ՄԵՐ ԱՐ­ԺԷ­ՔԱ­ՒՈՐ ԱՐԻՒՆԸ. . .

0 0
Read Time:18 Minute, 41 Second

 

 

ՄԱՐԻ ՌՈԶ ԱԲՈՒՍԷՖԵԱՆ

 

                “Ար­եան այն կա­թի­լը, որ պահ­պա­նել է

                                   հայ ժո­ղո­վուր­դը` ար­ժէ­քա­ւոր արիւն է:

                                             Նրա­նից կը ծնուի հե­րո­սա­կան ժո­ղո­վուրդ“

Անա­թոլ Ֆրանս

 

Այս գնա­հա­տա­կա­նը օտար մտա­ծող է տուել մեզ եւ մենք բա­ւա­րար­ուել ենք միայն պա­տեհ ու ան­պա­տեհ առի­թով այն մէջ­բե­րե­լով, դրա­նով հպար­տա­նա­լով:

Եր­բեք չենք թա­փան­ցել մի ամ­բողջ պատ­մու­թիւն ընդգր­կող այս տո­ղե­րի խոր­քը, եր­բեք չենք փոր­ձել իրա­կա­նաց­նել տար­բեր վի­ճա­կում մեզ տես­նե­լու, այս օտար մտա­ծո­ղի ձգտու­մը, չէ՞ որ գնա­հա­տա­կա­նից պատ­գամ է ծնւում նա­եւ:

Ո՞ւր ան­հե­տա­ցաւ այն ար­ժէ­քա­ւոր արիւնը, որը տե­սել ու զգա­ցել էր մեր մա­քա­ռող ժո­ղովր­դի մէջ ֆրան­սա­ցի այս գրո­ղը: Ի՞նչ պա­տա­հեց, որ մեր ար­ժէ­քա­ւոր արիւնը, յան­կարծ ար­ժեզրկ­ուեց այն­քան, որ մենք 98 տա­րի­ներ ի վեր չկա­րո­ղա­ցանք ոչ միայն Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հե­տե­ւան­քով մեզ­նից խլուած իրա­ւունք­նե­րի պա­հան­ջա­տէ­րը դառ­նալ, մեր միլի­ո­նա­ւոր չա­րա­չար տան­ջա­հար եղած ան­մեղ զո­հե­րի արիւնը ար­ժե­ւո­րել, այլ մին­չեւ օրս ազ­գո­վին, նոյ­նիսկ մօ­տա­ւոր ծրա­գիր չու­նենք այդ նպա­տա­կի հա­մար:

Տե­ղին ու ան­տե­ղի ամէն ան­գամ, հայ­րե­նի երկ­րի մտա­ւո­րա­կան­նե­րը մեզ յիշեց­նում են, որ այ­սօր­ուայ մեր հան­րա­պե­տու­թիւնը եր­րորդն է, որ եթէ չլի­նէր Սո­վե­տա­կան Հա­յաս­տա­նը, չէ­ինք ու­նե­նայ նա­եւ այ­սօր­ուայ Հա­յաս­տա­նը: Մո­ռա­նա­լով, որ առա­ջին Հան­րա­պե­տու­թեան ժա­մա­նակ ար­դէն սկիզբ էր դրուել մեր երկ­րի գո­յու­թեան եւ աւե­լին` այդ դժո­խա­յին պայ­ման­նե­րում մեր այդ կա­ռա­վա­րու­թեան ծրա­գիր էր դար­ձել ազ­գա­յին կա­րե­ւո­րա­գոյն` փոխ հա­տուց­ման հար­ցը, որի գոր­ծըն­թա­ցը դա­դա­րեց­ուեց այդ նոյն սո­վե­տա­կան կար­գե­րի հաս­տատ­մամբ եւ մին­չեւ օրս էլ դա­դա­րեց­ուած է եւ որի շնոր­հիւ ազ­գա­յին հար­ցը ջնջուեց: Որ երկ­րի հա­մար ամե­նա­ծանր օրե­րին մեր Դաշ­նակ­ցա­կան Պե­տու­թիւնը լրջօ­րէն զբաղո­ւել եւ պե­տա­կան հիմք էր դարձ­րել այդ հար­ցը:

Մեր առա­ջին Հան­րա­պե­տու­թեան ժա­մա­նա­կից են պահ­պան­ուած շատ փաս­տաթղ­թեր, որոնք հաս­տա­տում են ոչ միայն մեր դէմ կա­տար­ուած Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը, այլ մեր ու­նեց­ուած­քի, հարս­տու­թեան կո­ղո­պու­տի փաս­տաթղ­թե­րը եւ ար­տա­սահ­ման­եան ո՞ր երկ­րում, ո՞ր բան­կե­րում են պահ­ւում հա­յե­րից խլուած այդ փո­ղերն ու թան­կար­ժէք իրե­րը:

70թ. կէ­սե­րին Մ.Ա.Կ.-ի գլխա­ւոր քար­տու­ղա­րի տե­ղա­կա­լի յա­տուկ օգ­նա­կան, մի­ջազ­գա­յին իրա­ւունք­նե­րի եւ տա­րած­քա­յին վէ­ճե­րի կար­գա­ւոր­ման գծով մաս­նա­գէտ, Եու­րի Բար­սե­ղո­վը, որը մի շարք գրքեր ու յօդ­ուած­ներ ու­նի հրա­տա­րա­կած ժո­ղովրդ­նե­րի իրա­ւունք­նե­րի դիւա­նա­գի­տու­թեան մա­սին, հիմ­նա­կա­նում մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թեան եւ մեր իրա­ւունք­նե­րի պա­հանջ­նե­րի հարցն է ար­ծար­ծում: “Հա­յե­րի Ցե­ղաս­պա­նու­թեան Հա­մար Նիւ­թա­կան Պա­տաս­խա­նա­տուու­թեան Մա­սին“ բրո­շիւ­րում նա մատ­նան­շում է, թէ օրի­նա­կան հիմ­քով ինչ­պէս փոխ հա­տու­ցում ստա­նանք, ինչ­պէս պաշտ­պա­նենք մեր իրա­ւունք­նե­րը:

Ամե­նա­վայ­րագ մի­ջոց­նե­րի կի­րառ­մամբ մենք կորց­րել ենք միլի­ո­նա­ւոր ժո­ղո­վուրդ, զրկուել հայ­րե­նի­քից, որի տա­րած­քը ինն ան­գամ գե­րա­զան­ցում է այ­սօր­ուայ մեզ հա­սա­ծից: Իսկ եթէ հաշ­ուի առ­նենք նա­եւ այն առե­ւանգ­ուած, բռնի հա­ւա­տա­փոխ­ուած ու զի­նուո­րա­կան ծա­ռա­յու­թեան մէջ օգ­տա­գործ­ուած երի­տա­սարդ­նե­րին, աք­սո­րի ճա­նա­պար­հին առե­ւանգ­ուած ու ստի­պո­ղա­բար թուր­քե­րի, քուր­տե­րի, արաբ­նե­րի ու չե­չեն­նե­րի հետ ամուս­նա­ցած­նե­րին, որոնց մա­սին նոր-նոր ենք խօ­սում եւ որոնց մի մա­սը կա­մաց-կա­մաց դուրս է գա­լիս իր եր­կա­րա­տեւ տան­ջա­լից թաքս­տո­ցից ու յայ­տա­րա­րում հա­յի իր պատ­կա­նե­լիու­թիւնը, հաշ­ուէք թէ մեր կո­րուստ­նե­րը որ­քա­նի են հաս­նում եւ մեր այս ձեռն­պահ վի­ճա­կը մեզ դէ­պի ո՞ւր է տա­նում:

Գու­ցէ մենք էլ մեզ հետ կա­տար­ուա­ծին ար­դէն վե­րա­բեր­ւում ենք, որ­պէս հե­ռա­ւոր դժբախտ իրա­դար­ձու­թիւն, բա­ւա­րար­ուե­լով միայն Ցե­ղաս­պա­նու­թեան յի­շատ­ակ­ման քայ­լար­շաւ­նե­րով, հո­գե­հան­գիստ­նե­րով եւ օտար հիւ­րե­րի մի քա­նի վայրկ­եան մեր ոգե­կոչ­ման ձեռ­նարկ­նե­րի ելոյթ­նե­րով:

Որ­քան էլ այ­սօր հա­մա­ցան­ցե­րը լեց­ուած են մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թեան նիւ­թե­րով, դարձ­եալ մեր պար­տա­կա­նու­թիւնն է, որ նոր սե­րուն­դին պատ­րաս­տենք ամ­բողջ խո­րու­թեամբ ըն­կա­լե­լու մեզ հետ կա­տար­ուա­ծը:

1919 Փետր­ուա­րին, Գեր­ման­իոյ Արտ­գործ նա­խա­րար` Օտ­տօ Գո­պէր­տը, կան­խա­տե­սե­լով մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մէջ իրենց էլ հաս­նող պա­տաս­խա­նա­տուու­թեան հար­ցը, սար­սա­փով նշել է, որ “Դա ահա­ւոր մե­ղադ­րանք է, որից հար­կա­ւոր է փրկուել թէ­կուզ ֆի­նան­սա­կան կո­րուստ­նե­րով“: Ըստ տոքթ. Լեփ­սիու­սի` 1919թ թուր­քե­րի բռնագ­րա­ւած հայ­կա­կան ու­նեց­ուած­քի ար­ժէ­քը գնա­հատ­ուել է 1000,000000 մարկ.

Իսկ իրենց` Օս­ման­եան կայս­րու­թիւ­նում հա­յե­րին հասց­ուած նիւ­թա­կան վնա­սի յա­տուկ յանձ­նա­ժո­ղո­վի գնա­հատ­մամբ, այդ ար­ժէ­քը կազ­մել է, 3 միլ­ի­առ 750 միլի­ոն տո­լար, որը հաս­տա­տել է նա­եւ ամե­րիկ­եան Քոնկ­րէ­սը:

Այս­պի­սով, հա­մա­ձայն մի­ջազ­գա­յին գոր­ծող օրէնք­նե­րի, մեր Ցե­ղաս­պա­նու­թեան նիւ­թա­կան պա­տաս­խա­նա­տուու­թիւնը կրում են նա­եւ “այն պե­տու­թիւն­նե­րը որոնք իւ­րաց­րել են մեր ժո­ղովր­դից կո­ղոպտ­ուած հարս­տու­թիւն­նե­րը“: Ահա թէ ին­չու նրան­ցից ոմանք առա­ջի­նը դար­ձան մեր դէմ կա­տար­ուած Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նա­չող­նե­րը, իրենց փրկե­լով մեղ­սա­կից լի­նե­լու պա­տաս­խա­նա­տուու­թիւ­նից: Բայց արդ­եօ՞ք նրանց պէտք է ազա­տել նիւ­թա­կան պա­տաս­խա­նա­տուու­թեան օրէն­քից:

Ինչ­պէս գի­տէք, Լոս Ան­ճե­լըս-ի Վ. Եղ­իայ­եան Իրա­ւա­բա­նա­կան գրա­սեն­եա­կը մի քա­նի ան­հատ­նե­րի ու­նե­ցած փաս­տաթղ­թե­րով հե­տապն­դում է այդ դա­տը, բայց դա ան­հա­տա­կան բնոյթ է կրում եւ ոչ պե­տա­կան:

Փրո­ֆե­սոր Վ. Տատր­եա­նը ստուգ­ուած փաս­տեր ու­նի թէ որ տա­րած­քում հա­յե­րից որ­քան ոս­կի, գոր­գեր, թան­կար­ժէք իրեր են կո­ղոպտ­ուել: “Հա­յե­րի ջար­դը կազ­մա­կեր­պիչ­նե­րից Տի­ար­պէ­քի­րի նա­հան­գա­պե­տը, Հա­լէպ ժա­մա­նեց մի գնաց­քով, որ Պո­լիս էր տա­նում 48 արկղ ոս­կեր­չա­կան իրեր, եր­կու լի­քը սնտուկ ակ­նե­ղէն“, սրանք փաս­տա­ցի պահ­պանուած տե­ղե­կու­թիւն­ներ են:

1924թ. Դեկ. 19-ին “Ճում­հուրի­էթ“ թեր­թում Էրզ­րու­մի նախ­կին ճե­նե­րալ-նա­հան­գա­պետ Հա­սան Տաք­սի­նը հար­ցազ­րոյ­ցում իր կա­շին պա­տաս­խա­նա­տուու­թիւ­նից ազա­տե­լու հա­մար յայտ­նել է, որ իրենց շրջա­նի հա­յու­թեան բան­կա­յին բո­լոր տի­բո­զիտ­նե­րը յանձն­ուել են երկ­րի ֆի­նան­սա­կան նա­խա­րա­րու­թեա­նը, եւ թէ ինչ­պէս Ճե­մալ պէ­յը եւ բան­կի տնօ­րէն Ճե­լալ պէյը մի­ա­սին բան­կա­յին այդ հա­շիւ­նե­րի կնքած ծրար­նե­րը տա­րել են Սթամ­պուլ եւ յանձ­նել ֆի­նանս­նե­րի նա­խա­րա­րու­թեան:

“Քա­նի որ տու­եալ ան­ձինք, այս դէպ­քում ոչ թէ ան­հատ, այլ միլի­ո­նա­ւոր­ներ են, որոնք սպանն­ուած են, նրանց ու­նեց­ուած­քը, կո­րուստ­նե­րը, հո­ղա­յին բռ­նագ­րա­ւուած տա­րածք­նե­րը ոչ միայն վե­րա­դարձ­ուե­լու է կեն­դա­նի մնա­ցած ժո­ղովր­դին, այլ փոխ­հա­տուց­ուե­լու է նա­եւ բա­րո­յա­կան վնա­սը` նիւ­թե­ղէն ար­ժէ­քով“- այս­պէս է սկսում իր յօդ­ուա­ծը Բար­սե­ղո­վը եւ շեշ­տում, որ խօս­քը բա­ւա­կան պատ­կա­ռե­լի գու­մար­նե­րի մա­սին է եւ աւե­լաց­նում, որ քչերն են պատ­կե­րաց­նում, թէ ինչ­պի­սի ծա­ւալ­նե­րի է հաս­նե­լու փոխ­հա­տու­ցու­մը:

Իսկ մենք ոչ միայն լռում ենք, ոչ միայն մի ամ­բողջ երկ­րա­մա­սի ու ու­նեց­ուած­քի կո­րուստ պա­հանջ ենք դարձ­նում, այլ փոր­ձե­ցինք եւ դեռ ու­ժի մէջ ենք պա­հում, մեր իրա­ւունք­նե­րի զի­ջու­մով հա­մա­ձայ­նա­գիր կնքել մեր թշնա­մու հետ: Մի՞­թէ մեր կո­րուստ­նե­րը եւ հայ­րե­նի տա­րած­քը առ ու ծա­խի են­թա­կայ է: Բայց բա­րե­բախ­տա­բար, առայժմ Ար­ցա­խի առ­կախ­ուած հար­ցը, նոյն թշնա­մուն ետ պա­հեց մեզ հա­մար կոր­ծա­նա­րար այդ հա­մա­ձայ­նու­թիւ­նից:

Քա­նի որ Ար­ցա­խի հար­ցը շօ­շափ­ուեց ու­զում եմ նա­եւ շեշ­տել, որ մենք նոյ­նիսկ չկա­րո­ղա­ցանք Սում­կա­յի­թի, Պաք­ուի մեր նո­րօր­եայ ջար­դե­րի հա­մար ծպտուն հա­նել, մեր ժո­ղովր­դի այդ հատ­ուա­ծի կո­րուստ­նե­րի հա­մար նիւ­թա­կան պա­հանջ ներ­կա­յաց­նել թշնա­մուն: Դա էլ 98 տար­ուայ հե­ռա­ւո­րու­թիւն չու­նէր:

Չկա­րո­ղա­ցանք Ար­ցա­խի տա­պալ­ուած, գետ­նին հա­ւա­սա­րեց­րած գիւ­ղե­րի` թուեմ մէ­կը, Հադ­րու­թի շրջ. Արա­քիւլ գիւ­ղը, 500 տուն հիմ­քից ոչն­չաց­ուած, տասն­եակ­նե­րով ճար­տա­րա­պե­տա­կան կա­ռոյց­ներ, հա­զա­րա­ւոր տա­պա­նա­քա­րեր, աւեր­ուած ու պղծուած գե­րեզ­մա­նոց­ներ, որ մէ­կը յի­շա­տա­կել, այս ամէ­նը ար­ժե­ւո­րել ու պա­հանջ դարձ­նել դեռ մեզ­նից պա­հանջ ու­նե­ցող թշնա­մուն:

Մենք յաղ­թող լի­նե­լով հան­դերձ, այ­սօր յայտն­ուել ենք պաշտ­պա­նուո­ղի կար­գա­վի­ճա­կում եւ դեռ առ ու ծա­խի ենք են­թար­կում մեր իրա­ւունք­նե­րը:

Եթէ մենք իրա­պէս ազատ ան­կախ պե­տա­կա­նու­թիւն ու­նենք, ապա ին­չո՞ւ դեռ ժո­ղո­վուր­դը փախ­չում է իր հո­ղից մո­ռա­ցած եւ ջարդ եւ պա­հանջ, երբ զրկուած է հա­սա­րակ մարդ­կա­յին կե­ցու­թեան իրա­ւուն­քից, երբ ազ­գա­յին պա­հանջ­նե­րը մարդ­կա­յի­նի հետ մի­ա­սին ոտ­նա­տակ են ար­ուած, ապա ո՞ւր է այդ պե­տու­թիւն կոչ­ուած հաս­տա­տու­թիւնը:

Մենք միշտ թե­րագ­նա­հա­տել ենք մեր թշնա­մու դիւա­նա­գի­տա­կան փայ­լուն կա­րո­ղու­թիւնը եւ միշտ շեշ­տում ենք, որ եթէ օրի­նակ մեր թշնա­մին աւե­լի բա­րե­կիրթ ու քա­ղա­քա­կան հե­ռա­տե­սու­թեամբ օժ- տուած եր­կիր լի­նէր, մեր վի­ճա­կը այլ կը լի­նէր: Իսկ մեր թշնա­մու քայ­լե­րը մեզ ստի­պում են այլ եզ­րա­կա­ցու­թեան յան­գել:

Բե­րեմ մի մէջ­բե­րում Զ. Բա­լայ­եա­նի “Օճախ“ գըր­քից: “Գտնուե­լով Ամաս­իա­յի շրջա­նում ապ­շում էի մեր կար­ճա­տե­սու­թիւ­նից-գրում է նա: – 50-ական թուա­կան­նե­րին այդ շրջա­նում ու­նէ­ինք Կար­մի­րա­ւան, Գե­տա­շէն, Նո­րաղ­բիւր, Սե­ւաղ­բիւր գիւ­ղե­րը: 60-ական­նե­րին այդ գիւ­ղերն այ­լեւս չկա­յին, հայ­կա­կան հո­ղի վրա­յից ան­հե­տա­ցել էին հայ­կա­կան գիւ­ղե­րը, իսկ թուր­քե­րը բնակ­չու­թեան 90 տո­կոսն էին կազ­մում: Թուրք­ի­ան հի­ա­նա­լի գի­տէր այն աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան շա­հի մա­սին, որ հե­տա­գա­յում կա­րող էր տալ այդ շրջա­նը: Թուրք­իա­յի հետ այդ Սահ­մա­նը հարթ, վա­րած դաշտ էր: Ոչ խոր կիր­ճով հո­սող գետ կայ, ոչ բարձր լեռ­նաշղ­թայ` գա­գա­թին դրուած սահ­մա­նագ­ծա­յին նշա­նով“:

Վեր­ջերս լսում էի նա­խա­գահ Ս. Սարգս­եա­նի հար­ցազ­րոյ­ցը լրագ­րող­նե­րի հետ: Եր­կու ժամ տե­ւած այդ հար­ցազ­րոյ­ցում, ոչ մէկ հարց եղաւ մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թեան, մեր ազ­գա­յին իրա­ւունք­նե­րի մա­սին, այն դէպ­քում, երբ ոտ­քի վրայ հապ­ճէպ հար­ցազ­րոյց չէր եւ լրագ­րող­նե­րը, բո­լորն էլ երի­տա­սարդ, կա­րող էին գո­նէ իրենց ապա­գա­յին վե­րա­բե­րող հար­ցադ­րում դնել, իրենց հետ ազատ հար­ցազ­րոյ­ցի նստած նա­խա­գա­հի առ­ջեւ:

Սա մէկ ան­գամ եւս հաս­տա­տում է, թէ մենք որ­քան ան­տար­բեր ենք մեր ազ­գա­յին հե­ռան­կա­րի հան­դէպ:

Աւե­լի ցա­ւա­լին այն է, որ մեր նոր սե­րուն­դը տեղ­եակ չէ նոյ­նիսկ մեր ճշգրիտ սահ­ման­նե­րին: Եթէ նրանց հարց­նէք թէ­կուզ Մեղ­րու եւ Նա­խի­ջե­ւա­նի մա­սին զար­մա­ցած ձեր երե­սին կը նա­յեն, կամ առն­ուազն հա­մա­ցան­ցին օգ­նու­թեան կը կան­չեն: Մենք աշ­խա­տանք չենք տա­նում մեր սե­րուն­դին մեր հո­ղին եւ մեր ազ­գա­յին իրա­ւունք­նե­րին կա­պե­լու:

Ես ար­դէն եր­կար տա­րի­ներ շե­փո­րա­հա­րում եմ, որ սփիւռ­քա­հա­յու­թիւնը պի­տի մի­աս­նա­կան ձայն դառ­նայ եւ մեր պե­տու­թիւ­նից պա­հան­ջի, իր պա­հան­ջա­տի­րու­թիւնը պե­տա­կան հիմք դարձ­նել: Որով­հե­տեւ տե­ղի ժո­ղո­վուր­դը ան­տար­բեր է մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թեա­նը, իսկ մենք չենք կա­րող նե­րել եւ զի­ջել մեր միլի­ո­նա­ւոր հա­րա­զատ­նե­րի զանգ­ուա­ծա­յին վայ­րագ ոչն­չա­ցու­մը եւ մեր սե­րուն­դին պատ­կա­նող մեր ու­նեց­ուած­քի‘ հո­ղա­յին տա­րած­քից սկսած մին­չեւ մեր պա­պե­նա­կան տնե­րի բռագ­րա­ւու­մը:

Թուրք­ի­ան իր այ­սօր­ուայ ժո­ղովր­դով ոչ միայն չի ըն­դու­նում, այլ ամ­բող­ջո­վին փոր­ձում է կտրել իրեն իր նա­խորդ իշ­խա­նու­թիւն­նե­րից, յայ­տա­րա­րե­լով, որ սա այ­լեւս թա­լէ­ա­թի թուրք­ի­ան չէ: Եթէ այդ­պէս է, հա­պա ին­չո՞ւ1943թ այդ ոճ­րա­գոր­ծի աճիւնը Պեռ­լի­նից տե­ղա­փո­խե­ցին Ստամ­պուլ եւ մեծ շու­քով թա­ղե­ցին Ազա­տու­թեան Բլու­րում: Հա­պա ին­չո՞ւ­մին­չեւ այ­սօր յար­գան­քով յի­շա­տա­կում են նրա մահ­ուան օրը: Պատ­կե­րաց­նում եմ ինչ­պէ՞ս պի­տի վար­ուէ­ին հրեա­նե­րը, եթէ են­թադ­րենք Գեր­ման­ի­ան նշէր Հիթ­լը­րի մահ­ուան, կամ ծննդեան օրը:

Եւ այս­պէս առանց վեր­լու­ծե­լու, մեր մէջ ան­գամ օրէ­օր, աւե­լա­նում է մեր թշնա­մուն նե­րող­նե­րի թիւը, թուր­քե­րի հետ մի­ա­սին յայ­տա­րա­րում են, որ այ­սօր­ուայ թուրք ժո­ղո­վուր­դը մեղք չու­նի, որ դա երիտ­թուր­քե­րի գործն էր: Բայց չէ՞, որ կա­ռա­վա- րու­թեան հետ մի­ա­սին թուրք ժո­ղո­վուր­դը մաս­նա­կից դար­ձաւ մեր կո­տո­րա­ծին եւ այ­սօր նրանց սե­րուն­դը տէր ու տի­րա­կան է դար­ձել իր ծնող­նե­րի ձեռ­քով տան­ջա­հար սպան­ուած միլի­ո­նա­ւոր­նե­րի հո­ղին ու ու­նեց­ուած­քին:

Հա­մոզ­ուե­լու հա­մար կար­դանք վե­րապ­րող­նե­րի սա­կաւ յու­շագ­րու­թիւն­նե­րից տո­ղեր‘

“Յու­նիս 2, 1915-ին. Մա­լա­լաթ­իա­յէն դէ­պի Տիգ­րա­նա­կերտ ճամ­բայ հա­նե­ցին մե­զի: Հօրս կռնա­կէն տա­պա­րով ճեղ­քե­ցին մեր աչ­քե­րուն առ­ջեւ“:

“Փրոֆ. Լիւ­լէճ­եան բան­տար­կե­լով զա­նա­զան տան­ջանք­նե­րու են­թար­կե­ցին, եղունգ­նե­րը քա­շե­ցին, մեռց­նե­լու աս­տի­ճան գա­նա­կո­ծե­լէ վերջ, գլու­խը եր­կա­թէ շրջա­նա­կի մը մէջ առած ճզմե­ցին“:

“Խար­բեր­դէն ելանք 1000 հո­գի­նոց կա­րա­ւա­նով եւ եր­կու ամիս ճամ­բոր­դե­լէ վերջ Հա­լէպ հա­սանք 30 հոգի­ով, կի­սա­մեռ“:

“Փայ­տի հար­ուած­նե­րուն կսկի­ծը եւ բաց­ուած արիւնլ­ուայ վէր­քերս կը տան­ջէ­ին ին­ծի: Կար­ծես այդ չէր բա­ւէր, երբ ար­տի եզեր­քը քա­նի մը թուրք դէմս ելան: Մին ըսաւ‘ ճեղ­քենք փո­րը, թե­րեւս դրամ ել­լայ: Մէկ ու­րի­շը թէ, շատ փոքր է, աղիք­նե­րը նեղ են, բան մը չկայ հոն, աւե­լի լաւ է ծե­ծենք ու ջու­րը նե­տենք, որ սատ­կի: Ցան­կա­պա­տէն ձօ­ղեր քա­շե­ցին եւ սկսան ամ­բողջ ու­ժով հար­ուա­ծել: Իմ վէր­քե­րուս վրայ բազ­մա­թիւ վէր­քեր աւելց­նե­լէ ետք ին­ծի ջու­րը նե­տե­ցին“:

Ի՞նչ էր արել իմ ժո­ղո­վուր­դը, որ այս վայ­րա­գու­թեան են­թարկ­ուեց: Սա դեռ մէկ եր­կու անն­շան մէջ­բե­րում է միայն:

Եւ դեռ ասում են թուրք ժո­ղո­վուր­դը մե­ղա­ւոր չէ:

“Ու­զում էի կան­չել Մայ­րիկ, ու վա­զել նրա ետե­ւից, բայց քա­րա­ցած մնա­ցի իմ տե­ղում“: Լե­ւոն-Զա­ւէն Սիւր­մել­եա­նի տո­ղերն են սրանք: Մարդ, որը որ­քան էլ մեծ յա­ջո­ղու­թեան ու ճա­նաչ­ման հա­սաւ Ամե­րի­կա­յում, մի­եւ­նոյն է չկա­րո­ղա­ցաւ իր հո­գուց, իր յի­շո­ղու­թիւ­նից ջնջել, գո­նէ խու­նաց­նել, աք­սո­րի ելած մօ­րից, հա­րա­զատ­նե­րից բա­ժան­ուե­լու փոքր երե­խա­յի այդ պա­հի ապ­րում­նե­րը: Այն մին­չեւ իր կեան­քի վեր­ջը հե­տապն­դեց իրեն:

“Անօ­թու­թիւնը եւ թուր­քին սար­սա­փը չէ­ին կրնար այն­քան խոր­տա­կել զիս, որ­քան տու­նին կա­րօ­տը“ գրող Շա­ւարշ Նար­դու­նու ապ­րած տա­ռա­պանքն է սա:

Ճա­կա­տագ­րի ան­բա­ցատ­րե­լի պա­տե­հու­թեամբ փրկուած հա­րիւր հա­զա­րա­ւոր հայ մա­նուկ­ներ, ին­չո՞ւ պի­տի ակա­նա­տես լի­նէ­ին իրենց հա­րա­զատ­նե­րի բար­բա­րոս մահ­ուան, ին­չո՞ւ պի­տի որ­բա­նա­յին ու իրենց ողջ կեան­քի ըն­թաց­քում կա­րօ­տէ­ին իրենց հա­րա­զատ­նե­րի շուն­չով ու հո­տով լեց­ուած տա­քուկ տնե­րը, ուր իրենց չա­րա­չար սպան­նած թշնա­մու լա­կոտ­ներն են հա­սակ առ­նում:

Եթէ ձեր սրտե­րում այն­քան ան­տար­բե­րու­թիւն ու­նէք մեր միլի­ո­նա­ւոր ան­մեղ զո­հե­րի թա­փած ար­եան, նրանց դէմ գործ­ուած վայ­րա­գու­թեան հան­դէպ, ու­րեմն նե­րե­ցէք թշնա­մուն, բայց յի­շեք, մեծ մտա­ծող Ա. Ֆրան­սի բնու­թագ­րու­մը‘ որ այդ արիւնը ար­ժէ­քա­ւոր է, ու­րեմն եւ չի կա­րող ան­հե­տե­ւանք չո­րա­նալ ու մո­ռաց­ուել:

Թուր­քը պար­տա­ւոր է հա­տու­ցել ե՛ւ այդ թա­փած ար­ժէ­քա­ւոր ար­եան, ե՛ւ մեզ­նից խլած իւ­րա­քան­չիւր թիզ հո­ղի եւ ու­նեց­ուած­քի հա­մար, քան­զի մենք Պա­հան­ջա­տէր ենք նոյ­նիսկ հա­րիւր տա­րի անց:

 

 

Սան Ֆրան­սիս­քօ

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles