ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 100-ԱՄԵԱԿԻ ԱՌԻԹՈՎ.- ՏԵՍԱԲԱՆ ԵՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՉ` ԷՏՈՒԱՐՏ ՊԵՐՆՇԹԱՅՆ (1850-1932)

0 0
Read Time:7 Minute, 41 Second

p7
 

ՀԱՄՕ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ

Գերմանիա

“Ոչ մէկ հայ այսօր չի մտածէր բաժնել Հայաստանը Թուրքիայէն։ Ինչ երազներ ալ ունենան հայերը հեռու ապագայի նկատմամբ, անոնք բոլորը լաւ գիտեն, որ դեռ շատ երկար տարիներու ընթացքին՝ չպէտք է մտածեն անկախ Հաաստանի մասին։ Այսպիսի երազ մը վեր է բոլորովին անոնց կարողութենէն, նոյնիսկ այն կուսակցութեան կարողութենէն, որ կը կրէ յեղափոխական կուսակցութեան անունը“։

 

ԷՏՈՒԱՐՏ ՊԵՐՆՇԹԱՅՆ (Պերլին, Յունիս 26, 1902)

Ռայխսթակի (Ազգային Ժողով) նիստի ընթացքին

 

“Եւրոպայի Հայ Ուսանողական Միութեան“ ջանքերով ասկէ հարիւր տարի առաջ Գերմանիոյ զանազան քաղաքներուն մէջ, տեղի ունեցած են Հայի եւ Հայաստանի մասին բանախօսութիւններ եւ հրապարակային ցոյցեր ի շահ Հայաստանի եւ Մակեդոնիայի։

Հայկական Դատի շուրջը համախմբուած էին նշանաւոր եւրոպացիներ, որոնք աշխատած են գէթ մասամբ թեթեւացնել հայ ժողովուրդի տառապանքները եւ նպաստել հայկական արդար պահանջներու իրագործման։p7 Bernstein_Eduard_1895

Հռչակաւոր դանիացի գրող Գէորգ Պրանթէսը Պերլինի մէջ դասախօսած է թրքական կառավարութեան սարսափները, եւ նկարագրած է Սասունի եւ ուրիշ շրջաններու կոտորածները։ Ուրուագծելով հայոց հարցի պատմութիւնը եւ շեշտելով կնճռոտխնդրին. ո՞վ է արդեօք պատասխանատուն հայկական մեծ ողբերգութեան համար.¬

“Առանց Գերմանիայի բարեկամութեան՝ Թուրքիան անկարող էր գործել 19¬րդ դարու ամենամեծ ոճիրը“։

Այդ տարիներուն Էտուարտ Պերնշթայնը մէկն էր այն լուսամիտ եւ առաջաւոր եւրոպացիներէն, որոնք այնպէ՜ս անկեղծօրէն օգնեցին հայ ազատագրական շարժման, մինչեւ մահ մնացին հայ ժողովուրդի անդաւաճան բարեկամներու շարքին մէջ։

Մարտ 20, 1902¬ին, Պերլինի մէջ 3.000 հանդիսականներուն առաջ, միջազգային ընկերվարական հեղինակաւոր դէմքերէն մէկը՝ գերման ընկերվարական կուսակցութեան անդամ՝ Էտուարտ Պերնշթայնը խօսած է հետեւեալ ճառը.¬

,Հայ ժողովուրդին մենք չենք ճանաչեր, ան հեռու է միջազգային հաղորդակցութենէն եւ ասկէ քիչ առաջ շատ շատերը եւրոպացիները գաղափար անգամ չունէին անոր գոյութեան մասին։ Բայց հայ ժողովուրդը շատ հետաքրքրական է մեզ համար, Հայկական Հարցը մաս մըն է Արեւելեան մեծ խնդրին, որը դեռ պիտի շարունակէ խռովեցնել միջազգային խաղաղութիւնը։

,Թուրքիայի ամբողջ վարչական օրէնքը միայն մահ կը բերէ հպատակ ժողովուրդներուն,թուրք ցեղը իրաւունք չի տար, որ ուրիշ ցեղերը առաջ երթան եւ առհասարակ մշակոյթ առաջ ընթանայ։ Թուրքիան կը բճացնէ Հայաստանի պէս վայրերը, որոնք դրախտ կարող էին դառնալ։ Որո՞նք են արդեօք թուրք ժողովուրդի ,լաւ յատկութիւնները“, որ մասամբ մարդիկ կը շեշտեն յաճախ։ Նուաճող ազնուականութեան բարբարոս յատկութիւններն են անոնք եւ ուրիշ ոչինչ։

,Եթէ այլեւայլ ցեղեր Թուրքիոյ հպատակութեան տակ դարերու ընթացքին պահպանել են իրենց կրօնը եւ ազգայնական ստացուածքները ¬ այդ ապացոյց չէ թրքական համբերութեան, այլ միայն այն փաստի՝ որ թուրք ցեղը իբրեւ նուաճող տարր՝ անընդունակ է եղել մարսել այլ դաւան տարրերը։ Կայսերական¬պապական բռնապետութիւն է Թուրքիան, սուլթանը՝ անոր աշխարհական եւ միանգամայն կրօնական գլուխը։ Այդ իրողութեան վրայ է կազմուած ամբողջ Թուրքիան եւ անկէ կը հետեւի այն բացարձակ թշնամական դիրքը, որ բռնած է սուլթանը եւ առհասարակ իսլամները դէպի ամէն քաղաքական առաջդիմութիւն։

,Ճնշումը կþարտադրէ հակաճնշում։ Եւ որեւէ քրիստոնեայ ժողովուրդ մը ապաստամբէ, երբ յեղափոխական կոմիտէներ կազմակերպուին՝ ազգային ազատութեան գործը առաջ մղելու համար, վրայ կը հասնին արիւնոտ ջարդեր, անզէնք ու անմեղ զանգուածային կոտորած… Այդպէս էր Յունաստանի, Պուլղարկայի, Լիբանանի, Սերպիայի եւ այդպէս էր Հայաստանի մէջ…“։

Սոցիալ¬դեմոկրատ Էտուարտ Պերնշթայն ծնած է Պերլիինի մէջ 1850¬ին, գերմանացի հրեայ ծնողքի 15 զաւակներէն 7¬րդ ըլլալով, կþուսանի մեծահարուստ Ռոթշիլտի դրամատան մէջ եւ այնտեղ ալ կþաշխատի մինչեւ 1878¬ին։ Դրամատէր ըլլալուն տեղ կը դառնայ սոցիալիստ, կþանդամակցի Աուկուսթ Պէպըլի եւ Վիլհէլմ Լիպքնէշթի գերման ընկերվարական կուսակցութեան։ Պիսմարքի սոցիալ¬օրէնքի պատճառով կը հեռանայ Գերմանիայէն եւ կþերթայ Զուիցերիա եւ անկէ ետք 1880¬ին կը տեղափոխուի Լոնտոն, ծանօթանալու եւ գործելու համար ,Կոմունիստական Մանիֆեստ“ի հեղինակին՝ Քարլ Մարքսին եւ Էնկլսին։

23 տարի ետք կը վերադառնայ Պերլին, իբրեւ սոցիալ¬դեմոկրատ կուսակցութեան անդամ, երեք անգամ երեսփոխան կþընտրուի Գերմանիոյ Ռայխսթակի մէջ, 1902¬1906, երկրորդ անգամ 1912¬1918 եւ երրորդ անգամ 1920¬1928¬ին։

Յունիս 26, 1902¬ին, Ռայխսթակի նիստին մէջ սոցիալիստ երեսփոխան ԷՏՈՒԱՐՏ Պերնշթայն բանախօսած է նշանաւոր քաղաքական ճառ մը, որ նուիրուած է գլխաւորապէս Արեւելեան Հարցին եւ Պերլինի Համաժողովի այն կէտերու իրագործման, որոնք կը վերաբերէին Մակեդոնիային եւ Հայաստանին։p7 Edward Bernstein2

Է. Պերնշթայն համաձայն չեղած Գերմանիոյ վարչապետ Պիւլոյին հետ, որ սուլթանի կողմէ ընդունուած ռուս¬աւստրիական բարենորոգումներու նախագծի կարելի է ընդունել բաւարար։ Ան չի հերգած, որ նախագծուած բարենորոգումները իրագործման դէպքին մէջ՝ առաջ կը բերեն զգալի բարելաւում՝ մանաւանդ հարկահանութեան մէջ, ուր կամայականութիւններն ու վայրագութիւնները արգելք կը հանդիսանան՝ նախաձեռնութեան եւ կը կործանեն՝ երկրի արդիւնաբերութեան ամենակարեւոր ճիւղը երկրագործութիւնը։ Պերնշթայն չի հաւատար, որ իրագործուեն նոյնիսկ այդ համեստ բարենորոգումները։

,Միայն մեծ բարեփոխութիւնները, եւ այն ալ եւրոպական հսկողութեան տակ, կարող են բաւարարութիւն տալ ճնշուած ազգերու կարիքներուն։ Այդ բարենորոգումները չպէտք է ուղղուած ըլլան թուրք ազգի դէմ, որին ատենախօսը իր համախոհերու հետ միասին շատ կը համակրէ։ Իր  կուսակիցները չեն ցանկանայ նմանապէս Թուրքիայի բաժանումը,  քանի որ Ռուսաստանը այդ դէպքին մէջ կը ստանար առիւծի բաժին, բան մը, որ հակառակ է թէ ռամկավարութեան շահերուն Եւրոպայի մէջ, եւ թէ գերմանական ազգի շահերուն։

,…Համեմատեցէք պարոններ, Թրքահայաստանի դրութիւնը Պերլինի դաշնագրի 61¬րդ յօդուածի հետ։ ,Բ. Դուռը կը պարտաւորէ՝ անյապաղ իրագործել հայաբնակ գաւառներուն մէջ այն բարենորոգումներն ու րէֆորմները, որ կը պահանջեն տեղական պէտքերը, եւ ապահովել հայ ազգաբնակութիւնը քիւրտերու եւ չէրքէզներու դէմ։ Ան պարբերաբար կը հաղորդէ այդ ուղղութեամբ ըրած իր քայլերը պետութիւններուն, որոնք կը հսկեն անոնց գործադրութեան վրայ։

,Յօդուածը կþըսէ՝ ,պարբերաբար“ եւ այն 1878¬ին։ Իսկ ի՞նչ տեղի է ունեցած այդ թուականէն ի վեր Թրքահայաստանի մէջ ձեզի յայտնի է. անոր մասին ձեզ ըսուած է նոյն այս յարկին տակ։ Քանի մը անգամ զանազան պետութիւններ հրաւիրած են Թուրքիոյ կատարելու իր խոստումները, բայց ապարդիւն։ Տեղի ունեցան կոտորածները, որոնց նմանը չէ տեսած մարդկային պատմութիւնը։ Անխիղճ ղեկավարներու դրդմամբ եւ անգութ հրոսակներու ձեռքով ջարդուեց ամբողջ ժողովուրդի մը ահագին մասը եւ այն ալ այնպիսի պայմաններուն մէջ, որ Եւրոպայի ամենազգայ սիրտներն անգամ զգացուեցին եւ ըսին. ,անկարելի է այլեւս թոյլ տալ այսպէս շարունակել“։

,Դեռ կոտորածներու սկիզբը, սուլթանը տուած էր իր պատուոյ խօսքը Սալսբուրիին, թէ շուտով կþիրագործուեն բարենորոգումները, որով անհնարին կը դառնար նոյնանման երեւոյթներու կրկնութիւնը։ Բարենորոգումները չþիրագործուեցան, վայրագութիւնները կրկին սկսեցան եւ շարունակուեցան աւելի քստմնելի, աւելի վայրագ կերպով, մինչեւ որ հայ ժողովուրդը արիւնաթաթափ տաւալուեց, անընդունակ շարժուելու, զոհուելով Եւրոպայի անտարբերութեան, զոհուելով վայրագ պաշտօնեաներու եւ սուլթանի ֆանաթիկոսութեան ներկայացուցիչներուն…։

,Այն դէպքերը, որ ես կը յիշեցնեմ ձեզ, կը հետեւեն, անկասկած, որոշ չափով Թուրքիայի թուլութենէն։ Վերջինս մինակ եւ իր կամքով անկարող է իրագործել այնպիսի փոփոխութիւններ, որ կը տենչեն այս ժողովուրդները, որոնք անհրաժեշտ են ասոնց առաջդիմութեան համար, որպէսզի իր բնական յատկութիւններով այս դրախտանման երկիրը որ ժամանակին ունեցած է բարձր քաղաքակրթութիւն կարողանար դուրս գալ ներկայ պայմաններէն, դադարէր ըլլալ անապատ, ուր կեանքը դարձած է դժոխք մը։

Պարոններ,

Ժամանակ է ձեռնարկել Հայաստանի մէջ ոեւէ լուրջ գործի, հարկաւոր է իրագործել այն բարենորոգումները, որ առաջարկած են սուլթանին մեծ պետութիւններու ներկայացուցիչները եւ որ սուլթանը ընդունած է սկզբունքով։ Սակայն, սուլթանի ,սկզբունքով“ ընդունելը արժէք չունի, այս կը նշանակէ, որ իրերու դրութիւնը կը մնայ անփոփոխ, մինչեւ որ բարեփոխութեան իրագործումը չհրամայուի Թուրքիայէն, դուրսէն։

,Մեզ կարող են առարկել, Հայաստանի մէջ ներկայիս կþիշխէ խաղաղութիւն, ի՞նչ կարիք կայ բարկանալու այդ խաղաղութիւնը։ Մենք եւս կը ցանկանայինք պահպանել խաղաղութիւնը, մենք եւս հակառակ ենք բարդութիւններու։ Եթէ իսկապէս երկրին մէջ կայ խաղաղութիւն եւ անդորութիւն, մենք եւս չենք կամենար առաջ բերել բարդութիւններ, որոնք կը յարուցանեն պետութիւններու մէջ մրցում։ Սակայն ըսենք՝ քանի որ կայ խաղաղութիւն, կարիք չկայ ոեւէ բարենորոգման, դուք կը ստիպէք՝ անոնց որոնք այսօր ենթակայ են ճնշման, բայց կը մնան հանգիստ՝ կը մտածեն խռովութիւններու մասին, որպէսզի հարկադրուած ըլլանք զբաղուել անոնցմով։ Եւ չկարծէք, որ եթէ այսօր տեղի չունեն Հայաստանի մէջ կոտորածներ մեծ չափով, ալ այնտեղ չեն սպաննի, չեն այրի, ժողովուրդը այնտեղ կը տանջուի աւելի քան տանջուած է երբեւիցէ։

,… Ոչ մէկ հայ այսօր չմտածի՝ բաժնել Հայաստանը Թուրքիայէն։ Ինչ երազներ ալ ունենան հայերը հեռու ապագայի նկատմամբ, անոնք բոլորը լաւ գիտեն, որ դեռ շատ երկար տարիներու ընթացքին՝ չպէտք է մտածեն անկախ Հայաստանի մասին։ Այսպիսի երազ մը վեր է բոլորովին անոնց կարողութենէն, նոյնիսկ այն կուսակցութեան կարողութենէն, որ կը կրէ յեղափոխական կուսակցութեան անունը։

,Հայերը չեն ձգտեր ռամկավարական կարգերու, ուր ամէն գիւղի ներկայացուցիչներ, մասնակցէին գաւառական ժողովին մէջ, այլ շատ աւելի համեստ բարեփոխութիւններ, մշակուած են պետութիւններու ներկայացուցիչներու կողմէ։ Այս ծրագիրն է, որ կը ցանկանայ եւ կը կը պահանջէ իրագործել հայ ժողովուրդը։ Եթէ կայ յարմարը ժամանակ պահանջելու Թուրքիայէն իրագործելու լուրջօրէն այս բարենորոգումները, այս խաղաղութեան ժամանակն է, երբ չկայ յեղափոխութիւն։ Եթէ այդ ժամանակը փախցնել, ապագային, որ հեռու չէ, առաջ կու գան այնպիսի երեւոյթներ, որոնք կը յարուցանեն Եւրոպայի զայրոյթը, գարշանքը եւ նզովքը։

ʼʼ… Ռուսաստանը շահ ունի, որ Հայաստանի մէջ չհաստատուի խաղաղութիւն, միւսը՝ գերմանական պետութեան կողմէ։ Ինձ համար բոլորովին անհասկնալի է, որ Հայաստանի մէջ Գերմանիան շահ ունի դիմադրելու այն բանին որ ժամանակին գերմանացի քաղաքացիները համարած են անհրաժեշտ։ Գերմանիան շահ ունի Թուրքիայի հետ հաշտ ապրելու, բայց որ կարելի է հաշտ ըլլալ Թուրքիայի հետ, յայտարարելով անոր բարեփոխութիւններու անհրաժեշտութիւնը, ապացոյց Ֆրանսիան եւ Անգլիան, որոնք առանց վնասի իրենց շահերու՝ կը հսկեն թուրք պաշտօնեաներու վրայ եւ անցեալ տարի պատիւ ունեցան նոյնիսկ առաջն առնել պատրաստուած զանազանութիւններուն“։

Է. Պերնշթայն 90 թուականներուն յայտնի դարձաւ իր յօդուածներով, որոնց մէջ հիմնական վերագնահատութեան ենթարկեց մարքսիստական վարդապետութեան սկզբունքները։ 1899¬ին, լոյս տեսաւ անոր ,տեսական ընկերվարութիւնը եւ գործնական ընկերվարութիւնը“ նշանաւոր աշխատութիւնը, որի մէջ ան կը հերքէր դրամագլուխի կեդրոնացման եւ դրամատիրական հասարակակարգի անկման մարքսեան վարդապետութիւնը։

Տեսաբան եւ գրող Պերնշթայնը հրատարակեց իր տեսակէտները հետեւեալ գիրքերուն մէջ.¬ ,Ընկերվարութեան Պատմութիւնը Մենագրութիւններով“, ,Ընկերվարութիւնը Անգլիայի մէջ 16¬րդ եւ 17¬րդ դարերու մէջ“, ,Ընկերվարութեան Պատմութիւնն ու տեսութիւնը“, ʼʼՖէրտինանտ Լասալ“ եւ իր մէկ դասախօսութիւնը՝ ʼʼՀայկական Տանջանքները եւ Եւրոպան“ լոյս տեսած է եւ առանձին գրքով հայերէն եւ օտար լեզուներով։

Է. Պերնշթայնի վերաքննական ¥րէվիզիօնիզմ, նոր հոսանքի անուն¤ գիրքը աներեւակայելի փոթորիկ առաջ բերաւ մարքսիզմի շարքերուն մէջ։ Անոր դէմ եղան գերման հեղինակաւոր սոցիալիստներ՝ Կ. Կաուցկին եւ Ա. Պէպէլը, եւ գերման սոցիալ¬դիմոկրատ կուսակցութիւնը պաշտօնապէս դատապարտեց Պերնշթայնին եւ անոր վարդապետութիւնը, բայց այս արգելք չեղաւ, որ Պերնշթայնի միտքերն աւելի եւ աւելի տարածուեն եւ պատերազմէն յետոյ նոյնիսկ ընդունուեն անոր հակառակորդներէն։ Պատերազմէն յետոյ Կ. Կաուցկին ալ ընդունեց մարքսիզմի վերաքննութեան ճանապարհի վրայ։

Պատերազմէն ետք Պերնշթայնը դուրս եկաւ որպէս անհաշտ հակառակոր բոլշեւիկներուն։ Կ. Կաուցկի հետ Պերնշթայնը ամենասուր եւ անողոք քննադատողն էր Խորհրդային իշխանութեան։

Դեկտեմբեր 18, 1932¬ին, 82 տարեկան, մեռաւ միջազգային ընկերվարութեան ամենակարեւոր դէմքերէն մէկը՝ գերման ընկերվարական կուսակցութեան անդամ Էտուարտ Պերնշթայնը։ Մինչեւ իր մահը Պերնշթայնը մնաց բարեկամ հայ ժողովուրդին եւ Հ.Յ.Դաշնակցութեան։ Անոր մահուան առթիւ Հ.Յ.Դ. Բիւրօն հեռագրով ցաւակցութիւն յայտնած է Գերման Ընկերվարական Կուսակցութեան։

 

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles