ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԿԻՐՔԻ ՄԱՍԻՆ

0 0
Read Time:7 Minute, 42 Second

 

meserlian

Գրեց՝  Յակոբ Խաչիկեան 

Թարգմանեց՝ Յարութիւն Մըսրլեան

Ծ.Խ.- Յակոբ Խաչիկեան (Agop  Acikyan)  ծնած է Իսթանպուլ եւ 1975-փոխադրուած է Գանատա: Եղած է Գրականութեան Պատուական Փրոֆ. Royal Military College-ի մէջ: Հեղինակն է եօթը վէպերու եւ գրական եւ լեզուական զանազան հատորներու:  Իր “A Summer Without Dawn” վէպը թարգմանուած է  զանազան լեզուներու եւ  արժանացած համաշխարհային ուշադրութեան: Յակոբ Խաչիկեան կը գրէ անգլերէն եւ ֆրանսերէն լեզուներով: Սոյն գրութիւնը լոյս տեսաւ Keghart.com –ի Մարտ 26, 2015-ի համարին մէջ, անգլերէն լեզուով:

 

Եօթը տարեկան եմ: Կ’ապրիմ Իսթանպուլի մէջ եւ կը յաճախեմ Մխիթարեան Հայրերու Վարժարանը: Առաւօտեան ժամը 8։00-ին մեր տունէն կ’ելլեմ եւ կը վերադառնամ կէսօրէ ետք ժամը 4։00-ին: Պատերազմ մը տեղի կ’ունենայ: Մարդիկ կ’ըսեն  Համաշխարհային Երկրորդ Պատերազմն է:  Թուրքիան պատերազմին չի մասնակցիր: Շիտակը չեմ գիտեր թէ այդ ինչ կը նշանակէ: Կը փորձեմ լուծել շքեղ վերնագրերը եւ կը նայիմ հօրս գնած թերթերուն մէջ երեւցող զազրելի նկարներուն:

Կէսօրէ ետք ժամը չորսը քսան անց է: Դպրոցէն տուն կը վերադառնամ: Դրան զանգը երկու անգամ կը զարնեմ: Մայրս գիտէ որ ես եմ, եւ առանց «ո՞վ է» հարցնելու կը բանայ դուռը:

«Օ՜հ, ճանըս, հո՞ս ես արդէն» ըսելով եւ զուարթ ժպիտով մը կը դիմաւորէ զիս:

«Մայրիկ, անշուշտ որ հոս եմ, ուրիշ ո՞ւր կրնայի ըլլալ»:

«Աստուծոյ սիրոյն, գիտես ինչ ըսել կ’ուզեմ»:

Մայրս Ցեղասպանութենէն փրկուած վերապրող մըն է: Սվազէն է: Իր երկու եղբայրներէն եւ ծնողքէն բաժնուած է հայկական տեղահանութեան ատեն: Ամիսներ եւ չարչարանքով լեցուն փորձառութիւններէ յետոյ, հրաշաբար զիրար կը գտնեն:

Ան սակայն վիրային երկարատեւ տառապանք ունեցող մայր մըն է: Ինքնին՝ապշեցուցիչ պատմութիւն մ’ունեցող մայր :

Մերինին պէս, ամէն մէկ պատմութիւն մասնակի մանրամասնութիւն մըն է, դրուագ մը՝ ամբողջական համախորտակման: Մե՛ր պատմութիւնները, միասնաբար գիրքի մը մէջ բոցավառուելով՝  կը լուսաւորեն  դժոխքը հայ ազգին:

Ամեն անգամ երբ մեր դրան զանգը կը զարնէի եւ մայրս դուռը կը բանար, կը հաւատացնէր զիս որ ան պարզ մայր մըն է , որ ուրախ էր իր զաւկին ողջ-առողջ տուն վերադառնալը տեսնելով:

Բայց ան վերապրող մըն էր, կասկածամիտ, երկչոտ եւ հնազանդ:Ան Ցեղասպանութեան իր փորձառութիւնը պահած էր շարունակաբար ցնցուող իր անգիտակցութեան շտեմարանին ծալքերուն մէջ:

Երբ ան վերջին անգամ ըլլալով փակեց իր աչքերը, ես հոն չէի: Միացեալ Նահանգներ կը գտնուէի: Կը յուսամ,  որ ան իր կեանքի վերջին պահուն չ’երեւակայեց որ իր փոքրիկ զաւակը խլուած է թուրքերուն կողմէ,  այնպէս ինչպէս որ ինք խլուած էր իր ծնողքէն, երբ ան փոքրիկ աղջիկ մըն էր: Կը յիշեմ իրեն ըսած իմ վերջին խօսքերը. «Մայրիկ, Ամերիկան երբեք պիտի չկրնայ մեզ իրարմէ բաժնել»: Բայց՝ անշուշտ, ան բաժեց մեզի: Միացեալ Նահանգներ, Ֆրանսա, Աւստրիա, Գանատա, Միջին Արեւելք, Հոլանտա, Սկանտինաւիա…բոլորն ալ իրենց դռները բացին բիւրաւոր հայերուն դիմաց, ընծայելով բաժան-բաժան եղած երկիր մը Սփիւռք անունով:

Այն Ցեղասպանութիւնը որ մեր մայրերը ապրեցան արիւնահեղ, դիւային եւ անարդար էր նման միւս ցեղասպանութիւններուն: Շատեր մերժեցին խօսիլ այդ մասին: փոխարէն՝ պատճաւորեցին զանիկա այս կարճ հինգ բառերուն մէջ. « Օ՜հ, որդիս, հո՞ս ես արդէն»

 

* * *

Ռաֆայէլ Լէմքին, լեհ հրեայ մը, դարձաւ բառակերտը «ցեղասպանութիւն» բառին, որը գործածած էր  1944-ին հրատարակուած “Axis Rule in Occupied Europe”  գործին մէջ. անուանում մը որը տարիներով լայնօրէն գործածուած եւ նոյնիսկ շահագործուած է: «Հայկական Ցեղասպանութիւն»ին փոխարէն ես կը նախընտրեմ «Հայկական Կիրք» անուանումը,  որովհետեւ 1915-ին, եւ այդկէ յետոյ, իմ ժողովուրդին  գարշելի այդ մղձաւանչը ապրելով հանդերձ՝  տոկա՛լ կրցած ըլլուն համար…:Անոնց համար, իբր Քրիստոնեայ ժողովուրդ,  այդ տառապանքը խորաթափանց, կատարեալ եւ, ի վերջոյ, հոգեկա՛ն էր, այնպէս ինչպէս որ էր մեր Փրկիչինը, իր խաչելութեան ժամերուն: Անոնք մեռան մեր բոլորին համար, չարչարուեցան բոլոր հայութեան համար, որ մենք, իբր ժողովուրդ, կարենանք մաքառիլ տոկալու համար:

Հարիւր տարի անցած է րոպէներու անմիջականութեան մէջէն մեզ ձգելով անվերջանալի պատռանք, եւ բեռնաւորելով մեզ կոթողական պարտականութեամբ մը: Պարտականութիւն՝ որ կը մղէ  մեզ համայն աշխարհին բարձրաձայն եւ յստակօրէն լսելի դարձնելու,  թէ այդ շաբաթ օրը, 1915-ի  Ապրիլ 24-ին, Օսմանեան կառավարութիւնը ձերբակալեց Կոստանդնուպոլսոյ  հայ մտաւորականութիւնն ու ղեկավարութինը եւ խեղաթիւրութեամբ աքսորեց եւ սպաննեց անոնց:

Ո՞վ կը լսէր այդ ատեն: Որո՞ւն աչքերը կը դիտէին:

Ո՞վ կը դիտէր երբ մայրեր, հայրեր, քոյրեր, եղբայրներ եւ զաւակներ կ’առաջնորդուէին դէպի անյագ խորքերը կիզիչ անապատին, տեղ մը ուր չորցած ոսկորներ ու գանկեր պիտի թաղուէին  լռութեան դատապարտուած աղերսանքներու եւ հեղձամահ ձայներու հետ:

Ո՞վ կը դիտէր երբ անշօշափելի պատերը կը բանտարկէին անոնց՝ խեղդելով ճիչն ու հեծկլտանքը անոնց:

Ո՞վ կը դիտէր երբ անտեսանելի վանդակները կը փակէին անոնց աղիտալի հառաջանքները՝ դադրեցնելով թռիչքն անոնց:

Ո՞վ կը դիտէր երբ անոնք կը չախչախուէին  խեղդիչ ահով եւ տառապանքով:

Ո՞վ կը դիտէր երբ թաղումն իսկ կը մերժուէր անոնց մարմիններուն: Մարմինները կը ձգուէին որ փարատին աւազին եւ անհամար քարերուն մէջ՝ դառնալու քարացած կտակ ապագային համար:

Ո՞վ կը Դիտէր…

Միացեալ Նահանգները դիտեց անոնց: Եւրոպան նկատեց անոնց: Իսկ աշխարհի մարդկութիւնը՝  երես դարձուց: Անոնք որ իրապէ՛ս նայեցան՝  տեսա՛ն անտեսանելի սեւերումով…: Եւ յետոյ, անապատին անվերջանալի տարածութիւնը կլլեց զանոնք, սփռուելով  նախաճաշի անսահման  սեղանի մը նման՝ պատրաստուած  փարփարոս մարդկանց հացկերոյթի խնճոյքին համար..« Փարփարոսներուն համար կար այդ անճառելի ախորժակը՝ ճաշի մը հետ կապ չունեցող ախորժակ,, որ կ’ընծայէր անհաւատալի տեսիլքներ գազաններու հետ ունեցած ճաշկերոյթէի մը ընթացքին…»   (1)

Ան որ հաւատք ուներ աղոթեց: Ան որ անհաւատ էր հաւատացեալ դարձաւ: Անոնք որ ձայն ունէին մռնչացին: Անոնք որ զէնք ոէնէին կռուեցան: Եւ անոնք որ գրիչ ունէին գրեցին:

Հայերը պիտի շարունակեն (թուղթեր) մրոտել, վիճիլ եւ ազդարարել մինչեւ որ Միացեալ Նահանգերը, Անգլիան եւ բոլոր միւս «ծեփուած սուրբեր»ը քաւութիւն խնդրեն իրենց կեղծաւորութեան համար: Հայերը պիտի շարունակեն մինչեւ որ Թուրքիան ճանչնայ – ընդունի իր գործադրած ոճիրը եւ դադրի իր գործած սպանդը ուրանալէ եւ պատմութիւնը վերաքննութեան ենթարկելէ:

Հայերը պիտի շարունակեն պահպանել իրենց ստոյգ պատմութիւնը՝  ապահովելու համար անոր արժանի մշտնջենականութիւնը: Եւ ատիկա պիտի ընեն հպարտութեամբ, պիտի ընեն ճառախօսութեամբ ու վիճաբանութեամբ, դժգոհութեամբ, քաղաքականութեամբ, դիւանագիտութեամբ եւ ըստ կանոնի: Պիտի ընեն իրենց բանաստեղծութիւններով, պատմական տեղեկագրութիւններով եւ վաւերագրութիւններով: Պիտի ընեն իրենց պատմութիւններով, թատերախաղերով եւ վէպերով: Անոնք պիտի գործածեն գրական ամեն մէկ տեսակ, եւ ամեն մէկ քննատատութիւն ու վիճաբանռութիւն  իր բաժինը պիտի բերէ այդ բարձրաձայն ու անվերջանալի սաղմոսերգութիւնը կերտելու համար: Եւ հայուն միակ ձգտումը՝ ԱՐԴԱՐՈՒԹԻՒՆԸ,  հասցնելու  բարձրագոյն այնպիսի մակարդակի՝ ուր ան իր երգով պիտի կարենայ հարիւրամեայ մերժումը  շնչահեղձ  դարձնել:

Ձեռագիրն ու տպագիրը դեռ հիմնական միջոցներն են յիշողութիւնը պահպանելու, տեղեկութիւնը ծաւալելու, գաղափարախօսութիւնը  դրոշմելու, հարստութիւնը բաշխելու եւ զօրութիւնը  գործադրելու համար: Գիրքը  միշտ հիմքն է եղեր հայկական աստուածաբանութեան, հայկական մշակոյթին եւ հայուն յարատեւման:

Այս երեւոյթը սակայն ամբողջովին կը հակասէ նշանաւոր ընկերային քննադատական տեսաբան Թիօտօր Ատորնոյի այն յայտարարութեան, թէ Աուշուիցէն յետոյ,  այլեւս բանաստեղծութիւնը գոյութիւն պէտք չէ ունենայ, եւ միա՛ն լռութիւնը  տիրական պիտի դառնայ: Իր յայտարարութիւնը ունի իւրայատուկ իրականութիւն մը որը տարրական երկսայրի դժուարութիւն մը ստեղծած է  արուեստագէտներուն համար: Բայց անոնց գործունէութիւնն ու արտայայտութիւնը չեն դադրած. Ընդհակառակը՝ բազմապատկուած են: Ամերիկացի հրեայ վերապրող Սինթիա Օզիք հետեւեալն ըսած է Ողջակիզման մասին. «Կը գրեմ այդ մասին: Չեմ կրնար չգրել: Բայց չեմ կարծեր որ պէտք է գրեմ: Մենք պէտք է որ սպառենք անսահման  վաւերագրերն ու  նօթերը, անվերջ ու անսպառ պատահարները: Ես չեմ ուզեր միջամուխ ըլլալ,  ստեղծել կամ երեւակայել այդ մասին: Բայց եւ այնպէս,  ըրած եմ: Չեմ կրնար չընել: Որովհետեւ ան կու գայ, կ’արշաւէ…» (2)

Յայտնի է,  որեւէ ցեղասպանութեան ճշմարտութիւնը կատարեալ կերպով կրնան հասկնալ միայն մեռնողներն ու վերապրողները: Այդ  ճշմարտութիւնը թաքնուած է անոնց անկենդան մարմիններուն մէջ, մոխիրներուն մէջ: Դիակներու,  զոհերու եւ նահատակներու վիժած երազներուն մէջ է թաքնուած ճշմարտութիւնը: Նոյնիսկ այն պատմաբանը որ կարող է փաստել թէ ցեղասպանութիւնը տեղի ունեցեր է, զոհերուն եւ վերապրողներուն գիտցածէն աւելի ան երբեք պիտի չգիտնայ:

Գալով ստեղծագործ գրողին, ան, կարելիութեան սահմաններուն մէջ, կրնայ նրբամտութեամբ երեւակայել թէ այդ մարդիկը ինչերէ՜ անցան,  ի՞նչ կը զգային եւ ի՞նչ կը մտածէին իրենց ապրած վերջին պահուն՝ մահուա՛ն  ատեն: Գրողը ուշադիր պէտք է ըլլայ, վաւերագիր մը պատրաստողէն աւելի ուշադիր, յարգանքով եւ ակնածանքով յայտնելու զոհերուն ունեցած յուզումները, զգացումները, յուսախաբութիւնները, վախերն ու ատելութիւնները:  Գրողին փոխանորդական զգացումները պէտք է հոսին փխելով իր երեւակայութեան զօրութենէն,  եւ՝ այո՛,  նոյնքա՛ն կարեւոր, իր ընթերցանութիւններէն, ուսումնասիրած փաստաթուղթերէն եւ ականատեսներէն հաւաքած իր տեղեկութիւններէն: Գրողին ստեղծագործութիւնը հիմնուած  ըլլաու է  թէ՛ գրական, եւ թէ՛ բարոյական ճիգի վրայ:

Հայ գրողը բարոյական պարտաւորութիւն մ’ունի բարձրաձայն արտայայտուելու դառնութեան, կեղծաւորութեան եւ նենգութեան դէմ: Մեր հաւաքական յիշողութիւնը վէրքերու եւ սպիներու շտեմարան մըն է: Իբր զաւակներն ու թոռները երանացուած վերապրողներուն, եւ իբր ժառանգորդները անոնց վիրային փորձառութիւններուն, մենք պիտի շարունակենք գրել բոլոր լեզուներով ու գրական զանազան  տեսակներով ու ոճերով: Եւ կը յուսանք հայթայթել աղմկալից հակակէտ մը բոլոր ուրացող մարդկանց. Հաթայթե՛լ՝ , մինչեւ որ անոնց մտքերը ձերբազատուին սխալ ողղամտութենէ եւ թաքուն երկիւղէ:

***

Ապրիլ ամիսը մեր մեռելներուն յիշատակութեան ամիսն է:  Եւ 2015 թուականը 100-րդ տարեդարձն է Հայկական Կիրքին: Պիտի յիշենք բոլոր անոնց որոնք զոհուեցան Անատոլիաի եւ կովկասի մէջ 1914-1923 տարիներուն: Պիտի յիշենք բոլոր անոնց որոնք անհետացան Սուրիոյ անապատին մէջ: Պիտի յիշենք անոնց որոնք  մեռան պարզապէս հայ ծնած ըլլալնուն համար: Եւ պիտի յիշենք հայ ժողովուրդի արիութիւնը, ոգին, քաջութիւնն ու յարատեւելու ապշեցուցիչ կամքը: Իրենց պիտի ըսենք. «Պիտի բերենք ԱՐԴԱՐՈՒԹԻՒՆԸ՝ որուն բոլո՛րդ արժանի էք…»:

 

Յակոբ Խաչիկեան

 

 

Յ.Գ.

Բացառիկ առիթ ունեցայ ծանօթանալու Փրոֆ. Ճորճ Սթայնըրին, գրական աշխահի տիտաններէն մէկը, երբ կը դասաւանդէի Ժընեւի Համալսարանին մէջ  1975-ին: 1971-ին հրատարակուած իր “In Bluebearrd’s Castle”  գիրքին մէջ Սթայնըր կը գրէ. «Ան որ լիովին կ’ըմբռնէ իմաստը Տանթէի  Դժողք-ին Գիրք 33-ին մէջ յիշուած  ‘Հո՛ն՝  նոյնիսկ արտասուելու արարողութիւնը կ’արգիլէ արտասուիլը խօսքին, կը հաւատամ որ ան ըմբռնած պիտի ըլլայ էաբանական  ձեւի բանտարկութեան (Concentration Camp)  աշխարհը»  (3): Սթայնըր հոս կ’ակնարկէ սա տողերուն.

 

«Հո՛ն ՝  նոյնիսկ արտասուելու արարողութիւնը  կ’արգիլէ արտասոուիլը

          Եւ արցունքով պատուած վիշտը գտնող աչքերը

          Կ’ողղուին դէպի ներս՝ հոգեւարքը վսեմացնելու համար:»

 

—————————————————————————————————————-

ՆՕԹԵՐ

(1 )  Տե՛ս Gwendolyn MacEwen, “A Breakfast for Barbarians” from Magic Animals:Selected Poems Old and New. Copyright 1974 by David Mackinnon.

(2) Տե՛ս Interview by Tom Teicholts with Cynthia Ozik. The Paris Review v.102 (the Art of Fiction 95). Spring  1987.

(3) Տե՛ս George Steiner. In Bluebird’s Castle: Some Notes Towards the Redefinition of Culture (Yale University Press. 19710.P.54.

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles