Եկեղեցւոյ Դաւանական Միութիւնը Եւ Միջեկեղեցական Հաղորդութեան Հեռանկարը

Դոկտ. Աբէլ Քհնյ. Մանուկեան

Նախորդ յօդուածով[1] անդրադարձած էինք առաքելական աւանդութիւն ունե­ցող եկեղեցիներու միջեւ փոխադարձ մերձեցման գործընթացին եւ միջեկեղե­ցական երկխօսութիւններու շնորհիւ արձանագրուած նշանակալից ձեռքբե­րումներուն։ 1960-ական թուականներէն ի վեր բարձրաստիճան եկեղեցականնե­րու եւ տարբեր յանձնախումբերու միջեւ տեղի ունեցած բազմաթիւ հանդիպում­ներու, համատեղ յայտարարութիւննե­րու եւ աստուածաբանական խորհրդա­կցութիւններու շարքին յատկապէս ու­շադրութեան արժանի են վերջին շրջանի նախաձեռնութիւնները։ Անոնցմէ կ’ար­ժէ առանձնացնել Բարթողիմէոս Ա. Տիե­զերական պատրիարքի եւ Թաուատրոս Բ. Ղպտի եկեղեցւոյ պապին միջեւ կա­յացած հանդիպումը 25 ապրիլ 2025-ին Կ.Պոլսոյ, ինչպէս նաեւ Լեւոն ԺԴ. Պա­պին եւ Արամ Ա. Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսին միջեւ Վատիկանի մէջ տեղի ունեցած հանդիպումը տարւոյս 17–21 մայիսին։ Այս հանդիպումները անգամ մը եւս կը հաստատեն, որ քրիս­տոնէական տարբեր աւանդութիւններու միջեւ երկխօսութիւնը կը շարունակուի փոխադարձ յարգանքի, եղբայրական փոխըմբռնման, աւելի սերտ համագոր­ծակցութեան եւ, ի վերջոյ, եկեղեցական լիակատար միութիւն մը ձեռք բերելու ոգիով։

Քաղկեդոնի ժողովէն (451 թ.) յառաջա­ցած եւ շուրջ տասնվեց դար տեւած եկե­ղեցական բաժանումը մեծապէս հիմ­նուած էր պատմական եւ աստուածա­բանական թիւրիմացութիւններու վրայ։ Այսօրուան միջեկեղեցական երկխօսու­թիւնը կը վկայէ, որ բաժնուած եկեղեցի­ները իրենց հաւատքի էական բովանդա­կու­թեան մէջ շատ աւելի մօտ էին իրարու, քան երբեւէ կը կարծուէր։ Այս իրողութիւնը նոր հեռանկարներ բացած է փոխադարձ ճանաչման, վստահութեան վերականգնման եւ եկեղեցական միութեան ուղղութեամբ յառաջընթաց արձանագրելու համար։ Աստուա­ծաբանական տեսանկիւնէ դիտուած՝ այդ ցանկալի միութեան իրականացման բարձ­րագոյն արտայայտութիւնը կը հանդիսանայ միջեկեղեցական հաղորդութեան լիարժէք իրագործումը։

Միջեկեղեցական հաղորդութիւն կամ այսուհետեւ՝ «միջհաղորդութիւն» (intercom­munion) բառակապակցութիւնը, կը նշանակէ քրիստոնեայի մը սուրբ հաղորդութիւն ընդունիլը այնպիսի եկեղեցիի մը մէջ, որ դաւանական իմաստով տարբեր է իր եկե­ղեցական պատկանելութենէն։ Այսինքն՝ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ անդամ մը որեւէ կաթողիկէ, ռուս կամ յոյն ուղղափառ եկեղեցիի մը մէջ, մասնակցելով սուրբ պատարա­գի արարողութեան, պատարագիչ քահանայէն անվերապահ ստանալ կարենայ սուրբ հաղորդութիւնը, նաեւ փոխադարձաբար՝ կաթողիկէ, ռուս կամ յոյն ուղղափառ եկե­ղեցիի մը անդամ հաւատացեալը նոյն ձեւով կարենայ սուրբ հաղորդութիւն ստանալ Արեւելեան հին ուղղափառ եկեղեցիներէն որեւէ մէկուն մէջ:

Եկեղեցաբանութեան տեսանկիւնէ՝ միջհաղորդութիւնը սերտօրէն առնչուած է եկեղե­ցական լիակատար միութեան հետ։ Եկեղեցիին եօթը սրբազան խորհուրդները՝ Մկրտութիւն, Դրոշմ, Ապաշխարութիւն, Հաղորդութիւն, Ձեռնարդութիւն, Պսակ եւ Հիւանդաց կարգ կամ Վերջին օծում, չեն ընկալուիր իբրեւ զուտ անհատական հա­ւատքի արարքներ, այլ՝ եկեղեցական միութեան լիարժէք վկայութիւն եւ իրագործում։ Այդ պատճառով հիմնական սկզբունք կը նկատուի այն փաստը, որ Եկեղեցւոյ խոր­հուրդները որպէս կանոն կը մատուցուին եւ կը ստացուին բացառապէս նոյն եկեղե­ցական դաւանութեան շրջանակին մէջ։ Հետեւաբար, Կաթողիկէ, Արեւելեան ուղղա­փառ եւ Արեւելեան հին ուղղափառ եկեղեցիներուն մէջ սուրբ խորհուրդները կը մա­տուցուին իւրաքանչիւր եկեղեցւոյ սեփական հաւատացեալներուն համար, իսկ հաւա­տացեալներն ալ զանոնք կը ստանան առանձնապէս իրենց եկեղեցիին ծառայող հոգե­ւորականներէն։ Այս սկզբունքը կը բխի այն համոզումէն, որ Եկեղեցւոյ սրբազան խոր­հուրդները համայնքային կեանքին մէջ ոչ միայն աստուածային շնորհքի տեսանելի եւ ներգործող նշաններն են, այլեւ Եկեղեցւոյ միութեան լիարժէք վկայութիւններ, որոնց մէջ առաջնահերթն ու էականը Ս. Հաղորդութիւնն է: Արդարեւ, միջեկեղեցական հա­ղորդութեան իրականացումը այն պահն է, ուր Եկեղեցւոյ միութիւնը այնուհետեւ սպա­սում մը չէ, այլ ապրուած իրողութիւն:

Բնականաբար այստեղ կը յառաջանայ այն հիմնահարցը՝ արդեօ՞ք վերոնշեալ եկեղեցի­ները, որոնք շուրջ եօթանասուն երկար տարիներու միջեկեղեցական երկխօսութիւննե­րէ եւ համատեղ յայտարարութիւններէ ետք ձեռք բերել կրցան այն միջհաղորդութիւնը, որ գոյութիւն ունէր Ընդհանրական եկեղեցիին մէջ մինչեւ Քաղկեդոնի տիեզերական ժողովը եւ անկէ յառաջացած չարաբաստիկ բաժանումը: Դժբախտաբար՝ ո՛չ: Հակա­ռակ գործադրուած բոլոր ջանքերուն, միջեկեղեցական արդիւնաւէտ երկխօսու­թիւն­ներուն ու անոնց միջոցով քրիստոսաբանական հարցերու եւ հաւատքի կարեւորագոյն ճշարտութիւններու վերաբերեալ ընդհանրութիւններուն, տակաւին իրականացած չէ եկեղեցիներու միջեւ այն ցանկալի միութիւնը, որ իր վերջնական դրսեւորումն ու կնիքը պիտի գտնէր եկեղեցական միջհաղորդութեան իրականացման մէջ:

Advertisement

Այս առնչութեամբ կ’արժէ անդրադառնալ քանի մը ցայտուն օրինակներու.

Վերջերս թորոնթոհայ ընտանիք մը, որ իր դուստրը կնութեան տուած էր յոյն երիտա­սարդի մը, ուրախութիւնը ունէր իր նորածինը մկրտելու տեղւոյն Արեւելեան ուղղա­փառ յունադաւան համայնքի եկեղեցիին մէջ։ Ուրախութիւնը կրկնակի էր, քանի մկրտուող երեխային կնքահայր պիտի ըլլար յոյն հօրեղբայրը, իսկ կնքամայրը՝ հայ մօրաքոյրը։ Երեխայի մկրտութեան նախապատրաստութեան ընթացքին երբ երկու ընտանիքները կը դիմեն տեղւոյն յոյն աւագերէցին, ան սիրով կ’ընդառաջէ, սակայն կը մերժէ մօրաքրոջ կնքամայր ըլլալու առաջարկը՝ պատճառաբանելով, որ ան դաւանա­կից չէ Արեւելեան ուղղափառ յունական եկեղեցւոյ, ուստի չի կրնար որպէս վկայ մաս­նակցիլ մկրտութեան արարողութեան։ Այս իրադարձութիւնը խոր հիսաթափութիւն կը յառաջացնէ խնամիական կապերով միացած զոյգ ընտանիքներուն մէջ, որոնք կ’որոշեն երեխային մկրտութիւնը չկատարել դաւանական անհանդուրժողութեան ոգի ցուցաբե­րող յունական եկեղեցիին մէջ՝ դիմելով տեղւոյն հայկական եկեղեցին։

Ուրիշ թարմ օրինակ մը եւս թորոնթոհայ համայնքէն:

Ս. Նեքթարիոս Փենթապոլսեցին կամ Էկինացին սքանչելագործ եւ բժշկող սուրբի մը համբաւը ունի Յունական ուղղափառ եկեղեցւոյ մէջ։ Իր բարեխօսութեամբ կատա­րուած հրաշքներուն մէջ մեծ թիւ կը կազմեն մահացու քաղցկեղէ բժշկուածները։ Աշ­խարհի տարբեր անկիւններու մէջ անոր անունով բազմաթիւ տաճարներ կան, որոնցմէ մին կը գտնուի յոյն ներգաղթողներով բնակեցուած Թորոնթոյի արեւմտեան հատուա­ծի թաղամասերէն մէկուն մէջ։ Նկատի ունենալով սուրբին համբաւը՝ երկու հայ բարե­պաշտ տիկիններ, որոնցմէ մին քաղցքեղէ կը տառապէր, կիրակի օր մը կը մեկնին այդ եկեղեցին՝ աղօթելու անոր ձօնուած սրբանկարին՝ բժշկութիւն հայցելու համար հրաշա­գործ եւ խնդրակատար սուրբէն: Եկեղեցին լեցուն էր համայնքի անդամներով, որոնք ջերմեռանդ կը հետեւէին սուրբ պատարագի արարողութեան: Երբ կը մօտենայ հա­ղորդութիւն ստանալու պահը, հայ տիկիններէն մին նոյնպէս կը միանայ հաղորդուող­ներու շարքին: Պատարագիչ քահանան, որ կը ճանչնար իր համայնքին անդամները, հայ տիկնոջ այցելու մը ըլլալը նկատելով հաղորդութիւնը տալէ առաջ կը հարցնէ, եթէ ինք յոյն ուղղափառ դաւանութիւն ունի՞: Տիկինը ի զուր կը ջանայ բացատրել, որ ինք հայ է եւ Հայ եկեղեցւոյ դաւանութիւնն ալ ուղղափառ է: Քահանան կը մերժէ հաղոր­դութիւն տալ ու կը խնդրէ դուրս գալ հաղորդուողներու շարքէն: Այս վերաբերմունքը տիկնոջ համար խորապէս անակնկալ եւ անհասկնալի էր։ Իր պարզ ու անկեղծ հաւատ­քով ան համոզուած էր, որ Տիրոջ Սեղանը բաց է բոլոր անոնց առջեւ, որոնք ապաշ­խարելով կը մօտենան Քրիստոսի, որպէսզի ստանան մխիթարութիւն, շնորհք եւ մեղ­քերու թողութիւն։ Ուստի քահանային կոպիտ միջամտութիւնը ոչ միայն ծանրօէն կը վիրաւորէ զինք, այլեւ իր մէջ կը յառաջացնէ յուսախաբութեան դառն զգացում մը այն պահուն, երբ հոգեւոր մխիթարութեան եւ Աստուծոյ օգնութեան կարիքը ամէնէն աւելի կը զգար։

Աւելի տխուր եւ միաժամանակ խորհրդանշական բնոյթ ունեցող դէպք մը կապուած էր երկու հայ ուխտաւորներու այցելութեան հետ դէպի Արեւելեան ուղղափառ եկեղեցւոյ հոգեւոր կեդրոն հանդիսացող Աթոս լեռան վանական համալիրները։ Այդ օրերը կը զու­գադիպէին Աւագ շաբթուան, երբ Տիրոջ չարչարանաց խորհուրդի ներհայեցողութեան եւ աղօթական մթնոլորտին մէջ վանականութիւնը, բազմաթիւ ուխտաւորներու հետ, ծոմապահութեամբ եւ հոգեպարար աղօթասացութիւններով կը պատրաստուէր դիմա­ւորելու Քրիստոսի հրաշափառ յարութեան տօնը։

Աթոսեան աւանդութեան համաձայն, ուխտաւորները այդ օրերուն կը շրջին զանազան վանքեր՝ մասնակցելու հոգեշահ արարողութիւններուն՝ ներշնչուելով վանական կեան­քի աղօթական շունչով։ Այդ ուխտաւորական երթին միացած երկու հայ բարեկամներ իրենց այցելութիւններուն ընթացքին կը հասնին նաեւ վրացական «Իվիրոն» վանքը՝ նաեւ այդ սրբավայրին մէջ մասնակցելու համար մատուցուող պաշտամունքին։

Սակայն արարողութեան ընթացքին կը պատահի դժբախտ եւ խորապէս ցաւալի միջա­դէպ մը։ Հայ ուխտաւորներէն մին եկեղեցի մտնելու պահուն, ըստ սովորութեան, կը խաչակնքէ համաձայն հայկական աւանդութեան՝ ձեռքի շարժումը տանելով ձախ ուսէն դէպի աջ՝ ըստ յունականի աջէն դէպի ձախ տանելու փոխարէն: Սոյնը կը նշմարեն  երկու խստակեաց վրացի վանականներ եւ կը խոյանան հայ ուխտաւորներուն վրայ, գրեթէ կը զգետնեն զանոնք, եւ անոնց օձիքէն բռնելով ուղղակի կը հեռացնեն եկեղեցւոյ տարածքէն, որովհետեւ անոնցմէ մին իր երեսը «խաչակնքելու յանցանքով» մատնած էր իր այլադաւանութիւնը:

Վերոնշեալ դէպքերը, որքան ալ ցաւալի եւ գայթակղեցուցիչ թուին, պէտք չէ դիտուին որպէս առանձին անհատներու անհանդուրժող կեցուածքի մը պարզ արտայայտու­թիւն։ Անոնք, իրականութեան մէջ, աւելի խոր եկեղեցաբանական իրողութեան մը ար­տաքին դրսեւորումներն են։ Եկեղեցիներու միջեւ գոյութիւն ունեցող սահմանափա­կումները իրենց արմատները ունին ոչ թէ ազգային, մշակութային կամ անձնական հակադրութիւններու մէջ, այլ այն ըմբռնումին, որ Ս. Հաղորդութիւնը եկեղեցական լիակատար միութեան գերագոյն արտայայտութիւնն է։ Հետեւաբար, միջեկեղեցական հաղորդութեան հարցը չի կրնար դիտուիլ զուտ հովուական կամ գործնական տեսան­կիւնէ, այլ կը պահանջէ աստուածաբանական եւ եկեղեցաբանական աւելի խոր քննու­թիւն։ Արդարեւ, եթէ Ս. Հաղորդութիւնը Եկեղեցւոյ միութեան խորհուրդն ու կնիքն է, ապա բնական հարցում մը կը ծագի. ի՞նչ պայմաններու տակ տարբեր եկեղեցիներ կրնան հասնիլ այնպիսի փոխադարձ ճանաչման եւ հաղորդութեան, որ նոյն Սեղանէն մասնակցութիւնը դառնայ ոչ թէ բացառութիւն, այլ եկեղեցական միութեան պաշտօ­նա­կան արտայայտութիւն։

Կաթողիկէ, Արեւելեան ուղղափառ եւ Արեւելեան հին ուղղափառ եկեղեցիներու միջեւ միջհաղորդութեան բացակայութիւնը պէտք չէ դիտել իբրեւ եզակի ու որոշակի եկեղե­ցական «արգելք» մը, այլ՝ երկարատեւ եւ աստիճանական պատմական բաժանումի հե­տեւանք։ Արդարեւ, Քաղկեդոնի ժողովը յառաջացուց առաջին հիմնական բաժանումը Ընդհանարական եկեղեցիին մէջ, երբ Քրիստոսի աստուածային եւ մարդկային բնու­թիւններուն վերաբերեալ բացատրութեան տարբեր ձեւակերպումները յանգեցուցին առանձին եկեղեցական ինքնութիւններու ձեւաւորման՝ մէկ կողմէ Կաթողիկէ, ապա Ա­րեւելեան ուղղափառ, իսկ միւս կողմէ Արեւելեան հին ուղ­ղափառ եկեղեցիներու աւան­դութեանց միջեւ։

Հետագայ կարեւոր իրադարձութիւնը հանդիսացաւ այսպէս կոչուած «Մեծ պառակ­տում»-ը 1054 թուականին, երբ վերջնականապէս խզուեցաւ Հռոմի եւ Կ.Պոլսոյ միջեւ տակաւին առկայ եկեղեցական հաղորդութիւնը՝ հիմնականօրէն պապական գերիշխա­նութեան, նաեւ ծիսական-աստուածաբանական տարբեր զարգացումներու շուրջ գոյա­ցած տարակարծութիւններու պատճառով։ Այս պատմական խզումներուն հետեւան­քով բոլոր աւանդութիւններուն մէջ աստիճանաբար ձեւաւորուեցաւ այն հիմնական ըն­կալումը, որ Ս. Հաղորդութիւնը եկեղեցական լիակատար միութեան տեսանելի արտա­յայտութիւնն է եւ հետեւաբար չի կրնար իրագործուիլ առանց դաւանական ամբողջա­կան միութեան։ Այլ կերպ՝ միջեկեղեցական հաղորդութիւնը եկեղեցիներու միութեան միջոց չի կրնար ըլլալ, այլ՝ գերազանցապէս վերջին նպատակ: Ուստի այսօր գոյութիւն ունեցող Առաքելական եկեղեցիներու միջեւ միջհաղորդութեան բացակայութիւնը պէտք չէ հասկնալ իբրեւ դիտաւորեալ արգելք, այլ՝ որպէս հետեւանք դարերու ընթաց­քին աստիճանաբար իրարմէ հեռացած եկեղեցաբանական, աստուածաբանական եւ կանոնական զարգացումներու, որոնք ցայսօր, հակառակ միջեկեղեցական երկխօսու­թիւններու դրական ձեռքբերումներուն եւ համատեղ յայտարարութիւններուն, տակա­ւին ամբողջապէս յաղթահարուած չեն։

Հակառակ պատմութեան ընթացքին կուտակուած բաժանումներուն, փոխադարձ ան­վստահութեան եւ դարերով ամրապնդուած կանոնական սահմաններուն, այսօր քրիս­տոնէական եկեղեցիներու միջեւ ընթացող երկխօսութիւնը նոր հեռանկարներ կը բանայ եկեղեցական միութեան ճանապարհին։ Ինչպէս վերոգրեալ նշուեցաւ, վերջին տասնամեակներու աստուածաբանական ուսումնասիրութիւնները եւ համատեղ յայ­տարարութիւնները յստակօրէն ցոյց կու տան, որ անցեալի բազմաթիւ հակամարտու­թիւններ շատ աւելի լեզուական, մշակութային եւ պատմական պայմանաւորուածու­թիւններու արդիւնք էին, քան հաւատքի բուն բովանդակութեան շուրջ անհաշտ հակա­սութիւններու։ Այս գիտակցութիւնը աստիճանաբար կը վերականգնէ բաժնուած եկե­ղեցիներուն միջեւ վստահութեան մթնոլորտը եւ կը նպաստէ փոխադարձ ճանաչման։ Եթէ Եկեղեցին իր էութեամբ կոչուած է ըլլալու Քրիստոսի մէկ Մարմինը, ապա այդ միութիւնը չի կրնար մնալ միայն տեսական դաւանանք կամ ապագային վերաբերող ակնկալութիւն։ Ան կոչ ու միաժամանակ տէրունական պատգամ մըն է (Յովհ. Ժ, 16, նաեւ՝ ԺԷ, 21)՝ վերագտնելու այն միութիւնն ու հաղորդութիւնը, որոնց արմատները կը հասնին մինչեւ առաքելական ժամանակները։ Այդ հեռանկարին մէջ միջեկեղեցական հաղորդութիւնը պարզապէս կարգապահական հարց մը չէ, այլ Եկեղեցւոյ միութեան տեսանելի եւ կատարեալ արտայայտութիւն։ Ուստի եկեղեցիներու միութեան ուղղու­թեամբ առնուած իւրաքանչիւր անկեղծ քայլ, իւրաքանչիւր երկխօսութիւն եւ իւրաքան­չիւր փոխադարձ ճանաչում ոչ միայն պատմական վէրքերու սպիացում է, այլ նաեւ յա­ռաջընթաց դէպի այն օրը, երբ քրիստոնեաներ, բաժանումներու տխուր յիշատակէն անդին, պիտի կարենան նոյն Ս. Սեղանին շուրջ միասնաբար ճաշակել սրբագործուած Հացը եւ ըմպել նոյն Բաժակէն՝ որպէս մէկ, սուրբ, առաքելական եւ ընդհանրական Եկե­ղեցւոյ կենդանի վկայութիւն։

Միջեկեղեցական հաղորդութեան իրականացման ճանապարհին առկայ ամենալուրջ աստուածաբանական խոչընդոտներէն մէկը տիեզերական ժողովներու փոխադարձ ճանաչումի հարցն է։ Քանի որ Կաթողիկէ, Արեւելեան ուղղափառ եւ Արեւելեան հին ուղղափառ եկեղեցիները տարբեր կերպով կը գնահատեն եւ կը ճանչնան Եկեղեցւոյ պատմութեան ընթացքին գումարուած տիեզերական ժողովներու հեղինակութիւնը, անոնց միջեւ տակաւին բաց կը մնայ այն հիմնարար հարցը, թէ ո՞րն է հաւատքի վերջ­նական եւ ընդհանուր չափանիշը։

Արեւելեան ուղղափառ եկեղեցիները կը ճանչնան տիեզերական եօթը ժողովներ՝ Նիկիոյ Ա. (325 թ.), Կ.Պոլսոյ Ա. (381 թ.), Եփեսոսի (431 թ.), Քաղկեդոնի (451 թ.) Կ.Պոլսոյ Բ. (553 թ.), Կ.Պոլսոյ Գ. (680–681 թթ.) եւ Նիկիոյ Բ. (787 թ.):

Հռոմէական կաթողիկէ եկեղեցին նշուած եօթը ժողովներէն բացի կը ճանչնայ տասն­չորս տիեզերական ժողովներ եւս, ընդհանուր թիւով՝ քսանմէկ տիեզերական ժողովներ, որոնց գումարման առթիւ սահմանուած են դոգմաներ, այլապէս՝ քրիստոնէական հա­ւատքի գերագոյն ճշմարտութիւններ:

Արեւելեան հին ուղղափառ եկեղեցիներու ընտանիքը, ներառեալ՝ Հայ առաք. եկեղեցին, կը ճանչնան միայն առաջին երեք տիեզերական ժողովները, եւ անոնց ընդունած դաւա­նաբանական որոշումները կը նկատեն ամբողջ Եկեղեցւոյ համար պարտադիր եւ հեղի­նակաւոր հաւատքի չափանիշ։

Առաջին երեք տիեզերական ժողովներու վճիռներով կը լրացուին եւ կը հաստատուին քրիստոնէական հաւատքի հիմնական սիւները, որոնք կը կազմեն ուղղափառ դաւա­նութեան անխախտ հիմքը՝ ամենասուրբ Երրորդութեան, Մարդեղութեան եւ Փրկա­գործութեան խորհուրդներուն մասին։ Հայ եկեղեցւոյ Հաւատոյ հանգանակը՝ կամ Հա­ւատամքը, այդ աստուածաբանական ճշմարտութիւններու բիւրեղացած արտայայտու­թիւնն է, որ սուրբ պատարագի արարողութեան ընթացքին հաւատացեալ հայը արտա­սանելով կամ երգելով՝ ոչ միայն կը յիշէ, այլ հոգեւին կը վերապրի դարէ ի դար իր հայ­րերէն աւանդուած  հաւատքին խորունկ խոստովանութիւնը։

Արդարեւ, Ս. Հաղորդութիւնը եկեղեցական ամբողջական միութեան գերագոյն արտա­յայտութիւնն է, ուստի կը նախադրէ ոչ միայն ընդհանուր հաւատք առ Քրիստոս, այլեւ հաւատքի այդ աւանդութեան հեղինակաւոր վկայութիւններու շուրջ համաձայնութիւն։ Հետեւաբար, քանի դեռ գոյութիւն չունի լիարժէք համաձայնութիւն մը տիեզերական ժողովները փոխադարձաբար ընդունելու եւ անոնց դաւանաբանական հեղինակութիւ­նը անվերապահօրէն ճանչնալու հարցին շուրջ, եկեղեցիներու միութեան հարցը կը շա­րունակէ մնալ դժուար իրագործելի նպատակ մը, իսկ լիակատար միջհաղորդութիւնը՝ միջեկեղեցկան երկխօսութիւններու ճանապարհին կանգնած ամենաբարդ եւ զգայուն մարտահրաւէրներէն մէկը։

Այնուամենայնիւ, սակայն, այսօրուան աշխարհաքաղաքական բարդ եւ արագ փոփոխ­ուող իրականութեան մէջ եկեղեցիներու միութեան հարցը կը ստանայ նոր եւ աւելի հրատապ նշանակութիւն։ Համաշխարհային մակարդակով աճող լարուածութիւնները, պետութիւններու միջեւ հակամարտութիւնները, ինչպէս նաեւ կրօնական ինքնութիւն­ներու քաղաքական գործիքաւորումը կը ստեղծեն միջավայր մը, ուր կրօնը ոչ միայն հոգեւոր իրականութիւն է, այլ նաեւ երբեմն բաժանման կամ հակադրութեան գործօն։ Այս պայմաններուն մէջ քրիստոնէական եկեղեցիներու բաժնուած ըլլալու փաստը կը թուլացնէ անոնց վկայութիւնը աշխարհի մէջ եւ կը նուազեցնէ անոնց միասնական բա­րոյական ու հոգեւոր ձայնը՝ արդարութեան, խաղաղութեան եւ մարդու արժանապա­տուութեան պաշտպանութեան հարցերուն հանդէպ։ Միաժամանակ՝ միաստուածեան այլ կրօններու հետ յարաբերութիւններու դաշտին մէջ քրիստոնէութիւնը կը դիմա­գրա­ւէ բազմակողմանի երկխօսութեան մարտահրաւէրներ, ուր միասնական եւ համա­դրուած եկեղեցական ներկայութիւնը աւելի մեծ կշիռ կրնայ ունենալ զիրար հասկնալու եւ պայթիւնավտանգ լարուածութիւնները մեղմացնելու գործընթացին մէջ։ Հետեւա­բար, եկեղեցիներու միջեւ մերձեցումը եւ աստիճանական միութեան որոնումը այսօր այլեւս միայն ներեկեղեցական կամ դաւանական խնդիր մը չէ, այլ կը դառնայ համաշ­խարհային պատասխանատւութեան հարց, որուն միջոցով քրիստոնէութիւնը կրնայ աւելի վստահելի եւ համահունչ կերպով ներկայանալ մարդկութեան առջեւ իբրեւ խա­ղաղութեան, հաշտութեան եւ հոգեւոր միութեան վկայութիւն։ Առանց միջքրիստոնէա­կան կամ միջեկեղեցական ամբողջական միութեան՝ միջկրօնական երկխօսութիւնը չի կրնար դառնալ լիարժէքօրէն արդիւնաւէտ եւ երաշխաւորել կայուն խաղաղութիւն մը աշխարհի մէջ։

Յաւարտ բանիս, այստեղ աւելորդ պիտի չըլլայ Եկեղեցւոյ միութեան վերաբերեալ տա­լու պատկերաւոր օրինակ մը: Եկեղեցիները կը նմանին առանձին լճակներու, որոնք պատմական բաժանումներու բերումով աստիճանաբար հեռացած են իրարմէ՝ իրենց միջեւ կուտակելով տիղմ, կաւ, խիճ, աւազ ու քար՝ ձեւաւորելով կարծրացած եւ գրեթէ անանցանելի պատնէշներ։

Սակայն Սուրբ Հոգին Իր շնորհքի եւ սիրոյ առատաբուխ անձրեւներով պիտի կենսա­ւորէ այդ բաժնուած լճակները, որպէսզի ջուրերուն մակարդակը աստիճանաբար բարձ­րանայ, եւ այն արհեստական պատնէշները, որոնք բաժանում կը ստեղծեն, կամաց-կամաց փլուզին ու անզօր դառնան իրենց այնուհետեւ անիմաստ սահմանազատում­ները։ Այսպիսով՝ առանձնացած լճակները պիտի սկսին հետզհետէ իրարու միանալ, մինչեւ որ անոնք միասին կազմեն հաւատքի մէկ ծով, որուն մէջ պիտի արտացոլայ Եկեղեցւոյ միութիւնը՝ իբրեւ մէկ Մարմին՝ ամենակալ մէ՛կ Աստուածով, յարուցեալ փրկիչ մէ՛կ Յիսուս Քրիստոսով եւ կենդանարար մէ՛կ Ս. Հոգիով վերամիաւորուած իրականութիւն։

Ժընեւ, 13 Յունիս 2026

Յիշատակ սրբոյն Ներսիսի Մեծի հայրապետին մերոյ եւ

Խադայ եպիսկոպոսին։

[1] Տե՛ս Մանուկեան, Աբէլ քհնյ., «Մէկ Քրիստոս, բայց բաժնուած եկեղեցիներ…», Նոր Յառաջ, ԺԷ. տարի, թիւ 2300, 6 յունիս 2026. նաեւ՝ https://www.aztagdaily.com/archives/689853