ՀԱՒ­ԱՏ­ՔԻ ՄԱՐ­ԴԸ (ՅԱ­ՐՈՒԹ ՉԷ­ՔԻ­ՃԵ­Ա­ՆԻ ՄԱ­ՀՈՒ­ԱՆ ՔԱ­ՌԱ­ՍՈՒՆ­ՔԻՆ ԱՌԻ­ԹՈՎ)

Վ. ԱՒ­Ա­ԳԵ­ԱՆ

Ծ․Խ․- Քառասուն օրեր առաջ, իր մահկանացուն կնքեց «Հայրենիք»-ի եւ ընդհանրապէս հայ մամուլի երկարամեայ աշխատակից Յարութ Չէքիճեանը, որ նաեւ վաստակաշատ Հ.Մ.Ը.Մ.-ական մըն էր: Ստորեւ, լոյս կ՛ընծայենք ի յիշատակ վաստակաշատ Հ.Մ.Ը.Մ.-ականին մասին, այս յօդուածը

Յա­րութ Չէ­քի­ճե­ան բազմաթիւ յօդուածներ գրած էր, որոնց կարգին յատկապէս մանրամասն ուսումնասիրութիւններ Սեւրի դաշնագիրի մասին: Ան նաեւ, հեղինակած էր «Հ.Մ.Ը.Մ.-ի Գործունէութիւնը Մայր Հայրենիքի` Հայաստանի Հանրապետութեան Մէջ. 1918-1927 տարիներուն»: Անգամ մը եւս, «Հայրենիք» խոր ցաւակցութիւն կը յայտնէ Յարութ Չէքիճեանի հարազատներուն եւ համայն ազգականներուն:

Հաւ­ա­տաւ­որ մըն ալ կորսն­ցու­ցինք։ «Ողն ու ծուծ»-ով Հ․Մ․Ը․Մ․­-ական մը։ Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի եւ անոր ազ­գա­յին-­գա­ղա­փա­րա­կան ար­ժէք­նե­րուն բուռն պաշտպան մը, որուն  մի­ութե­նա­կան գոր­ծու­նէ­ու­թիւ­նը եր­կա­րե­ցաւ 67 տա­րի­նե­րու վրայ։

Յա­րութ Չէ­քի­ճե­ան հաւ­ա­տաւ­ո­րը, վաս­տա­կաւ­որ Հ․Մ․Ը․Մ․­-ա­կա­նը, միութեան Կեդ­րո­նա­կան վար­չու­թե­ան նախ­կին ան­դա­մը եւ «Ար­ժա­նե­աց» շքան­շա­նա­կի­րը ամ­բողջ կե­անք մը ապ­րե­ցաւ Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի մէջ եւ Հ․Մ․Ը․Մ․­-ը ապ­րե­ցուց բո­լո­րին մէջ։ Խօ­սե­ցաւ, գրեց եւ միշտ երախտապարտ մնաց այն մի­ու­թե­ան, որ մեծ դեր ու տեղ ու­նե­ցաւ իր կազ­մաւորման եւ ինքնութե­ան կեր­տու­մին մէջ։

Եր­կար տա­րի­նե­րու սկա­ու­տը, սկա­ու­տա­կան եւ վար­չա­կան բո­լոր պատաս­խա­նա­տու­ու­թիւն­նե­րը աս­տի­ճան առ աս­տի­ճան բարձ­րա­ցած միու­թե­նա­կա­նը, Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի ՊԷյ­րու­թի վար­չու­թե­ան ան­դա­մակ­ցու­թե­նէն մինչեւ Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի Լի­բա­նա­նի Շր­ջա­նա­յին վար­չու­թիւն ու ապա՝ Կեդրոնական վար­չու­թիւն եղաւ ու մնաց լուռ եւ խո­նարհ աշ­խա­տան­քի մարդ։

Յա­րութ Չէ­քի­ճե­ան ո՛ւր որ գտ­նու­ե­ցաւ գոր­ծեց իրեն յա­տուկ ոճով, չափազանց սկզ­բուն­քա­յին եւ խըս-­տա­պա­հանջ մօ­տե­ցու­մով։ Թերութիւններ չհան­դուր­ժեց բնաւ։ Ան­կա­տար լու­ծում­ներ չըն­դու­նեց երբեք։ Եղաւ յա­մառ ու բծախն­դիր աշ­խա­տան­քի մարդ։ Հե­ռու մնաց բեմերէ եւ լուսար­ձակ­նե­րէ։ Մեր­ժեց հա­ճո­յա­կա­տա­րու­թիւ­նը։ Ատեց ցուցա­մո­լու­թիւ­նը եւ հա­մես­տու­թիւնն ու աշ­խա­տա­սի­րու­թիւ­նը դար­ձուց  կե­ան­քի նշա­նա­բան։

Վեր­ջին քա­ռորդ դա­րուն շր­ջա­դարձ մը ար­ձա­նագ­րու­ե­ցաւ Յա­րութ Չէքիճե­ա­նի կե­ան­քին մէջ, երբ ան վար­պետ ար­հես­տաւ­ո­րի գոր­ծիք­ները փո­խա­րի­նեց բե­ղուն հրա­պա­րա­կա­գի­րի գրի­չով ու հա­մա­կար­գի­չով։ Սկսաւ գրել։ Գրեց առա­տօ­րէն։ Գրեց հա­մո­զու­մով եւ հաւ­ատ­քով։ Գրեց Հ․Մ․Ը․Մ․­-ը, հայ­րե­նիքն ու հա­յու­թիւ­նը յու­զող նիւ­թե­րու մա­սին։ Պե­ղեց պատմու­թե­ան էջե­րը։ Ու­սում­նա­սի­րեց ան­ծա­նօթ էջեր եւ ըն­թեր­ցո­ղին հրամ­ցուց դաս­տի­ա­րակ­չա­կան եր­կար յօ­դ-ւ­ա­ծաշ­ար­քեր, որոնց­մէ մի­այն մէ­կուն՝ «Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թե­ան կազ­մաւ­ո­րու­մը եւ Սեւ­րի դաշնա­գի­րը» գիր­քի վե­րած­ման գո­հու­նա­կու­թիւ­նը ապ­րե­ցաւ։

Յա­րութ Չէ­քի­ճե­ան Հայ­կա­զե­ա­նի ու­սա­նո­ղա­կան տա­րի­նե­րու գրա­կան փոր­ձե­րէն ետք, իր առա­ջին գրու­թիւն­նե­րը լոյս ըն­ծա­յեց Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի պաշտօնա­թերթ «Մար­զիկ»-ին, իսկ ապա՝ «Ազ­դակ»-ի էջե­րուն մէջ։ Վերջին տա­րի­նե­րուն ան ստեղ­ծեց նա­եւ իրեն յա­տուկ ցան­ցա­յին հարթակը (haroutchekijian.wordpress.com), ուր մէկ­տե­ղեց գրու­թիւն­նե­րուն մեծ մա­սը։ Պատ­կա­ռե­լի ժա­ռանգ մը գրա­սէր­նե­րուն հա­մար։

Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի 100-ա­մե­ա­կին, Յա­րութ Չէ­քի­ճե­ան իբ­րեւ զե­կու­ցա­բեր Երեւ­ա­նի մէջ հան­դէս եկաւ մի­ու­թե­ան պատ­մու­թե­ան նու­ի­րու­ած գի­տա­ժո­ղո­վին եւ ներ­կա­յա­ցուց «Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի գոր­ծու­նէ­ու­թիւ­նը մայր հայ­րե­նի­քի՝ Հա­յաստա­նի Հան­րա­պե­տու­թե­ան մէջ. 1918-1927» նիւ­թը։ Հե­տա­գա­յին ան վե­րամ­շա­կեց նիւ­թը եւ իբ­րեւ յօ­դու­ա­ծաշարք լոյս ըն­ծա­յեց «Մար­զիկ»-ի մէջ։ Ծրագ­րու­ած էր յօ­դու­ա­ծաշ­ար­քը առան­ձին հա­տո­րի մը վե­րա­ծել, երբ վրայ հա­սաւ անակն­կալ մա­հը։ Յօ­դու­ա­ծաշ­ար­քը թարգ­մա­նու­ե­ցաւ նա­եւ սպա­նե­րէ­նի եւ արդէն պատ­րաստ է հրա­տա­րա­կու­թե­ան։

Իսկ ո՞վ էր սակայն հաւ­ա­տաւ­որ այս մի­ու­թե­նա­կա­նը։

Յա­րութ Չէ­քի­ճե­ան Հ․Մ․Ը․Մ․­-ին ան­դա­մակ­ցած է 1958-ին, իբ­րեւ Պէյ­րու­թի մաս­նա­ճիւ­ղի սկա­ուտ եւ շա­րու­նա­կած է սկա­ու­տա­կան շար­քե­րու մէջ գոր­ծել մին­չեւ 1971։ Եղած է Աքել­լա, ապա՝ խմ­բա­պետ։ 1964-ին, ան մասնակ­ցած է արա­բա­կան 6-րդ ճէմ­պո­րի­ին, Ապու­քիր, Եգիպ­տոս՝ հանդի­սա­նա­լով Լի­բա­նա­նի պա­տու­ի­րա­կու­թե­ան լաւ­ա­գոյն սկա­ու­տը:

Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի մէջ Յա­րութ Չէ­քի­ճե­ան եր­կար տա­րի­ներ ստանձ­նած է վարչական պա­տաս­խա­նա­տու­ու­թիւն­ներ։ 1973-1977, Յոր­դա­նան կեցութեան շր­ջա­նին, ան եղած է Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի Ամ­մա­նի մաս­նա­ճիւ­ղի վարչութե­ան անդամ եւ երի­տա­սար­դա­կա­նի պա­տաս­խա­նա­տու։ 1982-1984 մաս կազ­մած է Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի Պէյ­րու­թի մաս­նա­ճիւ­ղի վար­չու­թե­ան, իբ­րեւ ատենադ­պիր եւ սկա­ու­տա­կա­նի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ: 1988-1993 եր­կու շրջան եղած է Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի Լի­բա­նա­նի Շր­ջա­նա­յին սկա­ու­տա­կան խոր­հուր­դի ատենա­պետ:

1985-1988 եւ 1993-1995, երեք ան­գամ ան մաս կազ­մած է Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի Լիբանանի Շր­ջա­նա­յին վար­չու­թե­ան՝ իբ­րեւ ատե­նադ­պիր եւ սկաուտակա­նի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ:

1999-ին, Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի եօթ­նե­րորդ Պատ­գա­մաւ­ո­րա­կան Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վին, ան ընտ­րու­ած է Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի Կեդ­րո­նա­կան վար­չու­թե­ան ան­դամ, վա­րե­լով ատե­նադըպ­րու­թե­ան եւ սկա­ու­տա­կան ներ­կա­յա­ցուց­չու­թե­ան պատասխա­նա­տու­ու­թիւն­նե­րը։ Մի­ա­ժա­մա­նակ մաս կազ­մած է Համահայկա­կան Խա­ղե­րու հա­մաշ­խար­հա­յին կո­մի­տէ­ին մօտ Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի եռան­դամ պա­տու­ի­րա­կու­թե­ան՝ իր մեծ ներդ­րու­մը բե­րե­լով խա­ղե­րու կանո­նագ­րու­թե­ան մշակ­ման եւ այդ առի­թով Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի տե­սա­կէտ­նե­րու ներ­կա­յաց­ման ու որ­դեգր­ման։

Եր­կա­րա­մե­այ իր վաս­տա­կին առ ի գնա­հա­տանք, Հ․Մ․Ը․Մ․­-ի 100-ա­մե­ակին առի­թով, 10 մարտ 2019-ին Յա­րութ Չէ­քի­ճե­ան պար­գեւ­ատ­րու­ած է միութե­ան բարձ­րա­գոյն՝ «Ար­ժա­նե­աց» շքան­շա­նով։

Հ․Մ․Ը․Մ․­-ա­կան եւ հրա­պա­րա­կագ­րա­կան մեծ վաս­տա­կով բեռ­նաւ­ո­րու­ած՝ Յա­րութ Չէ­քի­ճե­ան իր հա­րա­զատ­նե­րէն եւ սի­րե­լի մի­ու­թե­նէն ան­դարձ մեկ­նե­ցաւ քա­ռա­սուն օրեր առաջ՝ ան­բա­սիր մի­ու­թե­նա­կա­նի օրի­նա­կը ձգած իր ետին։

Խո­նար­հում յիշ­ա­տա­կին, յար­գանք վաս­տա­կին։