս նոր Սփիւռ­քի մը մա­սին խօ­սիլ: “Նոր“` ոչ թէ Հա­յաս­տա­նէն ար­տա­գաղ­թած զանգ­ուա­ծը “դա­սա­կան“էն զա­նա­զա­նե­լու նպա­տա­կով, այլ` ե՛ւ քա­նա­կա­յին, ե՛ւ որա­կա­յին իմաս­տով աւե­լի աշ­խու­ժա­ցած, կազ­մա­կերպ­ուած եւ զօ­րա­շար­ժի են­թարկ­ուած հա­մայնք­նե­րու իմաս­տով:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles