Իրականութեան Մէջ Ի՞նչ Կը Պարտաւորեցնէ ԹՐԻՓՓ-ը
Դոկտ. Գէորգ Յակոբեան
(թարգմանուած՝ անգլերէնէ)
ԹՐԻՓՓ-ի (TRIPP.- Trump Route for International Peace and Prosperity – «Միջազգային խաղաղութեան եւ բարգաւաճման համար Թրամփի ճամբայ») շրջանակային համաձայնագիրը ընդամէնը եօթ էջէ կը բաղկանայ։ Անիկա ստորագրուած է Հայաստանի մէջ ընտրութիւններէն քանի մը օր առաջ։ Այս երկու հանգամանքներն ալ կը հիմնաւորեն անոր մանրակրկիտ ընթերցումն ու ուսումնասիրութիւնը։ Իրապէս ի՞նչ կը ստանայ Հայաստանը ԹՐԻՓՓ-ի շրջանակային համաձայնագիրին մէջ՝ այնպիսի իրաւունքներու եւ օգուտներու ձեւով, որոնք իրաւապէս երաշխաւորուած են, հարկադիր կատարման ենթակայ են եւ կախեալ չեն ապագայի քաղաքական զարգացումներէ, որոնք Հայաստանի վերահսկողութենէն դուրս են։ Այս հարցումը կը պահանջէ յստակ պատասխան։
Սկսինք համաձայնագիրի կառուցուածքէն։ Յօդուած 3(2)-ին համաձայն՝ ԹՐԻՓՓ Զարգացման Ընկերութիւնը (TDC) 74 առ հարիւրով պիտի վերահսկուի TDC US-ի կողմէ, որ Ա․Մ․Ն․ Միջազգային Զարգացման ընկերութեան (DFC) Տելըուըրի մէջ գրանցուած դուստր ընկերութիւնն է։ Հայաստանին կը պատկանի 26 առ հարիւրը։ Հայաստանը կը տրամադրէ իր ինքնիշխան տարածքը, տարանցիկ միջանցքները, հողերու ձեռքբերման պարտաւորութիւնները՝ իր սեփական ֆինանսական միջոցներով, կարգաւորիչ աջակցութիւնը եւ քաղաքական վտանգներու ստանձնումը։
Ի՞նչ կ’երաշխաւորէ ամերիկեան կողմը ասոր դիմաց։ Յօդուած 5(6)-ը շատ յստակ պատասխան կու տայ. «Միացեալ Նահանգները մտադրութիւն ունի տրամադրելու եւ/կամ աջակցելու ԹՐԻՓՓ ծրագիրներու ֆինանսաւորման ապահովման՝ միջոցներու առկայութեան պարագային»։ Միջոցներու առկայութենէն կախեալ «մտադրութիւնը» իրաւական պարտաւորութիւն չէ։ Ան պարզապէս ձգտում մըն է, որ պայմանագրային լեզուով ձեւակերպուած է։
Առաւել մտահոգիչը պարտադիր եւ ոչ պարտադիր պարտաւորութիւններուն միջեւ գոյութիւն ունեցող անհաւասարութիւնն է։ Հայաստանը «պիտի», «կ’ընդունի» եւ «կը հաստատէ» ձեւակերպումներով կը պարտաւորուի ապահովել օրէնսդրական փոփոխութիւններ, արտօնագրեր, կարգաւորիչ ընթացակարգեր, հողերու ձեռքբերում, հարկային արտօնութիւններ եւ սահմանային ծառայութիւններու մասնաւոր կառավարման դրոյթներ։ Մինչդեռ Միացեալ Նահանգները շատ յաճախ միայն «մտադրութիւն ունի» կամ «կ’ակնկալէ»՝ ներառեալ ֆինանսաւորման, արտօնութիւններու եւ իրականացման հարցերուն մէջ։ Ասիկա խմբագրական մանրամասնութիւն մը չէ, այլ համաձայնագիրի իրաւական էութիւնը։ Հայաստանը կը ստանձնէ շօշափելի ինքնիշխան պարտաւորութիւններ, մինչ ակնկալուող օգուտներուն զգալի մասը կը մնայ պայմանական, ապագային ուղղուած եւ քաղաքական պայմաններէ կախեալ։
Համաձայնագիրին ամբողջ ընթացքին ինքնիշխանութեան վերաբերող ձեւակերպումները ընդգծուած են, սակայն գործնական իմաստով՝ սահմանափակ։ Փաստաթուղթը բազմիցս կը յայտարարէ, թէ Հայաստանը կը պահէ ԹՐԻՓՓ-ի իրականացման տարածքներուն վրայ իր ամբողջական ինքնիշխանութիւնը։ Սակայն Յօդուած 6(2)-ը TDC-ին կու տայ հողերու օգտագործման եւ զարգացման բացառիկ իրաւունքներ՝ նախնական 49 տարուան համար, որոնք կրնան երկարաձգուիլ մինչեւ 99 տարի եւ ամբողջութեամբ փոխանցուիլ յատուկ նպատակով ստեղծուած ընկերութիւններու (SPV), որոնց մէջ ներգրաւուած պիտի ըլլան TDC-ի ընտրած կոնցեսիոներները, կապալառուները եւ գործարկողները։ Յօդուած 4(3)-ը բացայայտօրէն կ’արտօնէ TDC-ին ընտրել այս երրորդ կողմերը։ Հայաստանը չունի իրաւապէս կիրառելի վեթոյի իրաւունք։ Այլ խօսքով՝ դրօշակը հայկական կը մնայ, սակայն գործնական վերահսկողութիւնը՝ ոչ։
Յօդուած 5(5)-ը աւելի կը խորացնէ այս խնդիրը։ Ան կը սահմանէ, որ հայկական օրէնքներուն հետ հակասութեան պարագային կը գործադրուի այս համաձայնագիրը՝ Սահմանադրութեան համապատասխանութեամբ։ Ասիկա պայմանագիրներու գերակայութեան սովորական դրոյթ մը չէ։ Երբ զայն կը միացնենք Յօդուած 3(6)-ին, որով Հայաստանը կը պարտաւորուի իր օրէնսդրութեան մէջ ընդունիլ «շեղումներ» բաժնետիրական ընկերութիւններու, գնումներու եւ պետական-մասնաւոր գործընկերութեան ոլորտներուն մէջ, կը ստեղծուի ԹՐԻՓՓ-ի համար յատուկ իրաւական դրութիւն մը, որ կրնայ գերազանցել Հայաստանի սովորական օրէնսդրական պաշտպանութիւնները՝ թափանցիկութեան, մրցակցութեան եւ հակակաշառակերական վերահսկողութեան բնագաւառներուն մէջ։ Ապագայ կառավարութիւնները պիտի ժառանգեն այս պարտաւորութիւնները՝ մինչեւ 99 տարուան հեռանկարով։
Լրացուցիչ շարք մը դրոյթներ նոյնպէս կը խորացնեն անհամաչափութիւնը։ Յօդուած 6(1)-ը Հայաստանի վրայ կը դնէ ԹՐԻՓՓ-ի տարածքներուն մէջ, ներառեալ մասնաւոր սեփականութիւնները, հողերու օտարման, ազատման եւ փոխանցման պարտաւորութիւնը՝ ամբողջովին իր միջոցներով, առանց փոխհատուցման որեւէ յստակ մեխանիզմի եւ առանց ծախսերու վերին սահմանի։ Յօդուած 8(3)-ը Հայաստանը կը պարտաւորէ սահմանային ծառայութիւններու այն գործառոյթները, որոնք անմիջական կապ ունին քաղաքացիներուն հետ, վստահիլ մասնաւոր գործարկուներու՝ առանց պահանջելու, որ անոնք համապատասխանին Հայաստանի ազգային անվտանգութեան ստուգման չափանիշներուն եւ առանց բացառելու անբարենպաստ շահառու սեփականութիւնը։ Ռազմավարական զգայուն սահմանային գօտիի մը համար այս բացթողումը լուրջ մտահոգութիւն կը յառաջացնէ։
Յօդուած 9-ը TDC-ի կառոյցին համար կը նախատեսէ լայնածաւալ հարկային արտօնութիւններ՝ ներառեալ շահաբաժիններու, դրամագլուխի աճի եւ փոխանցման հարկերէն ազատումը՝ առանց այնպիսի փոխադարձ ֆինանսական մեքանիզմի, որ Հայաստանի պետութեան արժէք վերադարձնէ, բացի իր 26 առ հարիւր բաժնեմասէն, որուն իրական արժէքը ամբողջովին կախեալ է այն ֆինանսական պարտաւորութիւններէն, որոնք համաձայնագիրը չերաշխաւորէր։ Միեւնոյն ժամանակ, Յօդուած 3(7)-ը յատուկ պաշտպանութիւն կը տրամադրէ TDC US-ի ամերիկեան սեփականութեան՝ երրորդ կողմերու ձեռքբերումէն, մինչդեռ հայկական SPV-ներուն համար համարժէք պաշտպանութիւն գոյութիւն չունի։
Վէճերու պարագային եւս պարտադիր իրաւարարութեան կամ վէճերու լուծման մեքանիզմ գոյութիւն չունի։ Յօդուած 10-ը միայն խորհրդակցութիւններ կը նախատեսէ։ Այս բոլոր դրոյթները առանձին-առանձին բանակցութեան նիւթ կրնային ըլլալ, սակայն միասին կը կազմեն հետեւողական օրինաչափութիւն մը։
Անհամաչափութիւնը աշխարհաքաղաքական տեսանկիւնէն աւելի տեսանելի կը դառնայ, երբ նկատի ունենանք, թէ ԹՐԻՓՓ-ը ի՛նչ կը հաստատէ եւ ի՛նչ չի հաստատեր։ Ատրպէյճանի հիմնական տարածքը Նախիջեւանին Հայաստանի տարածքով կապելու ռազմավարական նպատակը կը մարմնաւորուի ենթակառուցուածքային իրաւունքներով, կոնցեսիոն դրոյթներով եւ յատուկ կառավարման մեխանիզմներով։ Մինչդեռ Հայաստանի ակնկալուող փոխադարձ օգուտները ոչ մէկ տեղ պարտադիր իրաւունքներու ձեւով ամրագրուած են։ Չկան պայմանագրային երաշխիքներ Հայաստանի տարանցիկ իրաւունքներուն համար Ատրպէյճանի տարածքով, չկայ պարտաւորութիւն թուրք-ատրպէյճանական շրջափակումը վերացնելու, եւ չկայ նուազագոյն ներդրումային շեմ, որ պէտք է ապահովուի նախքան Հայաստանի պարտաւորութիւններու ուժի մէջ մտնելը։
Շրջանակ մը, որ մէկ կողմի հիմնական ռազմավարական շահը յստակօրէն կը հաստատէ, մինչ միւս կողմի շահերը ապագայի քաղաքական բարի կամքին կը ձգէ, թերի համաձայնագիր մը չէ, որ իրագործման կը սպասէ։ Ան արդէն ամբողջացած համաձայնագիր մըն է, որ աւելի մեծ չափով կը սպասարկէ մէկ կողմի շահերը։
Փոխադարձութեան վերաբերող դրոյթները եւ Հայաստանի ինքնիշխանութեան մասին հաւաստիքները իրական դրոյթներ են, սակայն անոնք կը գործեն այնպիսի կառավարման համակարգի մը մէջ, ուր 74 առ հարիւր օտար վերահսկողութիւնը, Նիւ Եորքի իրաւունքով կարգաւորուող բաժնետիրական համաձայնութիւնները եւ Ա․Մ․Ն․-ի ընտրած պատասխանատուները կը ձեւաւորեն որոշումներու գործնական իրականութիւնը։ Օտար մեծամասնութեան վերահսկողութեան ներքեւ գոյութիւն ունեցող ձեւական պաշտպանութիւնները չեն նշանակեր իրական եւ գործադրելի հաւասարութիւն։
Քննադատները արդարացիօրէն կը մատնանշեն, որ Ատրպէյճանը այս համաձայնագիրի կողմ չէ, եւ Ա․Մ․Ն․-Հայաստան երկկողմ փաստաթուղթի մը մէջ Հայաստանի տարանցիկ իրաւունքներուն համար պարտադիր երաշխիքներ պահանջելը իրաւականօրէն սխալ մօտեցում կրնայ նկատուիլ։ Ասիկա ճիշդ է, սակայն այդ իրողութիւնը մտահոգութիւնը կը խորացնէ, ոչ թէ կը մեղմացնէ։ Նախաբանը իսկ կը յայտարարէ, որ Ատրպէյճանի հիմնական տարածքին եւ Նախիջեւանին միջեւ կապի ապահովումը համաձայնագիրի հիմնական ռազմավարական նպատակներէն մէկն է։ Այսպիսով, Հայաստանը կը ստանձնէ շօշափելի եւ 99-ամեայ ենթակառուցուածքային պարտաւորութիւններ, որոնց գլխաւոր ռազմավարական շահառուն երրորդ կողմ մըն է, որ այս փաստաթուղթով կապուած չէ։
2025-ի 9 Օգոստոսի Ուաշինկթընեան եռակողմ պայմանաւորուածութիւնները, որոնց մէջ ներգրաւուած էր նաեւ Ատրպէյճանը, քաղաքական պարտաւորութիւններ ստեղծած էին Հայաստանի փոխադարձ կապուղիներու վերաբերեալ։ Սակայն այդ պարտաւորութիւնները չվերածուեցան իրաւապէս պարտադիր փաստաթուղթերու՝ նախքան Հայաստանի ստորագրութիւնը։ Հերթականութիւնը կարեւոր է. Հայաստանի պարտաւորութիւնները այժմ պայմանագրային ուժ ունին, մինչ փոխադարձ օգուտները տակաւին քաղաքական պայմանաւորուածութիւններու մակարդակին վրայ կը մնան։
Իրաւական անկողմնակալութիւնը կը պահանջէ ընդունիլ, որ Հայաստանը այս բանակցութիւնները չի վարած ուժի դիրքերէ։ Ոչ մէկ իրաւական քննադատութիւն կրնայ փոխել այդ աշխարհաքաղաքական իրողութիւնը։ Ա․Մ․Ն․-ի զարգացման ֆինանսաւորման աջակցութիւնն ու ենթակառուցուածքներու վերականգնումը կրնան իրական, թէեւ երկարաժամկէտ, օգուտներ բերել։ Սակայն ռազմավարական խոցելիութիւնը պատճառ չէ առանց մանրակրկիտ ուսումնասիրութեան ստորագրելու. ընդհակառակը, ան աւելի խիստ քննութեան պատճառ մըն է։
Սահմանափակ լծակներ ունեցող պետութիւն մը չի կրնար իրեն արտօնել, որ վաւերացումէն ետք միայն յայտնաբերէ, թէ իր պարտաւորութիւնները պարտադիր էին, մինչ իր օգուտները՝ ոչ։ Հայաստանի ձգտումը ԹՐԻՓՓ-ի միջոցով հասնելու կապակցուածութեան, բարգաւաճման եւ շրջանային համարկման, օրինական եւ անհրաժեշտ նպատակ մըն է։
Այս յօդուածին բարձրացուցած հարցը այն չէ, թէ Հայաստանը պէ՞տք է մասնակցի այս գործընթացին։ Հարցը այն է, թէ արդեօք այդ մասնակցութեան ներկայ իրաւական ճարտարապետութիւնը բաւարար կերպով կը պաշտպանէ՞ հայկական շահերն ու ինքնիշխանութիւնը, եւ արդեօք վաւերացման գործընթացը պէ՞տք է շարունակուի՝ նախքան այս հարցերուն պատշաճ քննարկումը։
Եօթ էջը արդէն ստորագրուած է։ 99 տարիները տակաւին չեն սկսած։
