ՄԻՋ­ՆԱ­ԴԱ­ՐՈՒ ՀԱՅ­ԿԱ­ԿԱՆ ՄԵ­ԾԱ­ԳՈՅՆ ԳԱ­ՂՈՒ­ԹԸ…ԽՐԻ­ՄԻ ՀԱՅ­ԿԱ­ԿԱՆ ԳԱՂ­ԹՕ­ՃԱ­ԽԻ ՊԱՏ­ՄԱ­ԿԱ­ՆԸ

0 0
Read Time:18 Minute, 14 Second

p8-9 Crimea  Ծ.Խ.- Վեր­ջին շա­բաթ­նե­րուն, աշ­խար­հի կի­զա­կէտ­նե­րէն մէկն է Խրի­մի թե­րակղ­զին, որ անց­եալ շա­բա­թա­վեր­ջին, քու­է­ար­կու­թեամբ մը, որո­շեց վերս­տին մի­ա­նալ Ռու­սաս­տա­նի: Բնակ­չու­թեան մե­ծա­մաս­նու­թիւնը ռու­սեր են: Խրի­մի մէջ նշե­լի է նա­եւ հայ­կա­կան ներ­կա­յու­թիւն մը, յան­ձին հան­րա­ծա­նօթ ծո­վան­կա­րիչ Այ­վա­զովսքիի: Ստո­րեւ հե­տաքրք­րա­կան տե­ղե­կու­թիւն­ներ միջ­նա­դա­րու մե­ծա­գոյն գա­ղութ­նե­րէն` Խրի­մի մա­սին:

 

Խրի­մի ինք­նա­վար հան­րա­պե­տու­թիւնը 1954-էն ի վեր մաս կը կազ­մէ Ուք­րա­յի­նա­յի: Տա­րած­քը` 27 հա­զար քա­ռա­կու­սի քի­լո­մեթր: Բնակ­չու­թիւնը` 2.3 միլի­ոն (2001): Բնակ­չու­թեան ներ­կայ թիւը կը գնա­հատ­ուի 2 միլի­ոն: Մայ­րա­քա­ղա­քը` Սիմ­ֆե­րո­փոլ (360 հա­զար): Ոչ պաշ­տօ­նա­կան տու­եալ­նե­րով հա­յե­րու թիւը 15-20 հա­զար է: Բնակ­չու­թիւնը բաղ­կա­ցած է ռու­սե­րէ (58%), ուք­րա­յի­նա­ցի­նե­րէ (24%), թա­թար­նե­րէ (12%) պե­լո­ռու­սե­րէ (2%), հա­յե­րէ (1%) եւ այլ փոք­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րէ:p8-9 cavecitycrimea001-13

Խրի­մի հետ հա­յե­րու կա­պը սկիզբ կ՛առ­նէ Տիգ­րան Մե­ծի եւ Միհր­դատ Եւ­պա­տո­րի ժա­մա­նակ­նե­րէն: 7-րդ դա­րու սկիզ­բը, Խեր­սո­նես աք­սոր­ուած հա­յազ­գի բիւ­զան­դա­կան իշ­խան Վար­դա­նը, տեղ­ւոյն ապս­տամբ­նե­րու օգ­նու­թեամբ, 711-ին տա­պա­լած է Յուս­տին­ի­ա­նոս Բ-ը եւ հռչակ­ուած Բիւ­զանդի­ո­նի կայսր: Տա­սե­րորդ դա­րուն Խեր­սո­նե­սի հա­յազ­գի իշ­խան­նե­րէն Կա­լո­կի­րը փոր­ձած է դիւա­նա­գի­տա­կան կա­պեր հաս­տա­տել Քի­ե­ւի իշ­խան Սվի­ա­թոս­լա­ւի հետ:

Խրի­մա­հայ գա­ղու­թի սկիզ­բը եւ ձե­ւա­ւո­րու­մը եղած է տե­ւա­կան պատ­մա­կան հո­լո­վոյթ. գաղ­թա­կա­նա­կան առա­ջին շրջա­նը ընդգր­կած է 10-րդէն 11-րդ դա­րե­րը: Բիւ­զանդի­ո­նի նուա­ճո­ղա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան, ապա սել­ճուք­նե­րու եւ մոն­կոլ­նե­րու ար­շա­ւանք­նե­րու հե­տե­ւան­քով գաղ­թի դի­մած հա­յու­թեան նկա­տա­ռե­լի մա­սը Բիւ­զան­դա­կան կայս­րու­թեան փոքր աս­ի­ա­կան եւ եւ­րո­պա­կան տա­րածք­նե­րով, Սեւ ծո­վու կով­կաս­եան ափե­րով եւ Տրա­պի­զոն-Խրիմ ծո­վուղի­ով ան­ցած է Խրի­մի թե­րակղ­զի: 14-րդ դա­րու 30-ական թուա­կան­նե­րուն, հա­մայն­քին թիւը աճած է մոն­կո­լա­կան ար­շա­ւանք­նե­րէն հա­յե­րու ան­նա­խըն­թաց մեծ հոս­քին պատ­ճա­ռով, իսկ 15-րդէն 19-րդ դա­րե­րուն` քա­ղա­քա­կան եւ տնտե­սա­կան պատ­ճառ­նե­րով Հա­յաս­տա­նէն եւ հա­յա­շատ վայ­րե­րէն եկած հայ գաղ­թա­կան­նե­րու պատ­ճա­ռով:

p8-9_surb_khach_in_krim  Ճե­նո­վա­կան պատ­մա­կան աղ­բիւր­նե­րու հա­մա­ձայն, միջ­նա­դար­եան Խրի­մի մէջ հա­յե­րու թիւը եղած է շուրջ 150 հա­զար (թիւով զի­ջած են միայն թա­թար­նե­րուն): Թե­րակղ­զին բուն Հա­յաս­տա­նէն եւ հայ­կա­կան Կի­լիկ­իա­յէն ետք հա­յա­շատ մե­ծա­գոյն տա­րա­ծաշր­ջանն էր: Խրի­մի մէջ հա­յե­րու թիւին, ու­նե­ցած դե­րին եւ ազ­դե­ցու­թեան մա­սին կը վկա­յէ այն, որ 15-րդ դա­րուն օտա­րերկ­րա­ցի­նե­րը թե­րակղզիի հա­րա­ւա­րե­ւել­եան հատ­ուա­ծը ան­ուա­նած են Armenia Maritima (Ծո­վա­յին Հա­յաս­տան) կամ “Մեծ Հա­յաս­տան“: 13-րդ դա­րէն մին­չեւ 18-րդ դա­րու 80-ական թուա­կան­նե­րը խրի­մա­հայ գա­ղու­թը գտնուած է թա­թա­րա­կան, իսկ 1475-1783-ին` թուրք-թա­թա­րա­կան հա­մա­տեղ տի­րա­պե­տու­թեան տակ: 1260-ական թուա­կան­նե­րէն մին­չեւ 1475 թե­րակղզիի հա­րա­ւ-ա­րե­ւել­եան շրջա­նի հա­յու­թիւնը մի­ա­ժա­մա­նակ են­թարկ­ուած է Ճե­նո­վա­յին հան­րա­պե­տու­թեան գա­ղու­թա­յին վար­չա­կազ­մին, որ այս­տեղ կա­ռա­վա­րած է թա­թար­նե­րուն տուրք տա­լու պայ­մա­նով:
13-րդէն 18-րդ դար, հայ բնակ­չու­թիւնը կեդ­րո­նա­ցած է Խրի­մի բո­լոր նշա­նա­ւոր կեդ­րոն­նե­րուն մէջ` Քա­ֆա­յի մէջ (Թէ­ո­դոս­իա), Սուր­խա­թի մէջ` (Հին Խրիմ, Էս­քի Կրիմ, Ստա­րի Կրիմ), Սու­հա­քի մէջ (Սու­րոժ, Սուկտ­իա), Եւ­փա­թոր­իոյ մէջ (Կօզ­լէ, Կոզ­լով), Ղա­րա­սու­պա­զա­րի մէջ (Պե­լո­կորսք), Աք­մե­չի­թի մէջ (Սիմ­ֆե­րա­փոլ), Պախ­չի­սա­րա­յի մէջ, Քեր­չի մէջ, Քա­զա­րա­թի մէջ, Փե­րե­քոփիի մէջ (Օր ապու), Արմ­ի­անս­քի մէջ (Արմ­ի­անս­քի Պա­զար, Օրա­պա­զար), Ին­քեր­մա­նի մէջ, Խեր­սո­նե­սի մէջ եւ շուրջ եր­կու տասն­եակ հայ­կա­կան գիւ­ղե­րու մէջ: Խրի­մի մէջ հայ բնակ­չու­թեան նման տե­ղա­բաշ­խու­մը անն­շան փո­փո­խու­թիւն­նե­րով պահ­պան­ուած է նա­եւ նոր ժա­մա­նակ­նե­րուն մէջ:p8-9 surb-khach-monastery-crimea-noahs-travel
Խրի­մա­հայ մե­ծա­գոյն գաղ­թա­վայրն էր Քա­ֆան: Մեծ գաղ­թա­վայր էր Սուր­խա­թը` մեր­ձա­կայ Ս. Խաչ վան­քով, աւե­լի քան 10 եկե­ղե­ցի­նե­րով: Հա­յու­թեան նշա­նա­ւոր կեդ­րոն էր Ղա­րա­սու­պա­զա­րը` առա­քե­լա­կան եւ կա­թո­ղի­կէ հայ հա­մայնք­նե­րով:

Ազ­գա­յին-եկե­ղե­ցա­կան եւ առ­հա­սա­րակ ներ­քին կեան­քի կա­ռա­վար­ման հար­ցե­րուն մէջ խրի­մա­հա­յե­րը օգտ­ուած են որո­շա­կի ինք­նա­վա­րու­թե­նէ, ղե­կա­վար­ուած են ազ­գա­յին սո­վո­րու­թիւն­նե­րով եւ ար­ժէ­չա­փե­րով, իսկ 1519-էն ետք` նա­եւ Մխի­թար Գո­շի Դա­տաս­տա­նա­գիր­քով: Իբ­րեւ Խրի­մի խա­նու­թեան բնա­կիչ­ներ` հա­յե­րը են­թարկ­ուած են իշ­խո­ղի իրա­ւա­կար­գին, սա­կայն թա­թար աւա­գա­նին միայն առան­ձին դէպ­քե­րու մէջ մի­ջամ­տած է անոնց ներ­քին կեան­քի հար­ցե­րուն եւ խա­նու­թեան տնտե­սա­կան կեան­քին մէջ հա­յե­րու նշա­նա­կա­լի դե­րը հաշ­ուի առ­նե­լով` հան­դուր­ժած է անոնց նե­րամ­փոփ ազ­գա­յին ինք­նա­վար վի­ճա­կի գո­յու­թիւնը:

Խրի­մա­հա­յե­րու գոր­ծե­րուն մէջ գե­րակ­շիռ եղած են առեւ­տու­րը, ար­հես­տա­գոր­ծու­թիւնը եւ երկ­րա­գոր­ծու­թիւնը: 13-րդէն 15-րդ դար, երբ Խրի­մը դար­ձած է Արե­ւել­քի եւ Արեւ­մուտ­քի մի­ջեւ ապ­րան­քաշր­ջա­նա­ռու­թեան հիմ­նա­կան օղակ, խրի­մա­հա­յե­րը իրենց ձեռ­քը պա­հած են թե­րակղզիի առեւ­տու­րի եւ տնտե­սու­թեան մար­զը: Անոնց գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը ծա­ւա­լած է բուն Խրի­մի մէջ, սեւ­ ծով­եան եւ Մի­ջերկ­րա­կա­նի արե­ւել­եան աւա­զա­նի, սլա­ւո­նա­կան աշ­խար­հի եր­կիր­նե­րու, Արե­ւել­եան Եւ­րո­պա­յի մէջ: Հայ առեւտ­րա­կան­նե­րը Խրի­մի մէջ ու­նե­ցած են իրենց մի­ա­ւոր­նե­րը, իջե­ւա­նա­տու­նե­րը, պա­հես­տա­շէն­քե­րը, վար­ձա­կա­լած նա­ւե­րը: Անոնց մէջ եղած են մեծ դրա­մա­տէ­րեր, որոնք մի­ա­ժա­մա­նակ վար­կա­ւո­րած են առեւ­տու­րը: 15-րդ դա­րու 2-րդ կի­սուն նկա­տե­լի դար­ձած է խրի­մա­հա­յե­րու մաս­նակ­ցու­թիւնը Խրիմ-Ռուս­իա տնտե­սա­կան ու քա­ղա­քա­կան կա­պե­րու զար­գաց­ման (հայ վա­ճա­ռա­կան­նե­րը յա­ճախ հան­դէս եկած են նա­եւ դիւա­նա­գի­տա­կան առա­քե­լու­թեամբ): Հիւ­սի­սի հետ աշ­խու­ժա­ցած ցա­մա­քա­յին առեւ­տու­րին նպաս­տե­լով` հա­յե­րը 1736-ին հիմ­նած են Օրա­պա­զար (Արմ­եանս­քի բա­զար) քա­ղա­քը:p8-9 Feodosia_Armenian_church04

Խրի­մի հայ­կա­կան գիւ­ղե­րու, ինչ­պէս նա­եւ քա­ղա­քա­յին հայ բնակ­չու­թեան նկա­տե­լի հատ­ուա­ծը զբա­ղած է այ­գե­գոր­ծու­թեամբ, դաշ­տա­վա­րու­թեամբ, անաս­նա­պա­հու­թեամբ: Իւ­ղատն­տե­սա­կան ար­տադ­րան­քի մէկ մա­սը հան­ուած է շու­կայ‘ վա­ճառ­քի:

Հա­յե­րը Խրի­մի մէջ ծա­ւա­լած են նա­եւ շի­նա­րա­րա­կան լայն գոր­ծու­նէ­ու­թիւն, կա­ռու­ցե­լով հո­գե­ւոր եւ քա­ղա­քաց­ի­ա­կան բազ­մա­թիւ շի­նու­թիւն­ներ: Միայն Քա­ֆա­յի մէջ 12-րդէն 16-րդ դար անոնք կա­ռու­ցած են շուրջ 30 եկե­ղե­ցի: Քա­նի մը տասն­եակ եկե­ղե­ցի­ներ կա­ռու­ցած են Սուր­խա­թի, Ղա­րա­սու­պա­զա­րի, Ար­մե­չի­թի, Արմ­ի­անս­քի բա­զա­րի, Սու­տա­քի մէջ եւ այ­լուր: Հայ­կա­կան նշա­նա­ւոր կա­ռոյց­նե­րէն են մին­չեւ օրս պահ­պան­ուած Ստա­րի Կրի­մի Ս. Խաչ վան­քը` իր տա­ճա­րով (1358), Քա­ֆա­յի Ս. Յով­հան­նէս Մկրտիչ (1348), Ս. Սար­գիս (13-րդ դար), Մի­քա­յէլ ու Գաբրի­էլ հրեշ­տա­կա­պե­տաց (1408) եւ Ս. Ստե­փա­նոս (1491) եկե­ղե­ցի­նե­րը, Պախ­չե­լի գիւ­ղի մօտ` Ս. Փրկիչ վան­քը (14-րդ դար): Հա­մա­լիր մեծ կա­ռոյց­ներ էին Քա­ֆա­յի հայ­կա­կան պաշտ­պա­նա­կան պա­րիս­պը (14-րդէն 15-րդ դար), հայ­կա­կան ջրմուղ­նե­րը Քա­ֆա­յի մէջ եւ Երկ­խա­րիսխ­եան ծո­վա­խոր­շի մէջ (14-րդ դար): Աւան­դա­կան եղած են աղ­բիւր-յու­շար­ձան­ներ կա­ռու­ցե­լը, խաչ­քա­րեր կանգ­նեց­նե­լը:

Դա­րեր շա­րու­նակ խրի­մա­հա­յե­րը առեւտ­րա­կան, քա­ղա­քա­կան, մշա­կու­թա­յին եւ եկե­ղե­ցա­կան սերտ կա­պեր պահ­պա­նած են Հա­յաս­տա­նի, Հայ­կա­կան Կի­լիկ­իոյ, ինչ­պէս նա­եւ հայ­կա­կան այլ գա­ղութ­նե­րու հետ: Մի­ա­ժա­մա­նակ, անոնք տար­բեր առիթ­նե­րով իրենց վրայ սե­ւե­ռած են այլ վայ­րե­րու մէջ ապ­րող ազ­գա­կից­նե­րու ու­շադ­րու­թիւնը: Էջմ­ի­ա­ծի­նէն, Երու­սա­ղէ­մէն ու հայ եկե­ղեց­ւոյ այլ կեդ­րոն­նե­րէն զա­նա­զան նպա­տակ­նե­րով եւ առա­ջին հեր­թին հան­գա­նա­կու­թիւն­ներ կա­տա­րե­լու հա­մար պար­բե­րա­բար պատ­ուի­րա­կու­թիւն­ներ եկած են Խրիմ: Հայ­րե­նի­քի հետ կա­պե­րու աշ­խու­ժաց­ման նպաս­տած են փո­խա­դարձ ուխ­տագ­նա­ցու­թիւն­նե­րը, մշա­կու­թա­յին գոր­ծիչ­նե­րու փոխայ­ցե­լու­թիւն­նե­րը եւ անոնց տե­ւա­կան գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը խրի­մա­հայ վան­քե­րուն եւ դպրու­թեան կեդ­րոն­նե­րուն մէջ: Խրի­մա­հա­յե­րը սերտ կա­պեր պահ­պա­նած են Պո­լի­սի եւ, մա­նա­ւանդ, լվո­վի ու շրջա­կայ լե­հա­հայ միւս գա­ղութ­նե­րու հետ: Այդ կա­պե­րու ար­տա­յայ­տու­թիւն­նե­րէն էր 1363-ին Քա­ֆա­յի հայ վա­ճա­ռա­կան­նե­րու նուի­րա­տուու­թեամբ Լվո­վի հայ­կա­կան մայր տա­ճա­րի կա­ռու­ցու­մը:p8-9 Feodosia_Armenian_church01

Օտար նուա­ճող­նե­րու տի­րա­պե­տու­թեան շրջա­նին, հա­յե­րը Խրի­մի մէջ են­թարկ­ուած են եռա­կի հար­կա­յին ճնշու­մի. անոնք զա­նա­զան հար­կեր եւ տուր­քեր վճա­րած են թա­թա­րա­կան, թրքա­կան եւ ճե­նո­վա­կան իշ­խա­նու­թիւն­նե­րուն: Թուրք-թա­թա­րա­կան աս­պա­տա­կու­թիւն­նե­րու եւ պա­տե­րազմ­նե­րու նա­խօր­եա­կին հար­կա­հա­ւա­քու­թիւնը վե­րած­ուած է թե­րակղզիի քրիս­տոն­եայ բնակ­չու­թեան սե­փա­կա­նու­թեան բա­ցա­յայտ բռնագ­րաւ­ման: Ատոր զու­գա­հեռ հայ հա­մայնք­նե­րը են­թարկ­ուած են մահ­մե­տա­կան հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թեան հա­լա­ծանք­նե­րուն:

1778-ին Թուրք­իոյ դէմ Խրի­մի հա­մար մղուած սուր պայ­քա­րի ժա­մա­նակ, Ռուս­իոյ կայս­րու­հի Կա­տա­րի­նէ Բ-ի կա­ռա­վա­րու­թիւնը, Խրի­մի խա­նը սնան­կաց­նե­լու եւ ռու­սա­կան ար­քու­նի­քէն տնտե­սա­պէս կախ­եալ ըլ­լա­լու վի­ճա­կի մէջ դնե­լու նպա­տա­կով` թե­րակղզի­էն տե­ղա­հա­նած է խա­նա­կան գան­ձա­տան գլխա­ւոր հար­կա­տու ժո­ղո­վուրդ­նե­րը` հա­յերն ու յոյ­նե­րը:

Ար­տա­գաղ­թի են­թարկ­ուած հա­յե­րը Ռու­սաս­տա­նի Տօնի շրջա­նին մէջ 1780-ին հիմ­նադ­րած են Նոր Նա­խի­ջե­ւան քա­ղա­քը եւ շրջա­կայ հայ­կա­կան հինգ գիւ­ղե­րը: Սա­կայն Խրի­մի Ռուս­իոյ մի­ա­ցու­մէն (1783) ետք, հա­յե­րը Նոր Նա­խի­ջե­ւա­նէն, Արեւմտ­եան Հա­յաս­տա­նէն եւ այլ վայ­րե­րէ սկսած են վերս­տին գաղ­թել եւ հաս­տատ­ուիլ Խրիմ: 1790-ին առա­ջի­նը Խրիմ (Ղա­րա­սու­պա­զար) վե­րա­դար­ձած է Եքա­թե­րի­նոս­լաւ տե­ղա­փոխ­ուած հայ կա­թո­ղի­կէ հա­մայն­քը: 18-րդ դա­րու վեր­ջա­ւո­րու­թեան Ռուս­իոյ մէջ հայ հա­մայնք­նե­րուն տրուած ար­տօ­նու­թիւն­նե­րը աւե­լի խթա­նած են հա­յե­րու ներ­հոս­քը Խրիմ: Անոնց թիւը 19-րդ դա­րու վեր­ջա­ւո­րու­թեան եւ 20-րդ դա­րու սկիզ­բին սկսած է հաս­նիլ շուրջ 20 հա­զա­րի, նե­րառ­եալ Սիմ­ֆե­րո­փո­լի մէջ` 2000, Սթա­րի Կրի­մի մէջ` 1750, Ղա­րա­սու­պա­զա­րի մէջ` 1800, Կեր­չիմէջ` 700, Թէ­ո­դոս­իոյ մէջ` 1000:

Ռու­սա­կան կա­ռա­վա­րու­թեան թոյլ­տուու­թեամբ, խրի­մա­հա­յե­րը հիմ­նած են իրենց ինք­նա­կա­ռա­վար­ման մար­մին­նե­րը` Սթա­րի Կրի­մի քա­ղա­քա­յին ռա­տու­շան եւ Ղա­րա­սու­պա­զա­րի հայ կա­թո­ղի­կէ դա­տա­րա­նը: Ընտ­րո­վի այդ մար­մին­նե­րը, որոնք գոր­ծած են շուրջ 70 տա­րի` 18-րդ դա­րու վեր­ջա­ւո­րու­թե­նէն մին­չեւ 1870-ի սկիզ­բը, վա­րած են նշուած քա­ղաք­նե­րու հայ հա­մայնք­նե­րու դա­տա­կան, վար­չա­կան, տնտե­սա­կան, քրէ­ա­կան եւ տուր­քե­րու գանձ­ման վե­րա­բե­րող գոր­ծե­րը:p8-9 Ivan-Constantinovich-Aivazovsky-xx-Evening-in-the-Crimea-Yalta-xx-Private-Collection

19-րդ – 20-րդ դար խրի­մա­հայ գա­ղու­թի տնտե­սա­կան կեան­քին մէջ շա­րու­նա­կած են առաջ­նա­յին դեր խա­ղալ առեւ­տու­րը, ար­հեստ­ներն ու ար­դիւ­նա­բե­րու­թիւնը: 19-րդ դա­րու 2-րդ կէ­սէն խրի­մա­հայ զօ­րա­ցած տնտե­սա­կան դրա­մագ­լու­խը թա­փան­ցած է նա­եւ երկ­րա­գոր­ծու­թեան եւ ար­դիւ­նա­բե­րու­թեան ոլորտ­նե­րը: Հայ գոր­ծա­տէր-ար­դիւ­նա­բե­րող­ներ, հո­ղա­տէ­րեր եւ առեւտ­րա­կան­ներ զգա­լի մաս­նակ­ցու­թիւն ու­նե­ցած են Ռուս­իոյ մի­ա­ցած Խրի­մի տնտե­սա­կան կեան­քի գրե­թէ բո­լոր բնա­գա­ւառ­նե­րու` եր­կա­թու­ղա­յին շի­նա­րա­րու­թեան, շո­գե­մե­քե­նա­յա­կան ար­տադ­րու­թեան, նա­ւա­շի­նու­թեան, ներ­քին եւ ար­տա­քին առեւ­տու­րի զար­գաց­ման գոր­ծին մէջ: 19-րդ դա­րու վեր­ջա­ւո­րու­թեան, Խրի­մի մէջ կը գոր­ծէ­ին 500-աւե­լի գոր­ծա­տէր-վա­ճա­ռա­կան­ներ:

Առա­ջին հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի (1914-1918) եւ ատոր ան­մի­ջա­պէս յա­ջոր­դած տա­րի­նե­րուն Խրի­մի մէջ ապաս­տան գտած են Թուրք­իոյ սեւ­ծով­եան ափե­րէն եւ այլ շրջան­նե­րէն գաղ­թած հա­զա­րա­ւոր հա­յեր: 1926-ին տե­ղի ու­նե­ցած է Խրի­մի Հա­մա­հայ­կա­կան հա­մա­գու­մա­րը, որու որո­շում­նե­րուն մէջ կա­րե­ւոր նշա­նա­կու­թիւն տրուած է Հա­յաս­տա­նի հետ մշա­կու­թա­յին-կրթա­կան կա­պե­րու սեր­տաց­ման, դպրո­ցա­կան գոր­ծի կազ­մա­կերպ­ման, խրի­մա­հայ գիւ­ղե­րուն մէջ մի­ա­տարր հայ բնակ­չու­թեան պահ­պան­մա­նը: 1920-1930-ին Խրի­մի մէջ տրուած են հա­յե­րէն շա­բա­թա­կան ռատի­ո­հա­ղոր­դում­ներ:

1930-ական թուա­կան­նե­րու 2-րդ կէ­սէն սկսեալ Խրի­մի մէջ, ռու­սա­հայ միւս գա­ղութ­նե­րու նման, հայ ազ­գա­յին մշա­կու­թա­յին կեան­քը ան­կում ապ­րած է: 1939-ի մար­դա­հա­մա­րի տու­եալ­նե­րով` Խրի­մի մէջ բնա­կած է 12,963 հայ:p8-9 ayvaz housep8-9 Feodosia_Aivazovsky_grave02

1944-ի Յու­նի­սին թա­թար­նե­րու եւ յոյ­նե­րու հետ խրի­մա­հա­յե­րը եւս, իբ­րեւ “ան­բաղ­ձա­լի տար­րեր“, աք­սոր­ուած են Ու­րա­լի եւ Կեդ­րո­նա­կան Աս­իոյ տար­բեր շրջան­ներ‘ տա­լով բազ­մա­թիւ զո­հեր աք­սո­րա­վայ­րե­րու ճա­նա­պարհ­նե­րուն: 1955-ին, անոնց անձ­նա­կան իրա­ւունք­նե­րը վե­րա­կանգ­նած են, սա­կայն առանց Խրիմ վե­րա­դառ­նա­լու եւ կրած տա­ռա­պանք­նե­րու դի­մաց փոխ­հա­տու­ցում պա­հան­ջե­լու իրա­ւուն­քի:

1980-ական թուա­կան­նե­րուն վեր­ջա­ւո­րու­թե­նէն ի վեր նկա­տե­լի է դարձ­եալ հա­յե­րու վե­րա­դար­ձը Խրիմ: 1989-ին խրի­մա­հա­յե­րու “Լոյս“ հա­սա­րա­կա­կան-մշա­կու­թա­յին կազ­մա­կեր­պու­թեան հի­մադ­րու­թեամբ հա­յե­րու վե­րա­դար­ձին կազ­մա­կերպ­ուած ըն­թացք հա­ղորդ­ուած է, եւ սկսած է իրա­գործ­ուիլ անոնց վե­րա­դար­ձի եւ տե­ղա­ւոր­ման պե­տա­կան ծրա­գի­րը: 1997-ին, ԵՈՒՆ­ԵՍՔՕ-ի հո­վանիի տակ, Խրի­մի գե­րա­գոյն խոր­հուր­դի եւ կա­ռա­վա­րու­թեան որո­շու­մով մեծ շու­քով նշուած է Գաբրի­էլ եւ Յով­հան­նէս Այ­վա­զոս­քի եղ­բայր­նե­րու ծննդեան 185-րդ եւ 180-րդ ծննդեան ամ­եակ­նե­րը:

2003-ի դրու­թեամբ, Խրի­մի հայ բնակ­չու­թեան թիւը հա­սած էր շուրջ 20 հա­զա­րի: Անոնց ազ­գա­յին կեան­քը 1993-էն ի վեր սկսած է կազ­մա­կեր­պել Խրի­մի հան­րա­պե­տու­թեան գե­րա­գոյն իշ­խա­նու­թեան կող­մէ պաշ­տօ­նա­պէս ճանչց­ուած Խրի­մա­հայ ըն­կե­րու­թիւնը: Եալ­թա, Թէ­ո­դոս­իա, Եւ­փա­թոր­իա քա­ղաք­նե­րուն մէջ կը գոր­ծեն հայ­կա­կան եկե­ղե­ցի­ներ, Խրի­մի հինգ քա­ղաք­նե­րուն մէջ` կի­րակ­նօր­եայ հայ­կա­կան դպրոց­ներ: 1998-ին Սիմ­ֆե­րո­փո­լի մէջ բաց­ուած է առա­ջին հայ­կա­կան գո­լէ­ճը: Խրի­մի հան­րա­պե­տու­թեան պատ­կե­րաս­փիւ­ռի հա­մա­կար­գին մէջ կը գոր­ծէ “Բա­րեւ“ հայ­կա­կան մի­ա­ժամ ծրա­գի­րը, շա­բա­թը հինգ ան­գամ եթե­րի վրայ է հա­յե­րէն ռատի­ո­ժա­մը, կը հրա­տա­րակ­ուի “Մաս­եաց աղաւ­նի“ թեր­թը: Սիմ­ֆե­րո­փո­լի, Եալ­թա­յի, Սե­ւաս­թա­փո­լի մէջ կը գոր­ծեն գե­ղա­րու­սե­տա­կան խմբակ­ներ: Նկա­տե­լի աշ­խա­տանք կը կա­տար­ուի հայ­կա­կան յու­շար­ձան­նե­րու վե­րա­կանգն­ման ուղ­ղու­թեամբ: Պար­բե­րա­բար կը կա­տար­ուին հայ մշա­կոյ­թի օրեր Հա­յաս­տա­նի ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան խում­բե­րու եւ ան­հատ ար­ուես­տա­գէտ­նե­րու մաս­նակ­ցու­թեամբ:

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles